Người huyết áp thấp có nên ăn low-carb? Nguy cơ tụt huyết áp tư thế

Nhiều người tìm đến chế độ ăn cắt giảm tinh bột (low-carb hoặc ketogenic) nhằm mục đích giảm cân nhanh và kiểm soát đường huyết. Tuy nhiên, không ít trường hợp gặp phải hiện tượng hoa mắt, chóng mặt hoặc choáng váng mỗi khi đứng dậy đột ngột sau vài ngày áp dụng.

Với những người vốn có huyết áp thấp, việc giảm mạnh carbohydrate đòi hỏi sự thận trọng rất lớn. Nếu không hiểu rõ phản ứng đào thải muối qua thận và không biết cách bổ sung hợp lý, người áp dụng rất dễ đối mặt với nguy cơ tụt huyết áp tư thế đứng, gây mệt mỏi và té ngã nguy hiểm.

Cơ chế đào thải muối và nước qua thận khi giảm tinh bột

Khi bắt đầu chế độ ăn ít năng lượng hoặc rất ít carbohydrate, cơ thể trải qua những biến đổi sinh hóa rõ rệt ở thận. Chế độ ăn ketogenic gây gia tăng bài tiết natri, kéo theo sự mất nước và muối qua đường tiết niệu ^[1]. Sự sụt giảm thể tích tuần hoàn này có thể kích hoạt quá trình tiết aldosterone bù trừ nhằm giữ lại lượng máu lưu thông và giảm mất muối ^[1].

Bên cạnh đó, các can thiệp giảm năng lượng nghiêm ngặt cũng tác động mạnh lên hệ thống peptide lợi niệu tâm nhĩ (ANP). Một nghiên cứu trên 25 bệnh nhân tăng huyết áp và 9 người có huyết áp bình thường ăn chế độ 500 kcal/ngày cho thấy nồng độ ANP huyết tương tăng gần gấp 3 lần ở nhóm huyết áp cao và gần gấp đôi ở nhóm đối chứng vào ngày thứ tư ^[2]. Đi kèm với đó, nồng độ natri trong nước tiểu tăng gần gấp đôi ở người bệnh và tăng 1,4 lần ở nhóm bình thường ^[2].

Sự kết hợp giữa hiện tượng tăng đào thải natri và gia tăng hoạt tính peptide lợi niệu khiến cơ thể mất một lượng dịch tuần hoàn đáng kể. Điều này làm sụt giảm thể tích lòng mạch, khiến áp lực máu lên thành mạch tụt nhanh chóng.

Nghiên cứu khoa học về chế độ ăn, natri và huyết áp

Tác động hạ áp và mất muối của các can thiệp ăn uống đã được ghi nhận qua nhiều thử nghiệm lâm sàng độc lập.

Năm 1999, một nghiên cứu đánh giá tác dụng của chế độ ăn ít calo (510 kcal/150 mmol natri mỗi ngày trong 4 ngày) trên 8 bệnh nhân béo phì tăng huyết áp sau 2 tuần ăn chế độ thông thường ^[3]. Kết quả cho thấy chế độ ăn ít calo làm giảm cân nặng từ 90,6 xuống 87,7 kg, đồng thời làm giảm huyết áp so với mức ban đầu ^[3]. Khi tiêm ANP ngoại sinh, mức giảm huyết áp động mạch trung bình sau ăn kiêng cao hơn rõ rệt (-6,4 so với -4,0 mmHg), kèm theo tăng đào thải cGMP, bài niệu và bài xuất natri qua thận ^[3]. Thử nghiệm này chỉ ra rằng việc hạn chế năng lượng làm tăng các phản ứng thể dịch, huyết động và chức năng thận của ANP ^[3].

Trước đó, năm 1985, một thử nghiệm trên 30 nam giới béo phì chia làm 2 nhóm thực hiện chế độ ăn giảm năng lượng (5,1 MJ/ngày) trong 9-11 tuần ghi nhận sự khác biệt rõ giữa lượng muối nạp vào và huyết áp ^[4]. Cả hai nhóm đều giảm trung bình 8,5 kg ^[4]. Nhóm 1 được bổ sung natri clorua thì không đổi lượng natri niệu, có giảm hoạt tính renin huyết tương (PRA), giảm aldosterone và giảm nhịp tim nhưng không giảm huyết áp động mạch trung bình (MAP) ^[4]. Ngược lại, khi nhóm này bước vào giai đoạn hạn chế natri, MAP giảm đáng kể ^[4]. Nhóm 2 bị giảm khoảng 80 mmol natri mỗi ngày ngay từ đầu, kết quả ghi nhận nhịp tim và MAP giảm rõ rệt mà không phụ thuộc vào thay đổi renin hay aldosterone ^[4].

Nghiên cứu tổng quan năm 2025 cũng chỉ ra rằng chế độ ăn ketogenic tiềm ẩn nguy cơ mất cân bằng điện giải và bài tiết muối qua thận cao ^[1]. Do đó, việc duy trì đủ lượng muối và dịch đưa vào cơ thể là một khuyến nghị kỹ thuật quan trọng ^[1].

Mối tương tác giữa lượng kali nạp vào và bài tiết natri

Một yếu tố thường gặp khi người dùng chuyển sang ăn low-carb là việc điều chỉnh lượng rau củ quả, tác động trực tiếp đến nồng độ kali. Sự thay đổi kali trong khẩu phần có ảnh hưởng lớn đến quá trình thải muối tại ống thận.

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2013 trên 4 nhóm chuột (ăn đối chứng, ít natri, nhiều kali, hoặc kết hợp cả hai) đã làm rõ cách thận xử lý natri dưới tác động của kali ^[5]. Kết quả chỉ ra rằng chế độ ăn nhiều kali và chế độ ăn kết hợp gây ra lượng natri niệu cao hơn rõ rệt so với chế độ ăn đối chứng và ăn ít natri (p < 0,001) ^[5]. Tác động bài xuất natri do kali thúc đẩy đi kèm với việc giảm mật độ chất đồng vận chuyển Na+-Cl- (NCC) tại ống lượn xa ^[5]. Khi chế độ ăn giàu kali, lượng kali cao đã vượt qua tác dụng giữ muối của angiotensin II và aldosterone trên NCC, đẩy nhiều natri hơn đến kênh natri biểu mô ENaC để phục vụ việc bài tiết kali ^[5].

Ngoài ra, nồng độ kali còn ảnh hưởng đến sự ức chế aldosterone. Năm 1991, một thử nghiệm truyền ANH (peptide lợi niệu) trên các chế độ ăn khác nhau chỉ ra rằng ở chế độ ăn ít kali, nồng độ aldosterone và hệ renin-angiotensin có phản ứng khác biệt so với chế độ ăn nhiều kali hoặc ít muối ^[6]. Do đó, sự mất cân bằng giữa lượng natri và kali nạp vào khi ăn low-carb có thể đẩy nhanh tốc độ thải natri ra ngoài.

Nguy cơ tụt huyết áp tư thế đứng ở người huyết áp thấp

Tụt huyết áp tư thế đứng xảy ra khi huyết áp giảm đột ngột lúc thay đổi từ tư thế nằm hoặc ngồi sang đứng. Ở người huyết áp thấp, trương lực mạch và thể tích máu vốn đã ở mức vừa đủ hoặc thấp. Khi cơ thể bước vào trạng thái low-carb, sự bài tiết natri gia tăng và lượng nước sụt giảm nhanh khiến thể tích huyết tương co hẹp ^[1].

Nếu hệ thần kinh giao cảm và hệ renin-aldosterone không phản ứng bù trừ đủ nhanh để co mạch, lượng máu hồi lưu về tim và tưới máu não sẽ suy giảm tạm thời lúc đứng dậy. Người bệnh sẽ xuất hiện triệu chứng hoa mắt, tối sầm mặt mũi, chân tay bủn rủn, thậm chí ngất xỉu. Tình trạng này đặc biệt nguy hiểm nếu xảy ra khi đang di chuyển, làm việc trên cao hoặc lái xe.

Hơn nữa, nỗ lực bù trừ aldosterone của thận đôi khi không diễn ra đồng bộ, và sự thiếu hụt dịch tuần hoàn ban đầu làm cho việc duy trì huyết áp khi đứng trở nên khó khăn hơn ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng giảm cân khi ăn low-carb trong vài ngày đầu hoàn toàn là giảm mỡ thừa. Thực chất, phần lớn trọng lượng mất đi ban đầu là nước gắn với glycogen và lượng nước mất qua thận do hiện tượng tăng đào thải natri ^[1]. Việc giảm cân này kéo theo nguy cơ thiếu nước tế bào và giảm thể tích lòng mạch.

Một sai lầm phổ biến khác là kiêng muối tuyệt đối khi ăn kiêng. Đối với người huyết áp bình thường hoặc cao, giảm muối có thể hỗ trợ hạ áp ^[7], ^[4]. Tuy nhiên, ở người huyết áp thấp đang ăn low-carb, việc kiêng muối quá mức sẽ làm tình trạng đào thải natri và mất dịch trở nên nghiêm trọng hơn ^[1], trực tiếp kích hoạt tụt huyết áp tư thế đứng.

Nhiều người cũng chủ quan cho rằng huyết áp thấp không nguy hiểm bằng huyết áp cao. Trên thực tế, tụt huyết áp đột ngột gây thiếu máu não cục bộ thoáng qua, dễ dẫn tới chấn thương nặng do té ngã và gây suy nhược cơ thể kéo dài.

Những ai cần thận trọng?

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và không nên tự ý áp dụng chế độ low-carb ngặt nghèo hoặc ketogenic nếu chưa có chỉ định y khoa:

• Người có tiền sử huyết áp thấp mạn tính hoặc thường xuyên bị chóng mặt khi thay đổi tư thế.
• Người mắc bệnh thận mạn tính (CKD); chế độ ăn ketogenic ở nhóm này có thể dẫn tới nguy cơ suy dinh dưỡng protein và mất cân bằng điện giải nặng nề ^[1].
• Người đang sử dụng các loại thuốc điều hòa huyết áp, thuốc giãn mạch như nifedipine (vốn có tác dụng làm hạ huyết áp và tăng bài tiết natri tùy thuộc vào tính nhạy cảm với muối) ^[7].
• Người đang dùng các thuốc điều trị rối loạn vận động như levodopa, do thuốc có thể gây tác dụng tăng nhẹ bài tiết natri qua thận ^[8], dễ cộng hưởng làm giảm thể tích máu.

Trước khi thực hiện bất kỳ can thiệp dinh dưỡng lớn nào, những người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Hướng dẫn bù muối và nước an toàn cho người huyết áp thấp

Để phòng ngừa tình trạng sụt giảm huyết áp tư thế đứng khi ăn chế độ giảm carbohydrate, việc bù muối và khoáng chất cần được thực hiện có kiểm soát:

• Tăng lượng muối chủ động: Thêm muối ăn vào các bữa ăn hàng ngày hoặc sử dụng nước hầm xương đậm đà. Trong các hướng dẫn áp dụng chế độ ăn hạn chế carbohydrate nghiêm ngặt, việc bổ sung muối và khoáng chất luôn được khuyến nghị đi kèm với tăng lượng nước uống ^[1].
• Bổ sung đủ dịch: Uống nước đều đặn trong ngày, không đợi đến khi khát mới uống. Lượng dịch đủ giúp thận duy trì áp lực lọc và giữ thể tích lòng mạch ổn định ^[1].
• Cân đối nguồn cung cấp kali: Bổ sung các loại rau lá xanh phù hợp với thực đơn low-carb nhưng không dùng quá mức các chế phẩm bổ sung kali cô đặc, vì kali liều cao có thể làm tăng bài xuất natri qua thận ^[5].
• Chuyển tiếp từ từ: Thay vì cắt giảm tinh bột đột ngột về mức 0, người có huyết áp thấp nên giảm lượng carbohydrate từ từ qua từng tuần để hệ nội tiết và thận kịp điều chỉnh cơ chế tái hấp thu muối.
• Thao tác vận động chậm: Tập thói quen ngồi dậy từ từ vài giây trên giường trước khi đứng hẳn lên để cơ thể kịp thích nghi áp lực mạch.

Chế độ ăn low-carb mang lại một số lợi ích trong quản lý cân nặng, nhưng người huyết áp thấp cần hiểu rõ phản ứng mất natri và nước của thận. Bổ sung muối hợp lý, duy trì đủ dịch và theo dõi sát sao biểu hiện cơ thể chính là chìa khóa để áp dụng an toàn mà không bị tụt huyết áp tư thế.