Nhiều người khi bắt đầu uống thuốc hạ mỡ máu nhóm statin thường băn khoăn liệu mình có phải cắt bỏ hoàn toàn trứng, tôm hay các món chứa cholesterol ra khỏi thực đơn mỗi ngày. Việc dùng thuốc thường khiến người bệnh phân vân giữa hai thái cực: hoặc kiêng khem quá mức gây thiếu chất, hoặc chủ quan nghĩ rằng đã có thuốc bảo vệ nên ăn uống tùy ý.
Thực tế, người uống thuốc statin không cần phải kiêng kỵ tuyệt đối cholesterol từ thực phẩm một cách cực đoan, nhưng việc điều chỉnh chế độ ăn vẫn giữ vai trò then chốt đối với kết quả điều trị [1]. Thuốc statin ức chế men HMG-CoA reductase để giảm sản xuất cholesterol nội sinh tại gan, trong khi chế độ ăn ảnh hưởng trực tiếp đến sự hấp thu chất béo và dược động học của thuốc [2, 5].
Cơ chế tác động giữa thuốc statin và dinh dưỡng
Statin là nhóm thuốc ức chế men HMG-CoA reductase, làm giảm quá trình tự tổng hợp cholesterol của cơ thể và được các tổ chức y tế khuyến cáo sử dụng hàng đầu trong phòng ngừa bệnh tim mạch [1, 3]. Men HMG-CoA reductase tham gia trực tiếp vào việc sản xuất cholesterol nội sinh [2]. Khi men này bị chặn lại, nồng độ cholesterol lưu hành trong máu giảm xuống đáng kể [3, 5].
Tuy nhiên, lượng mỡ máu không chỉ phụ thuộc vào gan mà còn liên quan chặt chẽ đến đường tiêu hóa và loại chất béo tiêu thụ [2]. Khi ăn các loại chất béo chưa bão hòa thay cho chất béo bão hòa, cơ thể sẽ tăng biểu hiện các thụ thể LDL-cholesterol, từ đó dọn dẹp các phân tử cholesterol xấu này khỏi dòng máu hiệu quả hơn [2]. Ngược lại, axit béo bão hòa giữ mức biểu hiện thụ thể LDL thấp, khiến nồng độ cholesterol xấu tiếp tục tồn tại ở mức cao [2].
Bên cạnh đó, các chất dinh dưỡng đưa vào dạ dày có thể tương tác trực tiếp với quá trình chuyển hóa của thuốc [3]. Thức ăn có thể làm biến đổi đặc tính động học hoặc dược lực học của statin, làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ nguy hiểm như tổn thương cơ hoặc tiêu cơ vân, hoặc làm giảm tác dụng hạ mỡ máu dự kiến [3].
Bằng chứng khoa học về tương tác giữa thực phẩm và statin
Các công trình khoa học đã xem xét kỹ lưỡng mối liên hệ giữa các nhóm thực phẩm và hiệu quả của thuốc hạ mỡ máu:
Một tổng quan công bố năm 2010 đã chỉ ra nhiều tương tác quan trọng giữa thuốc statin và các hợp chất trong bữa ăn thường ngày [3]. Cụ thể, việc dùng đồng thời chất xơ pectin hoặc cám yến mạch cùng với thuốc Lovastatin sẽ làm giảm độ hấp thu của loại thuốc này vào cơ thể [3]. Ngược lại, việc uống rượu dường như không làm ảnh hưởng đến tính an toàn và hiệu quả của thuốc Fluvastatin [3].
Cũng trong công trình năm 2010, các nhà khoa học nhận thấy các thành phần trong nước ép bưởi chùm (grapefruit) có khả năng ức chế enzym cytochrom P-450 3A4 [3]. Sự ức chế enzym này làm giảm chuyển hóa bước đầu qua gan của các loại statin như Simvastatin, Lovastatin và Atorvastatin, khiến lượng thuốc tồn đọng trong máu tăng cao và tiềm ẩn độc tính [3]. Ngoài ra, nghiên cứu sơ bộ chỉ ra dầu ô liu có thể làm tăng hiệu quả hạ lipid của Simvastatin tốt hơn so với dầu hướng dương [3]. Việc tiêu thụ các loại dầu giàu axit béo không bão hòa đa kích hoạt cytochrom P-450 có thể làm giảm thời gian bán hủy của một số statin, từ đó làm giảm hiệu lực hạ mỡ của thuốc [3].
Một nghiên cứu tổng quan khác năm 2018 tập trung vào vai trò của axit béo omega-3 chuỗi dài (n-3 LC PUFA) khi kết hợp cùng statin [2]. Kết quả cho thấy axit béo omega-3 có cơ chế bổ trợ cùng statin qua việc tăng cường tổng hợp oxit nitric nội mô, ức chế các cytokine gây viêm và làm giảm LDL-cholesterol thông qua ức chế hoạt tính cùng biểu hiện mRNA của men HMG-CoA reductase [2]. Thử nghiệm trên động vật gặm nhấm ghi nhận bổ sung n-3 LC PUFA giúp giảm hoạt tính hoặc giảm biểu hiện của men HMG-CoA reductase [2].
Nghiên cứu năm 2000 về các biện pháp không dùng thuốc cho thấy việc thay đổi chế độ dinh dưỡng (như chế độ ăn Địa Trung Hải, ăn kiêng Ornish, bổ sung chất xơ, đạm đậu nành, phytosterol, dầu cá) có thể làm giảm nồng độ LDL-cholesterol từ 0% đến 37% [4]. Trong khi đó, báo cáo năm 2006 ghi nhận việc phối hợp statin với các chất can thiệp lipid khác như ezetimibe hoặc nhựa gắn axit mật có thể giúp giảm trên 50% nồng độ LDL-cholesterol [5].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Bằng chứng lâm sàng ủng hộ việc sử dụng statin là rất mạnh mẽ, được phần lớn giới y khoa công nhận là liệu pháp đầu tay hiệu quả cao để phòng ngừa bệnh tim mạch [1]. Song song đó, các nghiên cứu xác nhận can thiệp dinh dưỡng mang lại lợi ích giảm nguy cơ tim mạch thực tế lớn hơn cả mức dự đoán chỉ từ việc giảm số điểm mỡ máu đơn thuần [4]. Sự kết hợp giữa statin và axit béo omega-3 tạo ra tương tác dược lực học tích cực, cải thiện toàn diện hồ sơ lipid và tăng cường bảo vệ tim mạch [3].
Dẫu vậy, các bằng chứng khoa học hiện nay vẫn có những giới hạn nhất định. Mối liên hệ giữa cholesterol huyết thanh và bệnh tim mạch trong nghiên cứu 7 quốc gia (Seven Countries Study) không có sự nhất quán giữa các khu vực: mối liên hệ rất rõ ở Mỹ và Bắc Âu nhưng lại yếu ở Nam Âu và Nhật Bản [1]. Ngoài ra, các tương tác giữa statin với các vi chất trong dầu ăn, các loại dầu ô liu khác nhau, hay đồ uống chứa polyphenol vẫn mới dừng ở mức nghiên cứu sơ bộ và đòi hỏi thêm nhiều dữ liệu theo dõi dài hạn [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng statin
Hiểu lầm thứ nhất là uống thuốc statin rồi thì thoải mái ăn đồ béo ngậy. Thuốc statin kiểm soát mỡ máu rất tốt nhưng gần 1/3 người bệnh vẫn không đạt được mục tiêu điều trị đề ra nếu chế độ ăn uống và sinh hoạt buông thả [6]. Ngược lại, nếu nạp quá nhiều chất béo bão hòa, thụ thể LDL trên màng tế bào sẽ giảm biểu hiện, làm tích tụ cholesterol xấu trong máu bất chấp sự hiện diện của thuốc [2].
Hiểu lầm thứ hai là phải cắt bỏ tuyệt đối thực phẩm chứa cholesterol. Lượng cholesterol trong bữa ăn không phải là yếu tố duy nhất quyết định mỡ máu. Việc lựa chọn loại chất béo mới mang tính chi phối: thay thế chất béo bão hòa bằng chất béo không bão hòa đơn hoặc không bão hòa đa mang lại tác dụng hạ cholesterol toàn phần và LDL rõ rệt [2].
Hiểu lầm thứ ba là có thể tự ý bỏ thuốc để chuyển sang ăn kiêng hoàn toàn. Trừ những trường hợp tăng mỡ máu cực kỳ cao thì ăn kiêng được ưu tiên trước, còn lại đối với các bệnh nhân có chỉ định điều trị dự phòng tim mạch, thuốc statin vẫn là nền tảng cốt lõi không thể tùy tiện ngưng [1, 6].
Ai nên thận trọng khi phối hợp thuốc và dinh dưỡng?
Những người được kê đơn Simvastatin, Lovastatin và Atorvastatin cần đặc biệt cẩn trọng với nước bưởi chùm, vì thức uống này làm tăng nồng độ thuốc trong huyết tương, dễ dẫn tới nguy cơ viêm cơ, đau cơ hoặc tiêu cơ vân nguy hiểm [3].
Bệnh nhân có vấn đề về hấp thu hoặc đáp ứng kém với statin cũng cần chú ý. Các cá nhân có cơ địa hấp thu cholesterol tại ruột cao thường đáp ứng tốt hơn với nhóm chất sterol thực vật hoặc thuốc ức chế hấp thu ezetimibe, thay vì chỉ tăng đơn thuần liều lượng statin nội sinh [2, 4].
Người cao tuổi hoặc người có tiền sử suy giảm chức năng gan cần theo dõi chặt chẽ men gan transaminase khi dùng statin hoặc khi kết hợp thuốc hạ mỡ máu với các sản phẩm hỗ trợ khác để phòng ngừa tác dụng phụ [5].
Gợi ý áp dụng thực tế trong bữa ăn hàng ngày
Để thuốc statin phát huy công năng cao nhất mà vẫn duy trì chất lượng sống, người bệnh có thể áp dụng các chỉ dẫn sau:
Về liều lượng và lựa chọn chất béo, hãy ưu tiên các nguồn axit béo không bão hòa như dầu ô liu và các loại cá giàu omega-3 [1, 2]. Dầu ô liu đã được chứng minh có khả năng làm tăng hiệu quả hạ lipid của Simvastatin tốt hơn một số loại dầu khác [3]. Nên hạn chế mỡ động vật chứa nhiều chất béo bão hòa [2].
Về thời điểm dùng thuốc và bữa ăn, không uống thuốc statin chung thời điểm với các loại nước ép bưởi chùm để tránh ức chế men gan P-450 3A4 [3]. Nếu thực đơn có sử dụng các loại thực phẩm bổ sung chất xơ như pectin hoặc cám yến mạch, cần uống thuốc Lovastatin cách xa bữa ăn này để tránh bị cản trở hấp thu thuốc [3].
Về sự kết hợp dinh dưỡng, việc bổ sung sterol thực vật cùng chế độ ăn cân đối phối hợp với statin tạo ra hiệu ứng cộng hưởng rất tích cực trong việc kiểm soát lipid máu [3].
Chế độ ăn uống hợp lý và thuốc statin không loại trừ nhau mà là hai mảnh ghép bổ trợ cho sức khỏe tim mạch [1, 2]. Thay vì kiêng khem khắt khe dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng, người bệnh nên tập trung kiểm soát chất béo bão hòa, bổ sung chất béo lành mạnh và tránh tương tác thực phẩm bất lợi [2, 5]. Mọi sự điều chỉnh lớn trong chế độ ăn hoặc phối hợp thực phẩm bổ sung đều cần có sự tư vấn từ bác sĩ điều trị.
