Nhiều người có thói quen hút thuốc lá thường tìm kiếm các chất bổ sung chống oxy hóa với hy vọng giảm thiểu tác hại của khói thuốc lên cơ thể. Trong số các vi chất dinh dưỡng, selen là khoáng chất thiết yếu thường được nhắc đến nhiều nhất nhờ vai trò cấu tạo nên hệ thống enzym bảo vệ tế bào. Câu hỏi đặt ra là liệu việc chủ động uống thêm selen liều cao có thực sự mang lại lợi ích cho người hút thuốc hay không.
Câu trả lời ngắn gọn từ các bằng chứng khoa học hiện nay là: Người hút thuốc lá không nên tự ý nạp selen liều cao hoặc dùng thực phẩm bổ sung khi chưa có chỉ định. Mặc dù thuốc lá làm suy giảm lượng selen dự trữ và các chất chống oxy hóa trong cơ thể, việc bổ sung vi chất này bằng viên uống không chứng minh được hiệu quả giảm tổn thương oxy hóa mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây độc tế bào.
Khói thuốc bào mòn hệ thống phòng thủ selen như thế nào?
Khói thuốc lá là nguồn phát sinh các gốc oxy hóa tự do rất mạnh, gây áp lực trực tiếp lên hệ thống phòng thủ chống oxy hóa toàn cơ thể [1]. Để trung hòa các gốc tự do này, tế bào phải liên tục huy động các enzym bảo vệ như glutathione peroxidase (GPx) - loại enzym phụ thuộc mật thiết vào nguồn nguyên liệu selen [2, 5]. Sự tiêu thụ quá mức này khiến các mô dự trữ vi chất trong cơ thể dần bị cạn kiệt [2].
Cơ thể con người chỉ dung nạp selen trong một phạm vi nồng độ sinh lý rất hẹp để duy trì cân bằng nội môi [3]. Khi thiếu selen, cơ thể không thể tổng hợp đủ enzym phòng vệ, dẫn đến tình trạng stress oxy hóa [5, 6]. Tuy nhiên, ngược lại với suy nghĩ thông thường, nồng độ selen tăng nhẹ vượt ngưỡng cần thiết cũng có thể sinh ra gốc tự do và kích hoạt phản ứng oxy hóa [3]. Khoáng chất này khi dùng thừa sẽ chuyển vai trò từ chất bảo vệ thành chất gây độc, kích hoạt stress oxy hóa trong ty thể và nhân tế bào [3].
Bằng chứng khoa học về mức sụt giảm selen ở người hút thuốc
Một nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn tại Mỹ năm 2011 đã phát hiện mối quan hệ tỷ lệ thuận theo liều lượng giữa số điếu thuốc hút mỗi ngày và sự suy giảm nồng độ selen đo qua móng chân [2]. Nồng độ selen thấp nhất được ghi nhận ở những người hút nhiều thuốc nhất trong ngày [2]. Đáng chú ý, hiện tượng sụt giảm này chỉ xuất hiện ở người đang hút thuốc và biến mất ở người đã cai thuốc [2]. Điều này cho thấy các chất thúc đẩy stress oxy hóa như khói thuốc trực tiếp làm tăng mức sử dụng và làm cạn kiệt kho dự trữ selen của mô [2].
Tác động làm suy yếu khả năng phòng vệ chống oxy hóa của thuốc lá cũng được ghi nhận trên nhóm thanh thiếu niên. Một nghiên cứu năm 2003 tại Hàn Quốc so sánh 19 nữ sinh trung học (15-17 tuổi) hút ít nhất 10 điếu thuốc/ngày trong tối thiểu 1 năm với 19 nữ sinh chưa từng hút [4]. Kết quả cho thấy nhóm hút thuốc có hoạt tính enzym glutathione peroxidase chứa selen, glutathione reductase và superoxide dismutase dịch ngoại bào thấp hơn rõ rệt so với nhóm không hút [4]. Nhóm này cũng bị giảm vitamin C, acid folic trong huyết thanh và tăng nồng độ chất phản ứng thiobarbituric acid (TBARS) - dấu hiệu rõ ràng của tổn thương màng tế bào do oxy hóa dù thời gian hút chưa lâu [4].
Nghiên cứu năm 2005 trên 31 nam giới nhiễm HIV (gồm 15 người hút thuốc và 10 người không hút) đang điều trị kháng virus ổn định cũng cho thấy nồng độ enzym glutathione peroxidase huyết tương ở nhóm hút thuốc thấp hơn đáng kể (trung vị 169 mumol/min/L so với 197 mumol/min/L ở người không hút) [5]. Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2007 về phơi nhiễm cadmium qua khói thuốc ở phụ nữ mang thai sống tại vùng thiếu selen cũng ghi nhận nhóm phụ nữ mang thai hút thuốc có nồng độ selen huyết thanh thấp hơn, đồng thời suy giảm cả chất chống oxy hóa enzym lẫn phi enzym [6].
Tự ý bù selen: Lợi ích mờ nhạt, rủi ro tăng cao
Mặc dù nồng độ selen và enzym GPx suy giảm rõ rệt ở người hút thuốc, việc uống bổ sung selen để bù đắp lại không mang lại kết quả như kỳ vọng. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2017 theo dõi 312 nam giới đang hút thuốc lá trong suốt 36 tháng để đánh giá hiệu quả của vi chất chống oxy hóa thông qua dấu ấn sinh học F2-isoprostanes trong nước tiểu [1]. Các đối tượng được can thiệp bằng vitamin E liều 400 IU/ngày và/hoặc selen dưới dạng L-selenomethionine liều 200 mcg/ngày [1].
Kết quả thử nghiệm cho thấy nhóm chỉ dùng vitamin E giảm được 21% dấu ấn stress oxy hóa so với giả dược (p=0.02) [1]. Ngược lại, nhóm chỉ dùng selen liều 200 mcg/ngày không những không làm giảm mà còn làm dấu ấn stress oxy hóa tăng cao hơn 8% so với nhóm giả dược (p=0.52) [1]. Ngay cả khi kết hợp vitamin E với selen, mức giảm chỉ đạt 9% và không có ý nghĩa thống kê (p=0.37) [1]. Nghiên cứu này kết luận rằng hầu như không có bằng chứng khoa học cho thấy việc uống bổ sung selen giúp người hút thuốc giảm tải áp lực oxy hóa hệ thống [1].
Song song đó, việc nạp selen ở mức nồng độ không phù hợp còn có nguy cơ kích thích các quá trình bệnh lý. Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2004 trên tế bào ung thư dạ dày SNU-1 phát hiện rằng selenomethionine kích thích sự tăng sinh tế bào theo đường cong hai pha: ở nồng độ kích thích tế bào phát triển, chất này gây ra stress oxy hóa nhẹ và kích hoạt con đường tín hiệu MAPK (ERK), thúc đẩy tổng hợp DNA [7]. Một nghiên cứu độc tính năm 2020 trên tế bào biểu mô phế quản BEAS-2B cũng khẳng định nồng độ selen chỉ cần tăng nhẹ đã kích hoạt stress oxy hóa ở ty thể và hạch nhân, làm tăng superoxide và dẫn đến tổn thương cấu trúc tế bào [3].
Những hiểu lầm thường gặp về việc bổ sung vi chất
Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc lá làm hao hụt chất nào thì việc bổ sung trực tiếp chất đó dưới dạng viên uống liều cao sẽ trung hòa được tác hại. Trên thực tế, stress oxy hóa do thuốc lá gây ra là quá trình phức tạp gồm hàng nghìn độc chất tác động đồng thời [3]. Việc đưa thêm một lượng lớn đơn chất có hoạt tính oxi hóa khử như selen vào cơ thể không thể thay thế cho hệ thống phòng vệ tự nhiên đa dạng [1].
Một ngộ nhận khác là quan điểm "chất chống oxy hóa càng nhiều càng tốt". Như các thực nghiệm sinh học đã chứng minh, selen là chất có khoảng an toàn rất hẹp [3]. Tự ý uống viên bổ sung liều cao có thể vô tình đẩy nồng độ trong mô từ mức thiếu hụt sang mức gây stress oxy hóa nhân tế bào và kích thích tăng sinh bất thường [5, 6].
Ai cần đặc biệt thận trọng với selen?
Người đang hút thuốc lá truyền thống hoặc sử dụng thuốc lá điện tử tuyệt đối không tự ý dùng các loại viên uống selen liều cao nếu không có chẩn đoán thiếu hụt lâm sàng từ bác sĩ. Solvent và khói khí dung từ thuốc lá điện tử thế hệ mới vốn đã chứa một lượng selen cùng các kim loại khác có khả năng xâm nhập vào đường hô hấp và tạo thêm gánh nặng oxy hóa [3].
Những đối tượng có nguy cơ cao về tim mạch hoặc tổn thương tiền ung thư cũng cần thận trọng trước khi bổ sung selen. Nghiên cứu theo dõi 34 năm của đoàn hệ ULSAM (công bố năm 2011) lưu ý rằng mối liên hệ giữa nồng độ selen huyết thanh thấp, hút thuốc và nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt có thể chịu ảnh hưởng lớn từ các yếu tố di truyền và nguy cơ tử vong sớm do bệnh tim mạch [8]. Việc bổ sung selen đại trà không chứng minh được lợi ích chung và chỉ có thể phù hợp với một số nhóm nhỏ có đặc điểm di truyền nhất định hoặc thiếu hụt nguyên phát [8].
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Người hút thuốc muốn cải thiện tình trạng vi chất dinh dưỡng không nên tìm đến các viên uống bổ sung đơn lẻ mà nên tập trung vào chế độ ăn uống tự nhiên. Chế độ ăn giàu rau quả và thực phẩm nguyên phần tự nhiên đã được quan sát dịch tễ học chứng minh là làm giảm dấu ấn sinh học của stress oxy hóa và giảm nguy cơ mắc các bệnh mạn tính [1].
Người đang hút thuốc nên duy trì lượng selen an toàn thông qua thực phẩm hàng ngày như cá, hải sản, thịt nạc, trứng và các loại ngũ cốc nguyên hạt. Dinh dưỡng từ thức ăn cung cấp selen ở dạng hữu cơ cân bằng kèm theo các vi chất tương hỗ, tránh được hiện tượng nồng độ tăng vọt đột ngột trong máu. Quan trọng hơn hết, cách duy nhất và hiệu quả nhất để chấm dứt tình trạng cạn kiệt selen cùng stress oxy hóa là cai thuốc lá; các dấu ấn oxy hóa sẽ giảm rõ rệt chỉ sau 2 tuần ngừng hút [2]. Người có bệnh nền hoặc băn khoăn về tình trạng vi chất cần đến cơ sở y tế làm xét nghiệm và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.
Tóm lại, hiện tượng giảm nồng độ selen và suy yếu enzym chống oxy hóa là hậu quả rõ ràng do thuốc lá gây ra. Tuy nhiên, việc cố gắng bù đắp bằng các chế phẩm selen liều cao không mang lại hiệu quả bảo vệ mà còn đi kèm rủi ro gây độc tế bào. Lựa chọn đúng đắn và an toàn nhất cho sức khỏe vẫn là xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh và kiên quyết từ bỏ thuốc lá.
