Trẻ nhỏ biếng ăn có cần xét nghiệm và bổ sung selen?

Nhiều cha mẹ lo lắng khi thấy con biếng ăn, chậm tăng cân, liền tìm hiểu các xét nghiệm vi chất và tự ý mua thực phẩm bổ sung. Trong số đó, selen được nhiều diễn đàn truyền miệng như một giải pháp kích thích ăn ngon và tăng đề kháng.

Tuy nhiên, trẻ nhỏ biếng ăn thông thường không cần xét nghiệm hay bổ sung selen đại trà. Bằng chứng y học cho thấy thiếu hụt selen thực sự rất hiếm gặp ở trẻ ăn uống bình thường và tình trạng thiếu hụt nặng chỉ xuất hiện ở các bệnh lý đặc biệt.

Vai trò thực sự của selen với cơ thể trẻ

Selen là một nguyên tố vi lượng thiết yếu đối với sự tăng trưởng và phát triển của trẻ nhỏ ^[1]. Chất này tham gia vào nhiều tiến trình sinh học thông qua các selenoprotein, hỗ trợ điều hòa stress oxy hóa, chuyển hóa hormone tuyến giáp và chuyển hóa mô xương ^[1]. Nhờ đó, selen góp phần duy trì phòng vệ chống oxy hóa, điều hòa miễn dịch và phát triển nhận thức bình thường ^[1].

Nếu thiếu hụt nghiêm trọng, cơ thể trẻ có thể xuất hiện các vấn đề như suy giáp, bệnh cơ tim và chậm lớn ^[2]. Ngược lại, nạp quá nhiều vi chất này cũng gây hại vì selen có thể gây ngộ độc ở liều cao ^[2].

Nguy cơ thiếu selen thực tế: Nghiên cứu nói gì?

Tình trạng thiếu selen không phổ biến ở trẻ ăn uống bình thường hoặc chỉ biếng ăn sinh lý thông thường. Một nghiên cứu công bố năm 1997 đánh giá tình trạng vi chất trên 38 trẻ từ 2 đến 11 tuổi (gồm 10 trẻ nhiễm HIV chậm phát triển thể chất, 18 trẻ nhiễm HIV phát triển bình thường và 10 trẻ không nhiễm HIV phát triển bình thường) ^[3]. Kết quả phân tích máu và khẩu phần ăn 24 giờ cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ selen huyết thanh giữa các nhóm, và tần suất thiếu hụt vi chất là không đáng kể ngay cả ở nhóm trẻ chậm lớn ^[3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng việc xét nghiệm vi chất định kỳ là không cần thiết nếu trẻ không có dấu hiệu lâm sàng chỉ điểm ^[3].

Ở nhóm nhũ nhi, một tổng quan hệ thống công bố năm 2025 tổng hợp 22 nghiên cứu trên 1.288 trẻ dưới 1 tuổi ^[2]. Kết quả chỉ ra nồng độ selen trong huyết tương hoặc hồng cầu thay đổi phụ thuộc vào chế độ dinh dưỡng: trẻ bú mẹ có mẹ dùng bổ sung hoặc dùng sữa công thức bổ sung selen có nồng độ selen tăng hoặc ổn định hơn ^[2]. Nhìn chung ở độ tuổi nhi khoa, nồng độ selen có xu hướng tăng dần theo độ tuổi ^[2].

Tình trạng thiếu hụt selen thực tế hầu như chỉ khu trú ở những nhóm bệnh nặng hoặc can thiệp y tế đặc biệt. Một nghiên cứu năm 2021 trên 42 trẻ sơ sinh phải nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch (với tuổi thai trung vị 28 tuần) ghi nhận tỷ lệ thiếu selen lên tới 80% ^[4]. Nguy cơ thiếu hụt cao vượt trội ở trẻ sơ sinh cực nhẹ cân (OR = 17,84, khoảng tin cậy 95% 4,04–78,72) và trẻ rất nhẹ cân (OR = 16,26, khoảng tin cậy 95% 1,96–135,04) ^[4].

Các tổng quan giai đoạn 1979–1995 cũng khẳng định thiếu selen dinh dưỡng hầu như chỉ xuất hiện do nuôi ăn tĩnh mạch hoàn toàn không bổ sung selen hoặc do suy dinh dưỡng cực kỳ nặng ^[5]. Nhóm trẻ chạy thận nhân tạo liên tục (CRRT) hoặc lọc máu duy trì cũng đối mặt nguy cơ cạn kiệt selen do thất thoát qua màng lọc ^[6].

Mối liên hệ giữa chế độ ăn đủ selen và sức khỏe tim mạch từng được ghi nhận trong nghiên cứu bệnh - chứng năm 2024 trên 36 bệnh nhi mắc bệnh cơ tim giãn và 72 trẻ đối chứng ^[7]. Kết quả phân tích cho thấy khẩu phần ăn đủ selen giảm 81% nguy cơ mắc bệnh cơ tim giãn (OR = 0,19, khoảng tin cậy 95% 0,057–0,069) ^[7]. Điều này nhấn mạnh vai trò bảo vệ của chế độ dinh dưỡng đa dạng, chứ không ủng hộ việc tùy tiện dùng chế phẩm thuốc bổ sung.

Hiểu lầm thường gặp về biếng ăn và selen

Nhiều phụ huynh lầm tưởng rằng biếng ăn đồng nghĩa với cơ thể bị thiếu selen và cần phải uống vi chất này để giúp trẻ ăn ngon miệng trở lại. Thực tế, không có bằng chứng y khoa nào cho thấy bổ sung selen giúp kích thích cảm giác thèm ăn ở trẻ biếng ăn đơn thuần.

Một sai lầm phổ biến khác là tự ý đưa con đi làm xét nghiệm vi chất tốn kém khi trẻ không chịu ăn. Các phân tích đã chứng minh nồng độ protein và vi chất huyết thanh bất thường rất hiếm gặp ở trẻ không có bệnh cảnh nền nặng, việc chỉ định xét nghiệm tràn lan khi không có dấu hiệu lâm sàng là lãng phí và không cần thiết ^[3].

Nguy cơ tiềm ẩn khi tự ý bổ sung selen

Tự ý mua các chế phẩm chứa selen cho trẻ nhỏ uống tiềm ẩn nhiều rủi ro ngộ độc [1, 3]. Cơ thể chỉ cần vi chất này với một lượng rất nhỏ để các selenoprotein duy trì cân bằng nội môi [3, 5].

Khi nạp vào lượng vượt mức khuyến nghị, selen chuyển từ chất chống oxy hóa thành chất gây độc tế bào [1, 3]. Tình trạng dư thừa vi chất này có thể dẫn đến suy giảm miễn dịch và ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của cơ thể ^[1]. Cha mẹ không nên dùng các chế phẩm bổ sung khi chưa có đánh giá và chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa nhi.

Ai là đối tượng thực sự cần thận trọng và can thiệp?

Tầm soát và can thiệp bổ sung selen chỉ được đặt ra ở các nhóm bệnh nhân có nguy cơ cao:

• Trẻ sơ sinh sinh non, cực nhẹ cân hoặc rất nhẹ cân đang phải nuôi dưỡng nhân tạo ^[4].
• Trẻ nuôi ăn qua đường tĩnh mạch hoàn toàn (TPN) kéo dài mà dịch truyền chưa có vi chất selen [5, 8].
• Trẻ bị suy dinh dưỡng nặng hoặc mất nhiều dịch tiêu hóa kéo dài ^[5].
• Bệnh nhi lọc máu liên tục hoặc suy thận mạn giai đoạn điều trị thay thế thận ^[6].
• Trẻ khuyết tật nặng về vận động và trí tuệ (SMID) dùng dinh dưỡng qua ống xông kéo dài ^[8]. Nghiên cứu năm 2022 trên 40 trẻ khuyết tật nặng cho thấy việc dùng thức ăn xay nhuyễn phối hợp (cung cấp trên 10% tổng năng lượng) giúp giảm đáng kể tỷ lệ thiếu hụt selen so với chỉ dùng sữa công thức đường ruột đơn thuần ^[8].

Hướng xử trí dinh dưỡng chuẩn cho trẻ biếng ăn

Thay vì tìm kiếm thuốc bổ sung selen, cha mẹ cần tập trung cải thiện khẩu phần ăn tự nhiên bằng thực phẩm phong phú để đáp ứng đầy đủ nhu cầu khoáng chất của trẻ.

Đối với trẻ dưới 1 tuổi, sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng quan trọng. Lượng selen trong sữa mẹ phụ thuộc chặt chẽ vào chế độ ăn của người mẹ, do đó việc người mẹ ăn uống đầy đủ dinh dưỡng trong giai đoạn cho con bú sẽ duy trì nồng độ selen ổn định cho trẻ ^[2]. Trẻ dùng sữa công thức cũng thường được cung cấp đủ selen theo tiêu chuẩn dinh dưỡng hiện hành ^[2].

Khi trẻ bước vào độ tuổi ăn dặm, nguồn selen tự nhiên có thể dễ dàng hấp thu qua các loại thực phẩm quen thuộc. Tương tự như kết quả cải thiện selen từ thức ăn xay tự nhiên ở bệnh nhi có nguy cơ thiếu ^[8], việc cho trẻ ăn đa dạng các nhóm thịt, cá, trứng, ngũ cốc và rau củ sẽ bảo đảm cung cấp vi chất an toàn. Phụ huynh nên duy trì bữa ăn thoải mái, không ép ăn, chia nhỏ bữa và quan sát sự tăng trưởng định kỳ thay vì lo lắng quá mức.

Biếng ăn ở trẻ nhỏ phần lớn mang tính chất tâm lý hoặc thói quen ăn uống, rất hiếm khi bắt nguồn từ việc thiếu selen đơn độc. Việc lạm dụng xét nghiệm hay tự ý bổ sung vi chất này tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nguy hiểm. Phụ huynh nên xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng từ thực phẩm tươi sống và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi trẻ có dấu hiệu chậm lớn kéo dài.