Nhiều người lớn tuổi bị thoái hóa khớp gối thường mách nhau dùng các loại lá vườn nhà nấu nước ngâm chân để giảm đau và bớt cứng khớp. Trong số đó, cây náng hoa trắng (hay còn gọi là lá náng) là loại thảo dược quen thuộc, xuất hiện nhiều trong các bài thuốc dân gian truyền miệng. Liệu phương pháp ngâm chân bằng nước lá náng có thực sự mang lại hiệu quả giảm đau tại chỗ và làm mềm khớp gối như lời đồn?

Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học hiện nay là: chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp chứng minh ngâm chân bằng nước lá náng giúp cải thiện độ cứng hay giảm đau khớp gối thoái hóa. Dù dịch chiết cây náng có hoạt tính kháng viêm trong phòng thí nghiệm, việc chỉ ngâm phần bàn chân khó có thể tác động sâu tới ổ khớp gối bị thoái hóa ở người cao tuổi.

Bệnh thoái hóa khớp gối và nỗi lo cứng khớp ở người cao tuổi

Thoái hóa khớp gối là bệnh lý thoái hóa mạn tính phổ biến hàng đầu ở người cao tuổi [1]. Quá trình này đặc trưng bởi sự mòn dần của sụn khớp, kèm theo các đợt viêm màng hoạt dịch khiến khớp sưng đỏ, đau nhức và đặc biệt là cứng khớp vào mỗi buổi sáng. Tình trạng này khiến việc đi lại, đứng lên ngồi xuống của người bệnh gặp vô vàn khó khăn.

Để đối phó với các cơn đau ê ẩm kéo dài, việc tìm kiếm các biện pháp hỗ trợ từ thảo mộc tự nhiên luôn được người bệnh quan tâm. Thói quen ngâm chân nước ấm trước khi đi ngủ là nếp sinh hoạt quen thuộc của nhiều gia đình, và việc bỏ thêm lá náng vào nồi nước đun được cho là giúp "thông kinh lạc", giảm bớt các cơn đau khớp chân.

Cơ chế tác động: Khoa học nói gì về hoạt chất trong lá náng?

Lá náng (tên khoa học là Crinum asiaticum) từ lâu đã được y học cổ truyền ở một số quốc gia như Hàn Quốc, Malaysia hay Thái Lan sử dụng làm bài thuốc chữa thấp khớp, giảm đau cục bộ và sốt [2], [3], [1]. Cơ sở của việc dùng thảo dược này bắt nguồn từ các hoạt chất sinh học tự nhiên chứa trong lá và củ của cây.

Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng lá náng chứa hợp chất alcaloid đặc trưng là lycorine, cùng một số hoạt chất khác như cycloneolitsol, hippeastrine và beta-sitosterol [2], [4]. Trong đó, lycorine được biết đến là một chất ức chế miễn dịch [2]. Về mặt lý thuyết, quá trình thoái hóa khớp chịu sự thúc đẩy của các chất trung gian gây viêm như oxit nitric (NO), interleukin-1 (IL-1), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và prostaglandin E2 (PGE2) [1]. Sự xuất hiện của các chất này làm tổn thương tế bào và thúc đẩy thoái hóa sụn khớp [1].

Dịch chiết lá náng cho thấy khả năng can thiệp trực tiếp vào các con đường viêm này trong điều kiện thí nghiệm [2]. Khi các phản ứng viêm bị ức chế, triệu chứng sưng phù và phát tín hiệu đau tại mô khớp trên lý thuyết có thể thuyên giảm.

Nghiên cứu thực nghiệm về khả năng kháng viêm của lá náng

Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã khảo sát chi tiết hoạt tính sinh học của chiết xuất cây náng. Cụ thể, một công bố khoa học năm 2008 đã kiểm tra tác động chống viêm của dịch chiết cồn 95% từ cây náng (Crinum asiaticum Linne var. japonicum) trên tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 được kích hoạt bởi LPS [2]. Kết quả cho thấy dịch chiết ức chế sự tạo thành oxit nitric theo mức độ liều lượng, với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) là 58,5 microg/ml [2]. Đồng thời, kỹ thuật RT-PCR chứng minh dịch chiết làm giảm rõ rệt sự biểu hiện của gen iNOS [2]. Thử nghiệm trên nguyên bào sợi bình thường của người cũng ghi nhận khả năng ức chế giải phóng các chất trung gian gây viêm: dịch chiết ức chế gần như hoàn toàn sự giải phóng PGE2 ở nồng độ trên 0,05%, ức chế hoàn toàn IL-6 ở nồng độ trên 1%, và ức chế hoàn toàn IL-8 trên toàn dải nồng độ thử nghiệm (>0,0025%) [2].

Trước đó, một nghiên cứu trên động vật vào năm 1999 đã đánh giá tác dụng kháng viêm của chiết xuất cây náng trên mô hình gây phù bàn chân sau ở chuột nhắt bằng carrageenan [3]. Các nhà khoa học phát hiện phân đoạn chloroform của dịch chiết methanol (CFME) khi dùng qua đường uống với liều 50 mg/kg đã làm giảm đáng kể tình trạng phù chân cấp tính ở chuột (p < 0,05; n = 7) [3]. Trên mô cô lập tử cung chuột cống và hồi tràng chuột lang, phân đoạn CFME làm giảm phụ thuộc liều đối với phản ứng co bóp do bradykinin gây ra (p < 0,05; n = 6) và dịch chuyển đường cong đáp ứng liều của histamine sang phải, gợi ý dịch chiết chứa hoạt chất có đặc tính kháng histamine [3].

Gần đây hơn, một nghiên cứu vào năm 2021 đã so sánh các phương pháp sơ chế lá náng trước khi chiết xuất nhằm bảo toàn dược tính [1]. Kết quả chỉ ra rằng dịch chiết cồn 95% từ lá náng được sấy khô bằng tủ sấy khí nóng đạt hoạt tính kháng viêm cao nhất, đồng thời giữ được hàm lượng phenolic tổng và lycorine cao nhất [1].

Bằng chứng áp dụng ngoài da trong thoái hóa khớp

Các liệu pháp dùng thuốc y học cổ truyền đắp ngoài, xông rửa hay dán cao đã được đồng thuận chuyên gia ghi nhận có thể giúp giảm đau khớp mức độ nhẹ đến trung bình với tác dụng phụ hiếm gặp [5]. Cơ chế chung của các phương pháp dùng ngoài này là ức chế hoạt động miễn dịch bất thường trong đường dẫn truyền cảm giác đau, ức chế cytokin tiền viêm và làm chậm quá trình phá hủy chất nền sụn khớp [5].

Tuy nhiên, với lá náng, hầu hết bằng chứng khoa học hiện có mới dừng lại ở mức thử nghiệm ống nghiệm tế bào hoặc trên chuột nhắt [2], [3]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào trên người đo lường tác động của nước nấu lá náng đối với bệnh thoái hóa khớp gối. Việc đắp ngoài hoặc dán tại chỗ có cơ sở tiếp cận trực tiếp vùng viêm, nhưng ngâm bàn chân ở dưới thấp lại là câu chuyện hoàn toàn khác. Khi chỉ ngâm từ mắt cá chân trở xuống, các hoạt chất không thể tự di chuyển ngược dòng tuần hoàn lên đến ổ khớp gối để phát huy tác dụng sinh học.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng lá náng trị khớp

Hiểu lầm phổ biến nhất là nhầm lẫn giữa tác dụng giảm đau của nhiệt nóng với tác dụng thực sự từ lá thảo dược. Khi người cao tuổi ngâm chân vào chậu nước ấm, nhiệt độ ấm nóng tự nhiên kích thích giãn mạch máu ngoại vi tại bàn chân, giúp cơ thể thư giãn và tạo cảm giác dễ chịu. Người bệnh dễ ngộ nhận rằng chính lá náng đã "chữa lành" cơn đau khớp gối.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm ngâm chân có thể làm mọc lại sụn khớp hoặc đảo ngược hoàn toàn quá trình thoái hóa. Thoái hóa khớp gối liên quan đến tổn thương cấu trúc và mất sụn xương tiến triển theo thời gian [6], [1]. Ngay cả các thuốc kháng viêm giảm đau hiện đại hay thủ thuật tiêm nội khớp cũng chỉ nhằm mục tiêu giảm đau, bảo tồn chức năng và có những giới hạn nhất định về thời gian hiệu quả [6]. Việc hy vọng một phương pháp ngâm ngoài da có thể phục hồi sụn khớp là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.

Ai nên thận trọng khi tự ý ngâm chân thảo mộc?

Dù nước lá náng là bài thuốc tự nhiên, người cao tuổi không nên áp dụng bừa bãi nếu thuộc các nhóm nguy cơ sau:

  • Người mắc bệnh đái tháo đường biến chứng thần kinh ngoại biên: Bàn chân của người bệnh thường mất cảm giác với nhiệt độ, rất dễ bị bỏng sâu nếu nước ngâm quá nóng mà bản thân không nhận biết được.
  • Người bị suy giãn tĩnh mạch chi dưới: Ngâm chân nước nóng khiến tĩnh mạch ngoại vi giãn nở nhiều hơn, làm máu ứ trệ ở cẳng chân và bàn chân nặng hơn, gây tăng cảm giác nặng nề, sưng nề cẳng chân.
  • Người có vết thương hở, lở loét hoặc viêm da ở vùng cẳng chân, bàn chân: Ngâm trong nước thảo dược tự đun nấu chưa vô trùng có thể tăng nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn.
  • Người có cơ địa dị ứng da: Nhựa hoặc phấn của các loại thảo mộc họ thủy tiên như lá náng có thể gây viêm da tiếp xúc, nổi mẩn ngứa tại chỗ.

Hướng dẫn chăm sóc khớp gối và áp dụng đúng cách

Để chăm sóc khớp gối thoái hóa an toàn và kiểm soát tốt độ cứng khớp mỗi sáng, người cao tuổi có thể tham khảo các bước chăm sóc phối hợp khoa học:

Về sinh hoạt hàng ngày: Có thể ngâm bàn chân trong nước ấm sạch từ 15 đến 20 phút trước khi ngủ để thư giãn mạch máu và cải thiện giấc ngủ. Chú ý kiểm tra nhiệt độ nước bằng mu bàn tay hoặc nhiệt kế, duy trì ở mức ấm vừa phải khoảng 37-40 độ C. Nếu muốn dùng lá náng theo thói quen dân gian, chỉ nên coi đây là liệu pháp thư giãn hỗ trợ, rửa sạch lá trước khi đun và tuyệt đối không ngâm khi vùng da chân đang có trầy xước.

Về giảm cứng khớp gối: Thay vì ngâm chân, việc chườm ấm trực tiếp lên vùng khớp gối hoặc tập các động tác co duỗi nhẹ nhàng không chịu lực trên giường trước khi bước xuống đất sẽ mang lại hiệu quả cải thiện độ cứng khớp gối rõ rệt hơn.

Về điều trị y tế: Người bệnh cần đi khám chuyên khoa cơ xương khớp để được đánh giá mức độ thoái hóa sụn khớp. Tuân thủ dùng thuốc hoặc các biện pháp phục hồi chức năng theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa, không tự ý bỏ phác đồ điều trị y tế để chuyển sang dùng thảo mộc thuần túy.

Tóm lại, lá náng dù sở hữu các hoạt chất kháng viêm tiềm năng trong phòng thí nghiệm nhưng chưa có bằng chứng y học xác thực về khả năng điều trị cứng khớp gối thoái hóa qua đường ngâm chân. Người lớn tuổi nên lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống vận động nhẹ nhàng và tham khảo ý kiến bác sĩ để quản lý bệnh thoái hóa khớp một cách toàn diện, an toàn.