Nhiều người tìm đến xì gà hoặc tẩu gỗ như một thú chơi thượng lưu và tin rằng phương thức này an toàn hơn thuốc lá điếu truyền thống. Thậm chí, không ít người lầm tưởng việc chuyển đổi này sẽ giúp cai nghiện thuốc lá mà không phải đối mặt với cảm giác khó chịu. Liệu khi quyết định từ bỏ xì gà hoặc tẩu, người dùng có phải trải qua hội chứng cai dữ dội như người bỏ thuốc lá điếu hay không?
Câu trả lời trực tiếp là người hút xì gà và tẩu hoàn toàn có thể đối mặt với hội chứng cai thuốc nếu cơ thể đã hình thành sự phụ thuộc vào nicotine. Mức độ biểu hiện nặng hay nhẹ không nằm ở vẻ ngoài sang trọng của điếu xì gà hay chiếc tẩu, mà phụ thuộc hoàn toàn vào mức độ phơi nhiễm nicotine toàn thân tích tụ qua thói quen hút và cách hít khói của từng người.
Cơ chế hấp thu nicotine giữa các dạng hút thuốc
Khác với thuốc lá điếu thường được hít sâu trực tiếp vào phổi, người hút xì gà và tẩu thường có xu hướng chỉ ngậm khói trong khoang miệng để thưởng thức hương vị. Tuy nhiên, nicotine là một hoạt chất có tính kiềm tự nhiên cao khi được xử lý trong xì gà và thuốc tẩu, cho phép nó thẩm thấu trực tiếp qua niêm mạc miệng cực kỳ nhanh chóng mà không nhất thiết phải đi xuống phế nang phổi.
Khi nicotine đi vào dòng máu, nó kích thích não bộ giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác hưng phấn tạm thời. Sau một thời gian sử dụng đều đặn, hệ thần kinh trung ương sẽ tự điều chỉnh để thích nghi với sự hiện diện thường trực của hoạt chất này. Một nghiên cứu cho thấy khi dừng hút thuốc đột ngột, sự hụt hẫng nicotine lập tức kích hoạt hàng loạt triệu chứng cai nghiện khó chịu [1]. Cơ thể sẽ phát ra những tín hiệu đòi hỏi nạp lại chất kích thích này như thèm hút mãnh liệt, bứt rứt, lo âu, thèm ăn, rối loạn giấc ngủ, khó tập trung, bồn chồn, trầm cảm và thiếu kiên nhẫn [1].
Đặc biệt, đối với những người từng có tiền sử hút thuốc lá điếu rồi chuyển sang xì gà hoặc tẩu, phản xạ hít khói sâu vào phổi thường vẫn được duy trì vô thức. Dữ liệu y khoa chỉ ra rằng sự khác biệt về mức độ nguy cơ giữa người chỉ hút xì gà, chỉ hút tẩu và người hút thuốc lá điếu liên quan chặt chẽ đến thói quen và độ sâu khi hít khói [2]. Khi hít sâu vào phổi, lượng nicotine và các chất độc hại hấp thu vào hệ tuần hoàn sẽ tăng vọt, tương đương hoặc thậm chí vượt qua cả thuốc lá điếu thông thường.
Triệu chứng cai: Nghiên cứu khoa học nói gì?
Để làm rõ mức độ nghiêm trọng của hội chứng cai thuốc, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu. Một nghiên cứu kiểm tra sự xuất hiện của các triệu chứng cai thuốc cấp tính giữa ba phương pháp ngừng hút: cai thuốc hoàn toàn, giảm 50% số lượng điếu thuốc và giảm nồng độ nicotine trong điếu thuốc [3]. Người tham gia được hút tự do trong 3 ngày trước khi chia ngẫu nhiên vào ba nhóm trong 5 ngày tiếp theo [3]. Kết quả cho thấy trong 13 thước đo triệu chứng cai, có 6 thước đo ghi nhận sự khác biệt rõ rệt về mức độ nghiêm trọng giữa nhóm cai hoàn toàn so với các nhóm giảm dần [3]. Đáng chú ý, không có sự khác biệt đáng kể về độ nặng của hội chứng cai giữa hai nhóm cắt giảm từng phần [3].
Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi khác trên 211 người tham gia đã đánh giá mức độ hội chứng cai và hiệu quả của liệu pháp thay thế nicotine thông qua miếng dán 21 mg so với giả dược [1]. Trong nghiên cứu này, sự kiêng cữ được xác nhận qua việc theo dõi nồng độ khí CO [1]. Tỷ lệ duy trì cai thuốc đạt 75% ở nhóm dùng miếng dán nicotine và 61% ở nhóm dùng giả dược sau 5 tuần theo dõi [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc điều trị bằng nicotine qua da giúp giảm rõ rệt cảm giác thèm thuốc, lo âu, cáu gắt và cảm giác thèm ăn [1]. Nhóm dùng miếng dán nicotine cũng kiểm soát cân nặng tốt hơn, chỉ tăng trung bình 1,85 kg sau 4 tuần so với mức tăng 2,88 kg ở nhóm dùng giả dược [1].
Bên cạnh đó, động học của hội chứng cai cũng đóng vai trò quyết định trong việc người hút có thể từ bỏ thành công hay không. Một nghiên cứu theo dõi những người tự cai thuốc mà không có sự trợ giúp cho thấy sự gia tăng mức độ nghiêm trọng và diễn tiến thay đổi của hội chứng cai có mối liên hệ mật thiết đến nguy cơ tái nghiện [4]. Cả sự thay đổi về cảm xúc tiêu cực lẫn những cơn thèm thuốc dồn dập theo thời gian đều dự báo độc lập về trạng thái hút thuốc trở lại của người bệnh [4].
Trong một nghiên cứu khác tập trung vào những người hút nặng từ 15 điếu mỗi ngày trở lên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng giai đoạn theo dõi ít nhất hai tuần đầu là then chốt vì những lần trượt ngã hút lại đầu tiên rất dễ xảy ra trong khung thời gian này [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng có giới hạn nhất định khi mẫu khảo sát chỉ gồm những người hút nhiều và chưa có ý định bỏ thuốc chủ động, đồng thời các đánh giá được thực hiện trong mô hình phòng thí nghiệm nên có thể chưa phản ánh trọn vẹn bối cảnh đời thực [5].
Hiểu lầm xì gà và tẩu là giải pháp thay thế an toàn
Nhiều người tin rằng việc chuyển từ thuốc lá điếu sang hút xì gà hoặc tẩu sẽ giúp giảm bớt tác hại cho sức khỏe cũng như dễ dàng từ bỏ hơn. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học dài hạn đã bác bỏ hoàn toàn quan điểm này. Một nghiên cứu theo dõi thuần tập kéo dài tới 43 năm cho thấy nồng độ nitrosamines - chất liên quan trực tiếp đến ung thư - trong khói xì gà và khói tẩu còn cao hơn trong khói thuốc lá điếu [6]. Việc chuyển sang xì gà hoặc tẩu không phải là một giải pháp thay thế an toàn cho người hút thuốc lá nhằm giảm thiểu nguy cơ ung thư [6].
Nguy cơ tử vong cũng là một minh chứng rõ ràng. Phân tích trên một đoàn hệ gồm 19.018 nam giới với dữ liệu tử vong theo dõi suốt 18 năm cho thấy những người từng hút thuốc lá điếu rồi chuyển sang hút tẩu có tỷ lệ tử vong cao hơn hẳn so với những người bỏ hẳn thuốc lá [7]. Tỷ lệ tử vong ở nhóm hút tẩu hoặc xì gà từng có tiền sử hút thuốc lá điếu luôn cao hơn nhóm hút tẩu hoặc xì gà thuần túy chưa từng hút thuốc lá [7]. Thậm chí, những người từng hút trên 20 điếu mỗi ngày trong hơn 20 năm vẫn ghi nhận nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch vành và các khối u tăng cao dù đã cai thuốc được 30 năm [7].
Nghiên cứu về bệnh ác tính cũng ghi nhận kết quả tương tự. Dữ liệu từ một nghiên cứu lớn về ung thư phổi tại Tây Âu trên 6.920 ca bệnh và 13.460 người đối chứng chỉ ra rằng nguy cơ tương đối mắc ung thư phổi ở người chỉ hút xì gà là 2,9 và người chỉ hút tẩu là 2,5 so với người không hút thuốc [2]. Dù con số này thấp hơn so với người chỉ hút thuốc lá điếu với nguy cơ tương đối lên tới 9,0, nhưng ở những người hút hỗn hợp cả thuốc lá điếu lẫn xì gà hoặc tẩu, nguy cơ tương đối lần lượt tăng vọt lên mức 6,9 và 8,1 [2]. Đáng ngại hơn, cấu trúc mô bệnh học của các khối u phổi ở người chỉ hút xì gà hay chỉ hút tẩu tương đồng chặt chẽ với người hút thuốc lá điếu, khi có khoảng 75% là ung thư biểu mô tế bào vảy hoặc ung thư tế bào nhỏ, trái ngược với người không hút thuốc chỉ có 41% thuộc nhóm này [2].
Không chỉ đe dọa các cơ quan nội tạng, khói xì gà và tẩu còn tấn công trực tiếp vào khoang miệng. Một nghiên cứu trên 705 tình nguyện viên từ 21 đến 92 tuổi thuộc Nghiên cứu Lão hóa Dài hạn Baltimore cho thấy người hút xì gà và tẩu có tỷ lệ mắc bệnh viêm nha chu cùng mức độ tiêu xương ổ răng, tụt lợi cao hơn người không hút thuốc [8]. Tỷ lệ viêm nha chu mức độ vừa và nặng ở người đang hoặc từng hút tẩu, xì gà ước tính là 17,6%, trong khi con số này ở người đang hút thuốc lá điếu là 25,7%, người từng hút thuốc lá điếu là 20,2% và người không hút chỉ là 13,1% [8]. Về số lượng răng rụng, người hút thuốc lá điếu hiện tại mất trung bình 5,1 răng, người từng hút mất 3,9 răng và người không hút mất 2,8 răng [8].
Lợi ích khi bỏ hoàn toàn và giới hạn của bằng chứng
Việc dứt bỏ hoàn toàn mọi dạng sản phẩm thuốc lá đem lại lợi ích phục hồi rõ rệt cho cơ thể theo thời gian. Các phân tích chuyên sâu chỉ ra rằng tỷ số rủi ro tử vong do mọi nguyên nhân bắt đầu giảm rõ rệt trong 5 năm đầu tiên sau khi cai thuốc, và cần ít nhất 3 năm kiêng khem hoàn toàn để thấy được sự suy giảm nguy cơ này [6]. Đối với nguy cơ ung thư phổi, các dữ liệu cũng khẳng định mức độ rủi ro sẽ giảm dần theo số năm tính từ thời điểm ngừng hút hoàn toàn [2].
Tuy nhiên, người đọc cũng cần nhìn nhận các giới hạn nhất định trong các nghiên cứu khoa học hiện nay. Nhiều bộ dữ liệu theo dõi dịch tễ học bắt đầu từ nhiều thập kỷ trước, khi kích thước xì gà, loại đầu lọc hoặc nồng độ thuốc tẩu chưa đa dạng như thị trường ngày nay [6]. Do đó, các nhà khoa học vẫn cần thêm các khảo sát cập nhật để đánh giá chi tiết hơn về thể loại sản phẩm cụ thể và độ sâu khi hít khói ở từng nhóm đối tượng [6].
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi cai thuốc?
Bất kỳ ai khi quyết định từ bỏ xì gà, tẩu hay thuốc lá điếu đều có thể gặp các phản ứng cai nghiện, nhưng một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu tâm:
Người có tiền sử bệnh tim mạch hoặc tăng huyết áp: Giai đoạn đầu của hội chứng cai có thể đi kèm sự bồn chồn, căng thẳng và lo âu dữ dội [1]. Những biến động cảm xúc này dễ làm nhịp tim dao động thất thường, do đó người bệnh cần có sự giám sát của nhân viên y tế thay vì tự chịu đựng áp lực.
Người từng có tiền sử hút thuốc lá hỗn hợp hoặc hút nặng kéo dài: Nhóm đối tượng này thường có mức độ phụ thuộc nicotine rất cao và nguy cơ bệnh nền tim mạch tiềm ẩn [7]. Khi bỏ thuốc đột ngột, các phản ứng thèm thuốc và biến đổi khí sắc diễn ra rất phức tạp, dễ dẫn đến thất bại nếu không có kế hoạch rõ ràng [4].
Người đang điều trị các vấn đề tâm lý hoặc mất ngủ: Sự xuất hiện của các biểu hiện như cáu gắt, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ và khó tập trung trong hội chứng cai có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng sức khỏe tinh thần sẵn có [1].
Lộ trình áp dụng thực tế để vượt qua hội chứng cai
Để vượt qua hội chứng cai khi từ bỏ xì gà hoặc tẩu một cách an toàn và bền vững, người hút có thể tham khảo các bước thực tế sau:
Không dùng sản phẩm thuốc lá khác để thay thế: Tuyệt đối không chuyển từ thuốc lá điếu sang xì gà, tẩu hoặc ngược lại. Bằng chứng đã chứng minh những người chuyển từ thuốc lá điếu sang hút tẩu có nguy cơ tử vong cao hơn những người từ bỏ hoàn toàn [7].
Chuẩn bị tâm lý cho hai tuần đầu tiên: Hai tuần đầu sau khi dứt bỏ thuốc là khoảng thời gian thử thách nhất khi các triệu chứng cai bộc phát mạnh mẽ [5]. Hãy ghi nhận trước rằng cảm giác thèm thuốc, bứt rứt hay cáu gắt chỉ là phản ứng tạm thời của hệ thần kinh khi thiếu hụt nicotine và chúng sẽ dịu dần theo thời gian [1].
Kiểm soát cơn thèm thuốc và cân nặng: Khi bỏ hút, vị giác hồi phục và cơ thể có xu hướng thèm ăn nhiều hơn, dẫn đến tăng cân [1]. Thay vì tìm đến đồ ngọt hay đồ ăn vặt, hãy chuẩn bị sẵn các loại hạt, rau củ quả tươi nhiều chất xơ, uống nhiều nước lọc để thanh lọc cơ thể.
Cân nhắc tham vấn chuyên môn: Nếu nhận thấy bản thân phụ thuộc nicotine nặng hoặc từng thất bại nhiều lần, người hút nên đến gặp bác sĩ để được tư vấn các biện pháp hỗ trợ cai thuốc phù hợp, chẳng hạn như liệu pháp thay thế nicotine đã được chứng minh hiệu quả trong việc giảm bớt lo âu, thèm thuốc và hạn chế tăng cân [1].
Bỏ xì gà hay tẩu gỗ thực chất là quá trình giải phóng cơ thể khỏi sự ràng buộc của nicotine và các hợp chất gây hại. Hiểu đúng về hội chứng cai và kiên trì theo đuổi lối sống lành mạnh là chìa khóa vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe tim mạch, hô hấp và răng miệng dài lâu.
