Nhiều nhân viên văn phòng và người làm việc trong không gian kín thường xuyên gặp tình trạng ngạt mũi, chảy nước mũi và cay mắt ngay khi bước vào phòng máy lạnh. Không ít người băn khoăn liệu bản thân nên cài đặt nhiệt độ bao nhiêu độ C và duy trì độ ẩm ra sao để không kích hoạt cơn viêm mũi dị ứng tái phát.
Câu trả lời dựa trên các quan sát sinh lý học và nghiên cứu môi trường là bạn nên duy trì mức nhiệt độ ổn định, tránh chênh lệch quá lớn với môi trường bên ngoài và tuyệt đối không để gió lạnh thổi trực diện. Đồng thời, độ ẩm không khí cần được kiểm soát ở mức trên 30% đến 40% để tránh làm khô rát biểu mô mũi, nhưng phải dưới 80% để ngăn chặn sự bùng phát của mạt bụi và nấm mốc.
Cơn ác mộng nghẹt mũi, hắt hơi nơi công sở
Viêm mũi dị ứng là phản ứng quá mẫn của niêm mạc mũi trước các tác nhân kích thích từ môi trường xung quanh. Khi làm việc liên tục trong phòng điều hòa kín, lớp niêm mạc đường hô hấp trên rất dễ bị tổn thương do luồng không khí nhân tạo thường có độ ẩm thấp và tích tụ các dị nguyên.
Nhiều người có thói quen hạ nhiệt độ máy lạnh xuống rất sâu vào mùa hè để làm mát nhanh mà không nhận ra đây chính là tác nhân hàng đầu khiến mũi bị kích ứng dữ dội. Môi trường công sở đóng kín cửa kéo dài cũng khiến luồng không khí trở nên tù đọng, tạo điều kiện thuận lợi cho các bệnh lý liên quan đến tòa nhà phát triển [1].
Khi chất lượng không khí trong nhà giảm sút, các triệu chứng như cay mắt, ngứa họng, nghẹt mũi và khó thở sẽ nhanh chóng xuất hiện ở nhóm người có cơ địa nhạy cảm [1]. Việc hiểu rõ phản ứng của cơ thể trước các thông số vi khí hậu là bước đầu tiên để xây dựng môi trường sống và làm việc an toàn.
Vì sao nhiệt độ phòng tác động mạnh đến người viêm mũi dị ứng?
Sự thay đổi nhiệt độ đột ngột tạo ra một cú sốc nhiệt đối với hệ thống mao mạch và thụ thể thần kinh tại niêm mạc mũi. Những người mắc viêm mũi dị ứng dai dẳng có ngưỡng chịu đựng trước sự biến thiên nhiệt độ thấp hơn đáng kể so với người bình thường [2].
Khi tiếp xúc luân phiên giữa phòng lạnh 14 độ C và phòng ấm 26 độ C, người viêm mũi dị ứng ghi nhận tình trạng ngứa mắt, xót mắt gia tăng rõ rệt [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng sự thay đổi nhiệt độ đột ngột do hệ thống điều hòa gây ra còn làm sụt giảm lưu lượng thở ra ở nhóm người này, và phản ứng suy giảm chức năng hô hấp đó có thể kéo dài suốt 24 giờ sau khi kết thúc thử nghiệm [2].
Không chỉ sự chênh lệch đột ngột, việc để nhiệt độ phòng quá thấp cũng gây ra những cảm nhận bất lợi về hô hấp. Tại mức nhiệt 14 độ C, những người có bệnh lý mũi dị ứng ghi nhận cảm giác không khí khô hơn nhiều so với cảm nhận của người khỏe mạnh [3].
Khi nhiệt độ được đặt ở mức 18 độ C hoặc 22 độ C, người bệnh thường có xu hướng liên kết cảm giác không khí tù túng, khô hanh với tình trạng khó tập trung tinh thần và khó chịu toàn thân [3]. Ngoài ra, việc duy trì nhiệt độ phòng ngủ quá thấp cũng đã được ghi nhận là một yếu tố thúc đẩy làm gia tăng mức độ nghiêm trọng của viêm mũi dị ứng ở thanh thiếu niên [4].
Độ ẩm không khí: Lá chắn bảo vệ bề mặt niêm mạc
Bên cạnh nhiệt độ, độ ẩm tương đối của không khí đóng vai trò quyết định đối với độ ẩm tự nhiên của màng nhầy lót đường hô hấp trên. Khi máy lạnh hoạt động liên tục mà không có sự bù ẩm, độ ẩm tương đối trong phòng có thể giảm xuống mức 20% đến 30% [5].
Trong điều kiện độ ẩm tự nhiên thấp từ 20% đến 30%, nhân viên văn phòng thường xuyên phải đối mặt với cảm giác khô rát cổ họng, ngứa mắt và khô niêm mạc mũi [5]. Khi độ ẩm được chủ động nâng lên mức 30% đến 40%, điểm số đánh giá tình trạng khô niêm mạc cùng các triệu chứng dị ứng đã giảm đi rõ rệt [5].
Tuy nhiên, độ ẩm không khí tăng quá cao lại dẫn tới một nguy cơ nghiêm trọng khác đối với người có cơ địa dị ứng. Các loài mạt bụi nhà như Dermatophagoides farinae phát triển cực kỳ mạnh mẽ khi độ ẩm tương đối đạt mức 80% kết hợp với nhiệt độ trên 20 độ C [4].
Sự ẩm ướt trong nhà kéo theo sự sinh sôi nhanh chóng của nấm mốc và mạt nhà, biến chúng thành các dị nguyên kích phát viêm mũi dị ứng và viêm phế quản [6]. Do đó, việc duy trì độ ẩm trong một khoảng giới hạn tối ưu là yêu cầu bắt buộc để vừa bảo vệ niêm mạc vừa ngăn chặn dị nguyên.
Các nghiên cứu khoa học vạch rõ tác động của điều hòa
Mối liên hệ giữa vi khí hậu trong nhà và bệnh lý đường hô hấp đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu dịch tễ học và thử nghiệm lâm sàng trên thế giới. Mỗi nghiên cứu tiếp cận dưới một góc độ nhằm làm sáng tỏ cách các thiết bị làm mát và sưởi ấm tác động lên sức khỏe con người.
Một nghiên cứu tiến hành trên 3.194 nhân viên tại 226 sảnh bến xe khách đường dài ở Trung Quốc đã phân tích toàn diện các chất ô nhiễm không khí trong nhà [7]. Kết quả đo đạc cho thấy tỷ lệ vượt chuẩn của nấm mốc lên tới 55,89%, bụi mịn PM2.5 vượt chuẩn 31,13% và bụi PM10 vượt chuẩn 18,16% [7].
Nghiên cứu này ghi nhận 15,90% nhân viên được bác sĩ chẩn đoán mắc viêm mũi dị ứng, đồng thời xác định độ ẩm tương đối, nấm mốc và khói thuốc lá là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến bệnh lý này [7]. Các nhà nghiên cứu cũng phát hiện hệ thống điều hòa trung tâm có ảnh hưởng đến tổng lượng vi khuẩn trong không khí sảnh chờ [7].
Trước đó, một thử nghiệm bắt chéo kéo dài 6 giai đoạn tại Phần Lan đã theo dõi 290 nhân viên văn phòng để đánh giá hiệu quả của việc làm ẩm không khí [5]. Trong số 211 nhân viên hoàn thành nhật ký theo dõi, việc nâng độ ẩm từ mức 20-30% lên 30-40% đã giúp giảm đáng kể cảm giác khô rát da, mắt, mũi và các triệu chứng dị ứng [5].
Về tác động của sự thay đổi nhiệt độ, thử nghiệm đối chứng trên 32 bệnh nhân viêm mũi dị ứng dai dẳng và 16 người đối chứng cho thấy sự nhạy cảm đặc biệt của nhóm bệnh lý [2]. Khi di chuyển luân phiên giữa hai buồng nhiệt 14 độ C và 26 độ C ba lần liên tiếp trong 30 phút mỗi lượt, người bệnh bị giảm lưu lượng đỉnh thở ra kéo dài suốt một ngày đêm [2].
Tại Trùng Khánh, một khảo sát về môi trường sống ở trẻ em cũng chỉ ra rằng việc sử dụng máy lạnh trên 8 giờ mỗi ngày vào mùa hè làm tăng nguy cơ mắc viêm mũi dị ứng, hen suyễn và viêm phế quản [6]. Ngược lại, việc mở cửa sổ thông gió ít hơn 12 giờ mỗi ngày có mối liên quan thuận với sự gia tăng tỷ lệ mắc viêm mũi dị ứng [6].
Tại Ba Lan, nghiên cứu trên 18.617 người cho thấy các phương thức sưởi ấm và đặc điểm nhà ở cũng tác động mạnh đến dị ứng [8]. Việc sử dụng hệ thống sưởi trung tâm làm tăng nguy cơ bùng phát triệu chứng viêm mũi dị ứng với tỷ số chênh OR là 1,45358 [8].
Bẫy vi khí hậu: Mạt bụi, nấm mốc và hội chứng nhà kín
Khi ngồi trong phòng máy lạnh kín thời gian dài, nhiều người lầm tưởng không khí mát mẻ đồng nghĩa với không khí hoàn toàn sạch sẽ. Thực tế, môi trường điều hòa khép kín có thể trở thành một chiếc bẫy tích tụ dị nguyên nếu không được lưu thông khí đúng cách.
Việc bật điều hòa liên tục làm giảm thời gian mở cửa sổ, ngăn cản quá trình trao đổi khí tự nhiên và làm trầm trọng thêm sự tích tụ của các chất ô nhiễm trong nhà [6]. Tình trạng này nằm trong nhóm biểu hiện của hội chứng nhà kín, nơi người làm việc có thể gặp các bệnh lý như hen suyễn, sốt do máy tạo ẩm, viêm phổi quá mẫn và viêm mũi dị ứng [1].
Mức độ nghiêm trọng của viêm mũi dị ứng còn liên quan chặt chẽ đến mật độ mạt bụi nhà như D. farinae và tổng lượng mạt bụi có trong bụi nhà [4]. Những căn phòng lắp cửa sổ nhựa PVC có độ kín cách nhiệt cao thường dễ giữ ẩm, từ đó vô tình tạo môi trường thuận lợi cho mạt bụi sinh sản [4].
Các loại nấm mốc trong nhà khi phát triển do ẩm ướt cũng trở thành nguồn dị nguyên nguy hiểm gây kích ứng đường thở [6]. Tại các tòa nhà công cộng, tỷ lệ nấm mốc vượt ngưỡng cho phép có thể lên tới 55,89%, đe dọa trực tiếp niêm mạc của những người có cơ địa mẫn cảm [7].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng máy lạnh
Nhiều người thường cho rằng cứ bật máy lạnh ở nhiệt độ càng thấp thì không khí càng trong lành và dễ chịu. Tuy nhiên, mức nhiệt quá thấp như 14 độ C lại kích thích cảm giác khô khốc ở mũi và gây suy giảm chức năng thông khí hô hấp [3], [2].
Một quan niệm sai lầm khác là đóng kín mọi khe cửa suốt 24 giờ mỗi ngày để giữ nhiệt và chống bụi. Thực tế chứng minh thói quen dùng máy lạnh trên 8 giờ mỗi ngày kết hợp với việc mở cửa thông gió dưới 12 giờ làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh đường hô hấp trên và dưới [6].
Nhiều người cũng nghĩ rằng máy tạo ẩm càng phun sương nhiều thì càng tốt cho người viêm mũi. Nếu để độ ẩm tăng quá cao chạm mức 80%, bạn đang vô tình tạo điều kiện lý tưởng cho mạt bụi bùng phát số lượng [4].
Ngoài ra, khói thuốc lá tồn lưu trong phòng máy lạnh kín cũng là yếu tố nguy cơ kết hợp làm gia tăng tỷ lệ mắc viêm mũi dị ứng [7]. Việc dựa hoàn toàn vào hệ thống lọc của máy lạnh mà quên vệ sinh lưới lọc định kỳ có thể biến thiết bị thành nguồn phát tán vi khuẩn và nấm mốc [7].
Nhóm người cần đặc biệt thận trọng
Những người đã được chẩn đoán mắc viêm mũi dị ứng dai dẳng cần đặc biệt lưu tâm đến việc kiểm soát nhiệt độ phòng làm việc [3]. Ngưỡng kích ứng đường hô hấp của nhóm đối tượng này thấp hơn nhiều so với người bình thường, dễ dẫn đến co thắt phế quản và nghẹt mũi kéo dài khi gặp lạnh [2].
Trẻ em mắc viêm mũi dị ứng hoặc hen phế quản là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước sự tích tụ của nấm mốc và việc đóng kín cửa phòng máy lạnh [6]. Mức độ viêm mũi ở trẻ cũng tăng lên khi nhiệt độ phòng ngủ bị hạ xuống quá thấp [4].
Nhân viên văn phòng làm việc tại các tòa nhà kín sử dụng hệ thống điều hòa trung tâm hoặc hệ thống sưởi trung tâm cần chú ý các biểu hiện của hội chứng nhà kín [1], [8]. Bất kỳ ai có tiền sử kích ứng niêm mạc mắt và đường hô hấp trên đều cần theo dõi sát sao sự thay đổi của các triệu chứng khi thay đổi môi trường làm việc [2].
Nếu các biểu hiện nghẹt mũi, chảy dịch mũi sau, khó thở xuất hiện kéo dài kèm theo phát ban da, người bệnh cần đi khám chuyên khoa thay vì tự ý dùng thuốc nhỏ co mạch kéo dài [1]. Khi có bệnh nền hô hấp phức tạp, bệnh nhân phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ điều trị phối hợp thích hợp.
Hướng dẫn thiết lập máy lạnh và bảo vệ đường thở mỗi ngày
Để hạn chế tối đa nguy cơ kích ứng niêm mạc mũi, bạn nên điều chỉnh nhiệt độ phòng ở mức vừa phải, thông thường nên duy trì khoảng 24 độ C đến 26 độ C nhằm tránh hiện tượng sốc nhiệt khi bước ra môi trường ngoài [2]. Không bao giờ cài đặt nhiệt độ xuống mức quá lạnh như 14 độ C đến 18 độ C vì mức nhiệt này dễ gây cảm giác khô rát và ức chế hô hấp [3], [2].
Độ ẩm phòng làm việc nên được kiểm soát tối thiểu từ 30% đến 40% để bảo vệ bề mặt niêm mạc mũi và mắt không bị khô ngứa [5]. Bạn có thể sử dụng các thiết bị tạo ẩm có kiểm soát lưu lượng, nhưng cần lưu ý không để độ ẩm vượt quá giới hạn an toàn nhằm tránh tạo điều kiện cho nấm mốc và mạt bụi [6], [4].
Người dùng không nên ngồi liên tục trong phòng bật máy lạnh quá 8 giờ mỗi ngày [6]. Hết giờ làm việc hoặc vào những thời điểm mát mẻ trong ngày, hãy chủ động mở cửa sổ để không khí tự nhiên lưu thông, giúp giảm thiểu nồng độ tích tụ của các chất ô nhiễm và nấm mốc trong phòng [6].
Tránh để luồng gió lạnh từ miệng máy điều hòa thổi thẳng vào vùng đầu, mặt và cổ ngực. Khi phải di chuyển từ phòng máy lạnh ra ngoài trời nắng nóng hoặc ngược lại, hãy đứng ở khu vực trung gian vài phút để niêm mạc mũi có thời gian thích ứng, giảm thiểu phản ứng quá mẫn của phế quản [2].
Cân bằng nhiệt độ và độ ẩm phòng ở ngưỡng khoa học là chìa khóa then chốt giúp người bệnh viêm mũi dị ứng thoải mái sinh hoạt và làm việc. Việc chủ động thông gió, kiểm soát dị nguyên nấm mốc và tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột sẽ bảo vệ niêm mạc đường hô hấp trên một cách bền vững. Hãy lắng nghe phản ứng của cơ thể và chủ động trao đổi với bác sĩ chuyên khoa hô hấp khi các triệu chứng dị ứng không có dấu hiệu thuyên giảm.
