Sau biến cố đột quỵ, nhiều gia đình thường tìm mua đan sâm sắc nước uống hoặc dùng các viên thảo dược chứa vị thuốc này với mong muốn làm tan cục máu đông và thông mạch não. Tuy nhiên, việc kết hợp thảo dược hoạt huyết với đơn thuốc Tây y dự phòng tái phát lại khiến không ít người bệnh lo lắng về nguy cơ chảy máu.

Trả lời thẳng câu hỏi này: Đan sâm có chứa các hoạt chất giúp giãn mạch, tăng lưu lượng máu và bảo vệ tế bào thần kinh sau thiếu máu cục bộ [1], [2]. Tuy nhiên, người sau đột quỵ tuyệt đối không tự ý dùng đan sâm nếu đang uống thuốc chống đông máu như warfarin, bởi sự kết hợp này làm tăng vọt nguy cơ chảy máu nghiêm trọng [3]. Việc dùng thảo dược này bắt buộc phải có sự giám sát của bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc nguy hiểm [3], [4].

Đan sâm là gì và vì sao hay dùng cho bệnh mạch máu?

Đan sâm (tên khoa học là Salvia miltiorrhiza) là phần rễ và thân rễ phơi khô của một loài cây thuộc họ Hoa môi, mọc phổ biến ở Trung Quốc, Mông Cổ, Hàn Quốc và Nhật Bản [3], [1]. Trong y học cổ truyền phương Đông, đây là vị thuốc quen thuộc giúp tăng cường lưu thông máu và hóa giải tình trạng ứ huyết [2]. Tại Trung Quốc, thảo dược này đã được đưa vào hỗ trợ điều trị đột quỵ từ năm 1970, bên cạnh các bệnh lý như đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim và tăng huyết áp [1].

Dược điển Trung Quốc năm 2010 ghi nhận hơn 35 chế phẩm và bài thuốc có chứa dịch chiết nước hoặc dịch chiết cồn từ đan sâm [4]. Tại Nhật Bản, Mỹ và một số quốc gia châu Âu, thảo dược này cũng được sử dụng như một liệu pháp bổ trợ cho người mắc bệnh tim mạch và mạch máu não [4], [5].

Cơ chế giúp cải thiện tuần hoàn não của đan sâm

Các phân tích dược lý hiện đại cho thấy đan sâm chứa hai nhóm hoạt chất chính mang lại tác dụng sinh học là các axit phenolic (như axit salvianolic) tan trong nước và các diterpenoid (gọi chung là tanshinone) tan trong chất béo [1], [4], [2]. Trong đó, tanshinone IIA là thành phần tan trong chất béo chủ đạo đóng vai trò bảo vệ tim mạch và thần kinh [2].

Khi mạch máu não bị tắc nghẽn do cục máu đông, vùng mô não phía sau sẽ rơi vào tình trạng thiếu máu cục bộ, sinh ra hàng loạt gốc tự do và phản ứng viêm gây chết tế bào [6], [2]. Hoạt chất trong đan sâm can thiệp vào quá trình này thông qua nhiều cơ chế phối hợp: làm giãn mạch máu, tăng lưu lượng máu đến mô thiếu máu, dọn dẹp các gốc tự do và bảo vệ ty thể (trạm năng lượng của tế bào) [1], [6].

Đặc biệt, hoạt chất tanshinone IIA còn thúc đẩy quá trình tân tạo mạch máu mới, giảm sản xuất các chất trung gian gây viêm thông qua việc điều hòa các đường truyền tín hiệu tế bào như TLR/NF-kappaB và MAPKs/NF-kappaB [2]. Nhờ vậy, thảo dược này tạo ra tác dụng chống viêm, chống oxy hóa và bảo vệ tế bào thần kinh trước tổn thương thiếu máu [1], [2].

Đối với quá trình đông máu, đan sâm tác động theo 4 hướng: ức chế kết tập tiểu cầu (ngăn các tế bào máu dính vào nhau), can thiệp vào con đường đông máu ngoại sinh, tạo hoạt tính giống chất chống đông tự nhiên antithrombin III và thúc đẩy quá trình tiêu sợi huyết (làm tan cục máu đông) [3]. Chính cơ chế đa đích này vừa mang lại lợi ích thông mạch, vừa là nguồn gốc gây ra rủi ro khi dùng chung với thuốc Tây [3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và độ an toàn?

Các bằng chứng khoa học hiện có đã làm rõ cả hai mặt lợi ích và rủi ro của đan sâm thông qua nhiều tổng quan và thực nghiệm.

Một tổng quan công bố năm 2000 và một tổng quan năm 2006 về các bệnh thiếu máu cục bộ cho thấy, các thử nghiệm tiền lâm sàng và lâm sàng ghi nhận đan sâm giúp giãn động mạch vành, tăng lưu lượng máu, quét gốc tự do và giảm tổn thương tế bào do thiếu máu ở người bệnh đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim và đột quỵ [1], [6]. Đáng chú ý, một loài cây họ hàng tại California (Mỹ) là Salvia columbariae cũng chứa các hoạt chất tanshinone (đặc biệt là cryptotanshinone) và từng được người bản địa vùng này sử dụng cho người bị đột quỵ [1].

Dù vậy, một đánh giá tổng quan năm 2005 trên các tài liệu tiếng Anh và tiếng Trung đã chỉ ra giới hạn quan trọng của các bằng chứng này [5]. Mặc dù nhiều thử nghiệm lâm sàng tại Trung Quốc báo cáo các chế phẩm đan sâm an toàn và hiệu quả cho bệnh đột quỵ thiếu máu cục bộ cấp tính, phần lớn nghiên cứu lại thiếu chất lượng phương pháp luận chặt chẽ [5]. Các nhà khoa học nhận định vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn để xác lập chắc chắn tính hiệu quả và an toàn [5].

Về mặt kết hợp dược liệu, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2023 đã khảo sát cặp thảo dược kinh điển trong y học cổ truyền trị đột quỵ thiếu máu não là đan sâm và xuyên khung (Ligusticum chuanxiong) [7]. Nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cực cao kết hợp khối phổ để phân tích 13 tỷ lệ phối trộn khác nhau, sau đó thử nghiệm trên mô hình chuột bị tắc động mạch não giữa có tái tưới máu, mô hình cá ngựa vằn đột quỵ thiếu máu và tế bào PC12 bị gây tổn thương bằng axit glutamic [7].

Kết quả phân tích hóa học xác định được 83 hợp chất, đồng thời phát hiện khi nấu chung, đan sâm làm tăng độ hòa tan của các hợp chất phthalide từ xuyên khung, ngược lại xuyên khung giúp các axit phenolic từ đan sâm tiết ra dung dịch nhiều hơn [7]. Trên chuột thực nghiệm, cặp đan sâm - xuyên khung giúp giảm kích thước ổ nhồi máu não, giảm phù não và cải thiện điểm số thần kinh tốt hơn đáng kể so với việc chỉ dùng đơn độc từng vị [7]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới dừng ở mô hình động vật và tế bào trong phòng thí nghiệm [7].

Về khía cạnh rủi ro tương tác thuốc, một tổng quan năm 2001 đã tra cứu dữ liệu y văn trên hệ thống MEDLINE từ tháng 1/1966 đến tháng 10/2000 để đánh giá tương tác giữa đan sâm và thuốc chống đông warfarin [3]. Kết quả tổng hợp các nghiên cứu liều đơn và liều ổn định trên chuột cho thấy đan sâm làm tăng hằng số tốc độ hấp thu, tăng diện tích dưới đường cong (AUC), tăng nồng độ tối đa trong máu và kéo dài thời gian bán thải, đồng thời làm giảm độ thanh thải của cả hai dạng đồng phân R-warfarin và S-warfarin [3]. Hệ quả là tác dụng chống đông của warfarin bị khuếch đại quá mức [3]. Tổng quan này cũng ghi nhận 3 ca bệnh lâm sàng đã được báo cáo bị chống đông quá mức nghiêm trọng và gặp biến chứng chảy máu khi tự ý dùng thêm đan sâm trong lúc đang điều trị dài ngày bằng warfarin [3].

Tiếp nối vấn đề này, một tổng quan năm 2012 về vai trò của hệ enzyme chuyển hóa thuốc cytochrome P450 (CYP450) giải thích rằng tương tác giữa đan sâm và warfarin diễn ra qua cả hai cơ chế dược lực học (cùng làm loãng máu) và dược động học (thay đổi quá trình chuyển hóa thuốc) [4]. Các hoạt chất tanshinone trong đan sâm đóng vai trò lớn trong việc ức chế hoặc cảm ứng nhiều phân nhóm enzyme CYP450 tại gan cũng như các protein vận chuyển thuốc [4]. Vì vậy, các chế phẩm giàu tanshinone rất dễ làm rối loạn nồng độ của các thuốc Tây chuyển hóa qua hệ enzyme này [4].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược sau đột quỵ

Hiểu lầm phổ biến nhất của người bệnh là cho rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, có thể uống song song với thuốc Tây để "nhân đôi" công dụng phòng ngừa cục máu đông. Thực tế, bản thân đan sâm đã có hoạt tính ức chế tiểu cầu và chống đông máu mạnh [3], [2]. Khi cộng gộp với thuốc chống đông như warfarin, máu sẽ mất khả năng đông cầm máu bình thường, dẫn đến xuất huyết nội tạng hoặc xuất huyết não tái phát [3].

Hiểu lầm thứ hai là tự ý mua rễ đan sâm khô về sắc uống thay cho các bài thuốc được kê đơn chuẩn hóa. Trong y học cổ truyền, đan sâm thường không dùng một mình mà được phối ngũ trong các bài thuốc nhiều vị (gọi là phương thang hay fufang) để cân bằng dược tính [1]. Chẳng hạn, dữ liệu nghiên cứu năm 2023 cho thấy sự tương tác hóa học khi phối hợp đúng tỷ lệ với vị thuốc khác mới giúp tối ưu hóa độ hòa tan của hoạt chất [7]. Ngoài ra, hàm lượng hoạt chất axit phenolic và tanshinone còn thay đổi rất lớn tùy thuộc vào cách chiết xuất bằng nước hay bằng cồn [4].

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng đan sâm?

Nhóm đối tượng bắt buộc phải tránh dùng đan sâm là những người đang điều trị bằng thuốc chống đông máu warfarin [3]. Các nhà khoa học kết luận rõ ràng rằng do tương tác trên cả dược động học và dược lực học, bệnh nhân uống warfarin không được sử dụng thảo dược này [3].

Người sau đột quỵ đang sử dụng bất kỳ loại thuốc Tây y nào chuyển hóa qua hệ enzyme gan CYP450 cũng cần hết sức thận trọng, đặc biệt khi dùng các chế phẩm đan sâm đậm đặc giàu hoạt chất tanshinone [4]. Nhóm bệnh nhân này gồm những người đang dùng thuốc tim mạch, huyết áp, mỡ máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu theo đơn dự phòng sau tai biến.

Bên cạnh đó, những người có tiền sử rối loạn đông máu, đang có vết thương hở, chuẩn bị phẫu thuật hoặc từng bị đột quỵ thể xuất huyết não (vỡ mạch máu não) không nên tự ý dùng các dược liệu có tính kháng đông và tiêu sợi huyết như đan sâm [3].

Cách tiếp cận an toàn và thực tế cho người bệnh

Để hỗ trợ tuần hoàn não sau đột quỵ một cách an toàn, nguyên tắc quan trọng nhất là tuân thủ tuyệt đối phác đồ thuốc Tây y của bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc tim mạch. Người bệnh không tự ý bỏ thuốc Tây để chuyển sang dùng đan sâm, bởi phần lớn các thử nghiệm lâm sàng của thảo dược này vẫn cần thêm dữ liệu quy mô lớn để khẳng định độ tin cậy tương đương thuốc đặc trị [5].

Nếu muốn kết hợp thêm các sản phẩm chứa đan sâm, người bệnh cần mang theo vỏ hộp sản phẩm và đơn thuốc hiện tại đến hỏi ý kiến bác sĩ điều trị [3], [4]. Bác sĩ sẽ kiểm tra nguy cơ tương tác qua hệ enzyme CYP450 và đánh giá chỉ số đông máu trước khi quyết định [4]. Trong y học cổ truyền, thầy thuốc thường phối hợp đan sâm trong các bài thuốc đa vị (như phối hợp cùng hoàng kỳ hoặc xuyên khung) với liều lượng kiểm soát chặt chẽ thay vì dùng độc vị kéo dài [1], [7].

Song song với việc dùng thuốc an toàn, người sau đột quỵ nên duy trì lối sống lành mạnh đã được y học xác lập: ăn nhạt để kiểm soát huyết áp, hạn chế mỡ động vật, uống đủ nước, tập phục hồi chức năng đều đặn và tái khám định kỳ.

Tóm lại, đan sâm có nhiều hoạt chất quý giúp giãn mạch, chống viêm và bảo vệ tế bào não trước tình trạng thiếu máu cục bộ [1], [2]. Tuy nhiên, dược tính chống đông máu và khả năng can thiệp vào enzyme gan của đan sâm lại gây tương tác nguy hiểm với thuốc chống đông warfarin và nhiều thuốc khác [3], [4]. Người bệnh sau đột quỵ chỉ nên sử dụng thảo dược này khi có sự chỉ định và theo dõi sát sao của bác sĩ chuyên khoa.