Ăn nhiều đạm có làm mất trạng thái ketosis ở vận động viên?
Nhiều vận động viên theo đuổi chế độ ăn ketogenic thường lo ngại việc nạp nhiều chất đạm sẽ kích hoạt quá trình tân tạo đường (gluconeogenesis), biến đổi axit amin thành glucose và đưa cơ thể ra khỏi trạng thái ketosis. Nỗi lo này bắt nguồn từ nguyên lý cổ điển của chế độ ăn keto tiêu chuẩn vốn yêu cầu hạn chế đồng thời cả carbohydrate và protein [1].
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học thực tế trên người vận động không cho thấy việc nạp protein làm bùng nổ đường huyết hay triệt tiêu thể ceton như nhiều lời đồn thổi. Quá trình tân tạo đường diễn ra theo nhu cầu sinh lý của cơ thể thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào lượng protein nạp vào [2]. Các biến thể low-carb giàu đạm thậm chí vẫn được ghi nhận mang lại lợi ích cho hiệu suất vận động [1].
Cơ chế tân tạo đường diễn ra như thế nào khi tập luyện?
Tân tạo đường là quá trình tổng hợp glucose nội sinh từ các tiền chất không phải carbohydrate, chẳng hạn pyruvate, lactate hoặc alanine [3]. Cùng với sự phân giải glycogen tại gan, quá trình này giúp duy trì đường huyết ổn định khi nguồn carbohydrate từ chế độ ăn bị cắt giảm [2], [3].
Khi áp dụng chế độ ăn giàu protein và ít carbohydrate, hoạt động tân tạo đường tại gan thực sự được kích thích để giữ cân bằng glucose máu [4]. Tuy nhiên, các thử nghiệm trên người khỏe mạnh cho thấy sự gia tăng tân tạo đường sau khi ăn nhiều đạm không làm mất trạng thái tạo ceton, mà trái lại còn đi kèm với sự gia tăng nồng độ thể ceton trong máu, đặc biệt là beta-hydroxybutyrate [4].
Các nghiên cứu trên vận động viên nói gì?
Một thử nghiệm trên 7 vận động viên đạp xe nam được thích nghi với chế độ ăn ít carbohydrate, nhiều chất béo (7% carb, 72% fat, 21% protein) kéo dài trên 8 tháng đã so sánh trực tiếp với nhóm ăn hỗn hợp (51% carb, 33% fat, 16% protein) [2]. Khi đạp xe liên tục 2 giờ ở mức 72% VO2max, các vận động viên thích nghi keto có tốc độ sản xuất glucose tổng thể và tốc độ phân giải glycogen tại gan thấp hơn đáng kể so với nhóm ăn hỗn hợp [2]. Đáng chú ý, tốc độ tân tạo đường giữa hai nhóm hoàn toàn tương đương nhau [2]. Cơ thể vận động viên thích nghi bằng cách chuyển hướng sử dụng cơ chất toàn thân sang chất béo thay vì tăng tốc tạo đường để bù đắp [2].
Một phân tích gộp năm 2021 tổng hợp 8 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên các vận động viên chuyên nghiệp cho thấy chế độ ăn keto giúp giảm tỷ lệ mỡ cơ thể và giảm tỷ lệ trao đổi hô hấp (RER), chứng minh cơ thể tăng cường đốt mỡ [5]. Dù vậy, chế độ này không làm thay đổi nồng độ glucose hay insulin máu khi nghỉ ngơi [5].
Các thử nghiệm nhỏ khác trên vận động viên sức bền và vận động viên xe đạp địa hình cũng xác nhận việc cắt giảm carbohydrate giúp tăng khả năng sử dụng chất béo làm nhiên liệu, giảm lượng mỡ thừa, dù công suất vận động tối đa hoặc thời gian đến khi kiệt sức có thể bị suy giảm [6], [7].
Những hiểu lầm thường gặp về protein và ketosis
Nhiều người lầm tưởng rằng mọi lượng đạm dư thừa đều tự động chuyển hóa thành đường qua con đường tân tạo đường và ngăn chặn quá trình ketosis. Thực tế, tân tạo đường là một chu trình sinh hóa được điều hòa chặt chẽ nhằm bảo vệ nồng độ glucose máu không bị hạ quá thấp [4].
Hơn nữa, trong các nghiên cứu trên người, chế độ ăn giàu protein kết hợp hạn chế tinh bột vẫn duy trì được quá trình sản sinh beta-hydroxybutyrate [4]. Việc bổ sung đủ lượng đạm còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn khối lượng cơ nạc khi cơ thể giảm cân hoặc chịu tải vận động cao [4].
Điều khoa học chưa biết rõ
Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa đưa ra một con số cụ thể về ngưỡng protein tối đa mà một vận động viên có thể nạp trước khi nồng độ beta-hydroxybutyrate giảm xuống dưới ngưỡng ketosis dinh dưỡng.
Nghiên cứu sử dụng đồng vị đánh dấu để đo động lực học glucose chỉ mới thực hiện trên quy mô rất nhỏ gồm 7 vận động viên nam giới [2]. Tác động của các mức đạm khác nhau lên thể ceton ở vận động viên nữ hoặc ở các bộ môn đòi hỏi sức mạnh bột phát vẫn chưa được phân tích đầy đủ.
Những ai cần thận trọng khi áp dụng?
Vận động viên có tiền sử rối loạn lipid máu cần được theo dõi y tế chặt chẽ. Dữ liệu từ phân tích gộp và các nghiên cứu quan sát chỉ ra rằng chế độ ăn keto làm tăng cholesterol toàn phần và có thể làm gia tăng cholesterol xấu (LDL-C) do thay đổi chuyển hóa lipoprotein khi tăng tiêu thụ chất béo [8], [5].
Người có bệnh lý nền về chuyển hóa, bệnh tim mạch hoặc các vấn đề sức khỏe đặc thù không nên tự ý áp dụng chế độ ăn hạn chế carbohydrate nghiêm ngặt nếu chưa tham khảo ý kiến chuyên gia y tế hoặc bác sĩ thể thao [1], [5].
Gợi ý áp dụng cho vận động viên
Vận động viên muốn duy trì trạng thái ketosis kết hợp duy trì khối cơ không nhất thiết phải siết lượng đạm xuống mức quá thấp. Việc phân bổ lượng đạm hợp lý trong ngày hỗ trợ hiệu suất và duy trì mô nạc mà không triệt tiêu sự thích nghi với chất béo [1], [4].
Cần ưu tiên theo dõi phản ứng thực tế của cơ thể bằng cách đo nồng độ ceton máu và đường huyết định kỳ, kết hợp kiểm tra lipid máu thường xuyên để điều chỉnh lượng chất béo và chất đạm phù hợp với giáo án tập luyện.



