Người bệnh tiểu đường uống vitamin C liều cao có làm sai lệch kết quả đo đường huyết?

Nhiều người mắc bệnh tiểu đường có thói quen bổ sung vitamin C nhằm tăng cường sức đề kháng hoặc hỗ trợ làm lành vết thương. Tuy nhiên, không ít người bất ngờ phát hiện chỉ số đường huyết đo bằng máy cá nhân bỗng nhiên tăng vọt sau khi dùng dưỡng chất này.

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học là: Có. Việc dung nạp vitamin C liều cao, đặc biệt qua đường truyền tĩnh mạch hoặc bổ sung lượng lớn, có thể gây sai lệch kết quả đo trên que thử của nhiều loại máy đo đường huyết cá nhân [3, 5, 8]. Hiện tượng này tạo ra chỉ số đường huyết cao giả tạo, tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nghiêm trọng [5, 8].

Vì sao que thử đường huyết dễ bị đánh lừa?

Phần lớn các máy đo đường huyết cá nhân tại nhà (SMBG) và thiết bị đo nhanh tại giường bệnh (POCT) hoạt động dựa trên nguyên lý phản ứng điện hóa [1, 8]. Trên đầu mỗi que thử chứa các enzyme chuyên biệt và các điện cực để đo dòng điện sinh ra từ phản ứng oxy hóa glucose trong giọt máu.

Axit ascorbic (tên khoa học của vitamin C) là một chất khử mạnh [1, 3]. Khi nồng độ vitamin C trong máu tăng vọt, hoạt chất này tham gia vào phản ứng oxy hóa - khử ngay trên bề mặt que thử, giải phóng thêm các electron tự do [1, 3]. Bộ vi xử lý của máy đo ghi nhận lượng điện tích tăng thêm này và hiểu nhầm rằng đó là lượng glucose chuyển hóa, dẫn đến kết quả hiển thị cao hơn nhiều so với thực tế [3, 8]. Một số dòng máy khác lại bị ức chế phản ứng, khiến chỉ số hiển thị thấp giả tạo hoặc máy báo lỗi ^[1].

Các nghiên cứu chỉ ra hiện tượng sai lệch ra sao?

Hiện tượng can thiệp phân tích của vitamin C đã được kiểm nghiệm qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm và đánh giá lâm sàng trên các dòng máy thông dụng.

Năm 2022, một nghiên cứu đánh giá tác động của vitamin C truyền tĩnh mạch trên bệnh nhân hồi sức cấp cứu bị nhiễm trùng huyết ^[2]. Khi thử nghiệm mẫu máu chứa nồng độ vitamin C tăng dần từ 0,1 đến 1,0 mmol/L trên máy đo Accu-Chek Inform II, các nhà khoa học nhận thấy cứ mỗi 1 mmol/L vitamin C thêm vào, chỉ số đường huyết hiển thị trên máy lại tăng thêm 1,4 mmol/L (khoảng 25,2 mg/dL) ^[2]. Trong thử nghiệm trên 16 bệnh nhân truyền 25 mg/kg vitamin C mỗi 6 giờ, có 83% kết quả từ máy que thử đạt tiêu chuẩn ISO 15197:2013 so với 98% của máy khí máu động mạch ^[2]. Đáng chú ý, một bệnh nhân suy thận nặng bị tích tụ vitamin C trong huyết tương (trung vị 0,95 mmol/L) khiến máy que thử cho kết quả cao vọt, mang lại nguy cơ lâm sàng mức độ vừa ^[2]. Nghiên cứu này kết luận nồng độ vitamin C dưới 0,8 mmol/L chưa gây nhiễu, nhưng nếu bệnh nhân suy thận thì que thử cầm tay không còn an toàn ^[2].

Năm 2018, một báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ 81 tuổi có tiền sử tiền tiểu đường và suy thận giai đoạn cuối phải chạy thận nhân tạo ^[3]. Bệnh nhân được chỉ định truyền vitamin C tĩnh mạch liều 10.000 mg mỗi 2 ngày để hỗ trợ hồi phục vết mổ xương ức ^[3]. Ngay sau đó, kết quả bấm máu đầu ngón tay liên tục báo trên 200 mg/dL, thậm chí vượt 250 mg/dL ^[3]. Do tin vào máy đo, bệnh nhân đã bị tiêm tổng cộng 9 đơn vị insulin trong 24 giờ, rồi tăng liều insulin glargine hàng ngày từ 10 đơn vị lên tới 25 đơn vị ^[3]. Tuy nhiên, xét nghiệm đường huyết đồng thời tại phòng xét nghiệm trung tâm bằng phương pháp quang phổ chỉ ghi nhận từ 72 đến 146 mg/dL, lệch hơn 100 mg/dL so với máy cầm tay ^[3].

Nhiều dòng máy khác nhau cũng đã được đưa vào thử nghiệm đối đầu. Một nghiên cứu năm 2015 so sánh các máy đo cầm tay cho thấy kết quả đo của máy Optium bị ảnh hưởng đáng kể bởi hematocrit và axit ascorbic, trong khi máy Accu-Chek Performa cũng bị ảnh hưởng bởi hematocrit, axit ascorbic và galactose ^[4]. Ngược lại, máy StatStrip không bị ảnh hưởng bởi các chất can thiệp vào phép đo glucose, ngoại trừ việc làm giảm nhẹ chỉ số thể ceton ở mức nồng độ cao ^[4].

Trước đó, nghiên cứu năm 2010 phân tích 120 mẫu máu đối chiếu với phương pháp hexokinase tại phòng xét nghiệm trung tâm cho thấy: trong 3 máy kiểm tra gồm StatStrip, Accu-Chek Advantage và MediSense Optium, chỉ duy nhất dòng máy StatStrip duy trì độ nhiễu dưới 10% trước sự hiện diện của axit ascorbic, paracetamol, maltose và hematocrit ở cả 3 mức nồng độ glucose ^[5]. Kết quả này cũng tương đồng với nghiên cứu năm 2008 trên 4 công nghệ máy đo, chỉ ra axit ascorbic gây nhiễu đáng kể trên 3 trong số 4 dòng máy thử nghiệm ^[6].

Tại châu Á, nghiên cứu năm 2013 thử nghiệm 5 dòng máy đo thường dùng tại các bệnh viện gồm Accu-Chek Inform, Precision PCx FreeStyle, Bayer Contour, SureStep Flexx và StatStrip ^[7]. Các nhà nghiên cứu phát hiện axit ascorbic gây ảnh hưởng rõ rệt tới dòng máy FreeStyle ^[7]. Đến năm 2019, một đánh giá trên 10 dòng máy đo đường huyết cá nhân và thiết bị tại giường khẳng định nhiều dòng máy xuất hiện tình trạng tăng hoặc giảm giả nghiêm trọng khi mẫu máu chứa axit ascorbic ^[1]. Điểm tích cực là có 3 thiết bị đời mới được tích hợp tính năng an toàn, tự động hiện thông báo lỗi thay vì trả về con số sai lệch ^[1].

Tương tự, nghiên cứu năm 2010 tại Úc đánh giá các dải que thử mới từ Roche và Abbott ^[8]. Kết quả chỉ có 78% mẫu mao mạch ngón tay trên máy Accu-Chek Performa và 84% trên máy Optium Xceed đạt giới hạn khuyến cáo của chuẩn ISO 15197 ^[8]. Cả hai loại que thử này đều tiếp tục chịu sự can thiệp ở các mức độ khác nhau từ axit ascorbic và chỉ số hematocrit trong máu ^[8].

Nguy hiểm khôn lường từ kết quả tăng giả

Hiện tượng "tăng đường huyết giả tạo" (factitious hyperglycemia) do vitamin C không đơn thuần là một lỗi kỹ thuật trên màn hình ^[3]. Mối nguy lớn nhất nằm ở phản ứng dây chuyền trong điều trị [5, 8].

Khi người bệnh hoặc nhân viên y tế nhìn thấy con số đo được nhảy vọt lên ngưỡng nguy hiểm, phản xạ tự nhiên là dùng thêm insulin hạ đường huyết [5, 8]. Việc tự ý tiêm insulin dựa trên kết quả ảo này có thể đẩy người bệnh vào trạng thái hạ đường huyết thực sự [5, 8]. Hạ đường huyết nghiêm trọng có thể dẫn tới chóng mặt, vã mồ hôi, co giật, hôn mê, thậm chí đe dọa tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời.

Hiểu lầm phổ biến khi dùng que thử và vitamin C

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi loại que thử đường huyết đều có cấu tạo và công nghệ chống nhiễu giống nhau. Bằng chứng khoa học chứng minh khả năng kháng nhiễu phụ thuộc vào công nghệ cảm biến của từng dòng máy; có dòng máy bị lệch rất mạnh nhưng cũng có dòng máy chuyên dụng kháng được nhiễu từ vitamin C [1, 2, 4, 6].

Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn một quả cam hay uống một viên sủi thông thường cũng làm máy đo sai lệch tức thì. Trên thực tế, nghiên cứu cho thấy chỉ số chỉ bắt đầu bị can thiệp khi nồng độ vitamin C trong máu đạt ngưỡng cao (từ 0,8 mmol/L trở lên) ^[2]. Tình trạng này hầu như chỉ xảy ra khi dùng liều rất cao hoặc truyền tĩnh mạch, đặc biệt ở bệnh nhân bị giảm khả năng đào thải qua thận [3, 5].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Bệnh nhân tiểu đường có kèm theo bệnh thận, suy giảm chức năng thận hoặc đang chạy thận nhân tạo là nhóm có nguy cơ cao nhất [3, 5]. Thận suy yếu khiến vitamin C không được bài tiết bình thường, nồng độ tích tụ trong huyết tương tăng cao kéo dài, làm sai lệch que thử nghiêm trọng [3, 5].

Bệnh nhân đang nằm viện hồi sức, người đang tiếp nhận các phác đồ truyền vitamin C liều cao qua đường tĩnh mạch để điều trị nhiễm trùng hoặc làm lành vết thương cũng cần tuyệt đối cảnh giác [3, 5].

Ngoài ra, những người đang sử dụng các dòng máy đo chưa có tính năng cảnh báo chất gây nhiễu cũng cần lưu tâm khi bổ sung các chế phẩm bổ trợ chứa vitamin C liều cao ^[1].

Lời khuyên áp dụng an toàn cho người bệnh

Để việc theo dõi đường huyết tại nhà đạt độ chính xác cao nhất, người bệnh cần lưu ý:

Thứ nhất, kiểm tra kỹ tài liệu hướng dẫn đi kèm của máy đo đường huyết cá nhân. Mỗi nhà sản xuất đều công bố rõ danh sách các chất có thể gây nhiễu phân tích (như axit ascorbic, paracetamol, maltose, galactose) và giới hạn nồng độ cho phép của que thử [1, 6, 7].

Thứ hai, nếu đang được điều trị bằng vitamin C truyền tĩnh mạch liều cao hoặc bổ sung liều lượng lớn, không nên chỉ dựa vào kết quả que thử bấm máu đầu ngón tay để tự ý điều chỉnh liều tiêm insulin [3, 5, 8]. Cần thông báo ngay cho nhân viên y tế để được chỉ định xét nghiệm đường huyết tĩnh mạch bằng phương pháp phân tích chuẩn tại phòng xét nghiệm [3, 5].

Thứ ba, người có bệnh thận mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung chứa vitamin C liều cao nào nhằm tránh nguy cơ tích lũy chất gây nhiễu trong máu [3, 5].

Theo dõi đường huyết thường xuyên là chìa khóa kiểm soát bệnh tiểu đường, nhưng hiểu rõ giới hạn của thiết bị cũng quan trọng không kém. Hãy luôn đối chiếu chỉ số đo được với các triệu chứng lâm sàng của cơ thể và thảo luận cùng bác sĩ điều trị trước khi có bất kỳ sự thay đổi nào về liều lượng thuốc.