Tiểu đường type 2 có nên ăn Paleo? Hiệu quả kiểm soát đường huyết

Nhiều người mắc đái tháo đường type 2 thường xuyên đau đầu với bài toán kiểm soát đường huyết sau bữa ăn. Giữa hàng loạt phương pháp giảm cân và ăn kiêng phổ biến hiện nay, chế độ ăn Paleo (còn gọi là chế độ ăn thời tiền sử hay "thời đồ đá") nổi lên như một giải pháp được nhiều người quan tâm nhằm ổn định chỉ số đường huyết nhanh chóng.

Thực tế, chế độ ăn Paleo có thể mang lại một số lợi ích trước mắt đối với việc kiểm soát đường huyết và độ nhạy insulin. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có chủ yếu đến từ các thử nghiệm ngắn hạn, trong khi các dữ liệu theo dõi dài hạn về tính an toàn cũng như nguy cơ tim mạch vẫn còn nhiều khoảng trống.

Hiểu đúng về chế độ ăn Paleo

Ý tưởng về chế độ ăn Paleo hiện đại được phát triển từ giữa những năm 1990 ^[1]. Những người ủng hộ cho rằng bộ gen của con người thích nghi tốt nhất với các loại thực phẩm sẵn có từ trước thời kỳ nông nghiệp nguyên thủy ^[1]. Theo giả thuyết này, những thay đổi trong cách sản xuất và chế biến thực phẩm hiện đại là một trong những nguyên nhân thúc đẩy các bệnh mạn tính như béo phì, đái tháo đường type 2 và bệnh tim mạch ^[1].

Thực đơn Paleo tập trung vào các nguồn thực phẩm từ động vật hoang dã và thực vật chưa qua canh tác ^[1]. Bữa ăn bao gồm thịt nạc, gia cầm, cá, hải sản, trái cây, các loại quả hạch (nuts), quả mọng, hạt, rau củ và nước lọc [1, 3].

Ngược lại, chế độ này loại bỏ hoàn toàn các thực phẩm không thuộc thời kỳ tiền sử bao gồm ngũ cốc, các loại đậu, sữa cùng các chế phẩm từ sữa, đường, muối bổ sung và thực phẩm chế biến sẵn [1, 3]. Việc cắt bỏ ngũ cốc và đậu khiến lượng carbohydrate tổng thể nạp vào cơ thể giảm đi đáng kể ^[1].

Cơ chế tác động lên đường huyết và insulin

Kiểm soát dinh dưỡng đóng vai trò cốt lõi trong điều trị đái tháo đường. Chế độ ăn ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình tiết insulin và mức độ kiểm soát đường huyết ở bệnh nhân ^[2]. Các khuyến cáo dinh dưỡng thông thường phân bổ đa lượng gồm 30% chất béo, 45-60% carbohydrate và 15-35% protein ^[2]. Khi tỷ lệ này thay đổi, quá trình chuyển hóa glucose và sự tiết insulin của cơ thể cũng biến chuyển theo ^[2].

Các đánh giá khoa học chỉ ra rằng chế độ ăn ít carbohydrate (low-carbohydrate) mang lại hiệu quả rõ rệt nhất trong việc cải thiện các chỉ số đường huyết và thông số insulin ^[2]. Chế độ ăn không chứa thực phẩm siêu chế biến, không đường bổ sung, đồng thời giàu dinh dưỡng như chất xơ, vitamin và khoáng chất giúp giữ ổn định đường huyết cùng mỡ máu ^[2].

Chế độ ăn Paleo vô tình đáp ứng các tiêu chuẩn này nhờ việc loại bỏ ngũ cốc tinh chế và đường bổ sung [1, 3]. Khi lượng carbohydrate nạp vào giảm xuống, nhu cầu bài tiết insulin của tuyến tụy giảm đi, từ đó giúp hạn chế tình trạng kháng insulin và ngăn chặn các đỉnh đường huyết đột ngột sau ăn [1, 4].

Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?

Các thử nghiệm can thiệp bước đầu (pilot) trên bệnh nhân đái tháo đường type 2 ghi nhận chế độ ăn Paleo có tác động tích cực lên việc kiểm soát đường huyết và các yếu tố nguy cơ tim mạch ^[1].

Một nghiên cứu can thiệp ngoại trú có kiểm soát chuyển hóa công bố năm 2015 đã so sánh hiệu quả giữa chế độ ăn Paleo và chế độ ăn theo khuyến nghị của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) ^[3]. Nghiên cứu thực hiện trên bệnh nhân đái tháo đường type 2, gồm 14 người theo chế độ Paleo (thịt nạc, trái cây, rau, quả hạch; loại bỏ muối thêm, ngũ cốc, sữa, đậu) và 10 người theo chế độ ADA (chứa lượng muối vừa phải, sữa ít béo, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu) ^[3]. Sau 7 ngày chuẩn bị và 14 ngày ăn can thiệp, kết quả cho thấy cả hai nhóm đều cải thiện các chỉ số chuyển hóa ^[3].

Dù vậy, nhóm ăn Paleo đạt được lợi ích vượt trội hơn về kiểm soát glucose máu và cải thiện hồ sơ lipid ^[3]. Đáng chú ý, ở những đối tượng có mức kháng insulin cao nhất, nhóm ăn Paleo ghi nhận sự cải thiện độ nhạy insulin có ý nghĩa thống kê (r = 0,40, P = 0,02) thông qua kỹ thuật kẹp euglycemic hyperinsulinemic, trong khi nhóm ăn theo chuẩn ADA không thấy hiệu quả rõ ràng ở nhóm kháng insulin nặng này (r = 0,39, P = 0,3) ^[3]. Nghiên cứu kết luận rằng ngay cả việc áp dụng Paleo trong thời gian ngắn cũng cải thiện đường huyết và mỡ máu tốt hơn chế độ ăn thông thường ^[3].

Đến năm 2021, một phân tích thứ cấp từ thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã theo dõi bệnh nhân đái tháo đường type 2 tuân thủ chế độ Paleo trong 12 tuần kết hợp tập luyện ^[4]. Nghiên cứu sử dụng "tỷ số Paleo" (Paleo ratio - tính bằng lượng calo Paleo chia cho tổng calo nạp vào) để đánh giá mức độ tuân thủ, tăng từ mức 28% ban đầu lên 94% sau can thiệp ^[4].

Kết quả sau 12 tuần chỉ ra rằng tỷ số Paleo cao hơn liên quan đến việc giảm khối lượng mỡ, giảm chỉ số khối cơ thể (BMI), giảm vòng eo, giảm huyết áp tâm thu và hạ triglyceride huyết thanh ^[4]. Mức giảm triglyceride diễn ra độc lập với việc giảm cân (p = 0,046) ^[4]. Ngoài ra, tỷ lệ chất béo không bão hòa đơn/chất béo bão hòa và chất béo không bão hòa đa/chất béo bão hòa tăng lên cũng giúp giảm triglyceride độc lập với việc sụt cân (lần lượt p = 0,017 và p = 0,019) ^[4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này ghi nhận tỷ số Paleo cao không liên quan đến việc giảm chỉ số HbA1c ở mốc 12 tuần ^[4].

Về tổng thể dữ liệu can thiệp, một phân tích tổng hợp năm 2021 thu thập 700 đối tượng từ các nghiên cứu ở người trưởng thành (độ tuổi trung bình từ 30,0 đến 66,0 tuổi) ^[5]. Tổng hợp này bao gồm 14 nghiên cứu so sánh chế độ ăn Paleo với các chế độ ăn lành mạnh khác như khuyến nghị dinh dưỡng Bắc Âu (NNR), Hướng dẫn Ăn uống Lành mạnh Úc (AGHE), hướng dẫn của ADA, Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA), chế độ ăn Địa Trung Hải hay chế độ ăn ít chất béo truyền thống ^[5]. Các can thiệp có thời gian kéo dài từ 2 tuần đến 24 tháng, đánh giá toàn diện các thay đổi về thành phần cơ thể cũng như các chỉ số lipid máu ^[5].

Lợi ích thực tế và những giới hạn bằng chứng

Các bằng chứng khoa học cho thấy Paleo mang lại tác động chuyển hóa tích cực: giảm mỡ, cải thiện vòng eo, hạ huyết áp tâm thu và giảm đáng kể triglyceride huyết thanh nhờ tối ưu hóa chất lượng chất béo nạp vào ^[4]. Khả năng cải thiện độ nhạy insulin trong ngắn hạn cũng là điểm cộng lớn ^[3].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của chế độ ăn này là sự thiếu hụt các bằng chứng theo dõi dài hạn từ các đoàn hệ quy mô lớn để xác định tác động lên các biến cố bệnh tật thực tế ^[1]. Nghiên cứu từ Sáng kiến Sức khỏe Phụ nữ (Women's Health Initiative - WHI) năm 2019 khảo sát trên phụ nữ sau mãn kinh mắc đái tháo đường type 2 cho thấy: điểm số tuân thủ chế độ ăn Paleo không có mối liên hệ với việc giảm nguy cơ bệnh tim mạch (CVD) ^[1].

Nghiên cứu WHI nhấn mạnh rằng cả số lượng và chất lượng carbohydrate đều rất quan trọng đối với nguy cơ tim mạch ở bệnh nhân đái tháo đường ^[1]. Hướng dẫn của ADA năm 2019 vẫn xác định rau, các loại đậu, trái cây, sữa (sữa tươi và sữa chua) cùng ngũ cốc nguyên hạt là những nguồn cung cấp carbohydrate tối ưu ^[1]. Trong khi đó, chế độ ăn Paleo lại loại bỏ hoàn toàn các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt và tính điểm tiêu cực cho sữa ^[1]. Việc thiếu hụt các nhóm thực phẩm này về lâu dài có thể đặt ra dấu hỏi về sự cân bằng vi chất và sức khỏe mạch máu.

Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn Paleo

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ ăn Paleo là chỉ số HbA1c sẽ liên tục giảm sâu. Mặc dù can thiệp siêu ngắn hạn cho thấy kiểm soát glucose tốt hơn chế độ thường ^[3], nghiên cứu đánh giá mức độ tuân thủ Paleo trong 12 tuần lại chỉ ra rằng việc tuân thủ nghiêm ngặt không đồng nghĩa với việc giảm thêm chỉ số HbA1c ^[4].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm ăn kiêng muối trong Paleo luôn có lợi cho đường huyết. Dù việc hạn chế muối giúp hạ huyết áp – vấn đề thường gặp ở người đái tháo đường, các nghiên cứu cũng lưu ý rằng việc kiêng khem muối quá mức đôi khi có mối liên hệ với xu hướng gia tăng tiêu thụ đường ở một số đối tượng ^[2].

Cuối cùng, không phải cứ cắt giảm tinh bột hoàn toàn mới là con đường duy nhất kiểm soát bệnh. Các mô hình dinh dưỡng khác như chế độ ăn ít chất béo ^[2], chế độ ăn thuần chay/chay [6, 7] hay chế độ ăn có chỉ số đường huyết thấp (low-GI) ^[6] đều đã được chứng minh giúp cải thiện kiểm soát đường huyết và các thông số chuyển hóa mà không cần phải loại bỏ hoàn toàn ngũ cốc hay các loại đậu.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Chế độ ăn Paleo chứa lượng đạm động vật đáng kể từ thịt nạc, gia cầm, cá và hải sản [1, 3]. Do đó, những bệnh nhân đái tháo đường type 2 đã xuất hiện biến chứng suy giảm chức năng thận cần hết sức cẩn trọng; việc nạp quá nhiều protein có thể tạo thêm gánh nặng cho hệ bài tiết.

Người đang sử dụng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin khi chuyển đột ngột sang chế độ ăn giảm mạnh carbohydrate như Paleo có nguy cơ cao gặp biến chứng hạ đường huyết quá mức. Bệnh nhân tuyệt đối không tự ý cắt bỏ tinh bột đột ngột mà không có sự theo dõi của nhân viên y tế.

Người có tiền sử rối loạn lipid máu phức tạp hoặc bệnh tim mạch xơ vữa cũng cần tham vấn chuyên gia dinh dưỡng, bởi chế độ Paleo loại trừ các nguồn chất xơ hòa tan quý giá từ yến mạch, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu [1, 2].

Hướng dẫn áp dụng Paleo an toàn trong đời sống

Nếu muốn thử nghiệm áp dụng các nguyên lý của Paleo, người bệnh đái tháo đường type 2 không nhất thiết phải kiêng khem cực đoan ngay từ đầu. Hãy bắt đầu bằng cách học hỏi những điểm tích cực nhất của mô hình này:

Về lựa chọn thực phẩm, ưu tiên các loại thịt nạc, cá béo giàu omega-3, thịt gia cầm không da và trứng [1, 3]. Tăng cường tối đa các loại rau củ không chứa tinh bột, các loại quả mọng ít ngọt và quả hạch [1, 3].

Về cách chế biến, tuyệt đối cắt giảm thực phẩm siêu chế biến, đồ hộp nhiều muối và nước ngọt chứa đường tinh luyện [1, 3, 4]. Nên chế biến món ăn ở dạng hấp, luộc, áp chảo nhẹ nhàng, tránh chiên rán ngập dầu mỡ động vật.

Về cách kết hợp, thay vì loại bỏ hoàn toàn ngũ cốc nguyên hạt hay các loại đậu như nguyên bản thời tiền sử, người bệnh có thể giữ lại một phần nhỏ các loại đậu và ngũ cốc nguyên cám để đảm bảo nguồn chất xơ hòa tan theo khuyến nghị của ADA ^[1]. Luôn uống đủ nước lọc mỗi ngày và duy trì hoạt động thể chất đều đặn ^[4]. Quan trọng nhất, hãy tự theo dõi đường huyết mao mạch trước và sau bữa ăn để nắm bắt phản ứng của cơ thể với thực đơn mới.

Nhìn chung, chế độ ăn Paleo mang lại nhiều giá trị tích cực trong việc giảm mỡ thừa, hạ huyết áp và hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin ở người đái tháo đường type 2 trong ngắn hạn [1, 3]. Dẫu vậy, do thiếu các bằng chứng thuyết phục về an toàn tim mạch lâu dài và việc loại trừ nhiều nhóm thực phẩm lành mạnh ^[1], người bệnh không nên xem đây là giải pháp thần kỳ duy nhất. Hãy thảo luận với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng một kế hoạch ăn uống cân bằng, phù hợp với thể trạng và có thể duy trì bền vững suốt đời.