Trong đời sống, nhiều gia đình có người thân vừa trải qua cơn đột quỵ thường truyền tai nhau kinh nghiệm dùng củ tam thất để "tan máu bầm" và giúp não mau hồi phục. Không ít người phân vân liệu thảo dược quen thuộc này thực sự có tác dụng tới đâu, hay việc tự ý bồi bổ sớm lại tiềm ẩn rủi ro cho người bệnh.

Về mặt khoa học, chiết xuất hoạt chất saponin từ củ tam thất (Panax notoginseng saponins - viết tắt là PNS) thực sự có khả năng hỗ trợ hấp thu khối máu tụ, giảm thể tích phù nề mô não và cải thiện chức năng thần kinh ở bệnh nhân xuất huyết não [1]. Tuy nhiên, hiệu quả này phụ thuộc rất lớn vào thời điểm sử dụng: nếu dùng quá sớm ngay sau khi mạch máu não vừa vỡ, hoạt chất này có thể làm tình trạng phù não và triệu chứng khiếm khuyết thần kinh nặng thêm [2].

Gánh nặng xuất huyết não và nỗi lo tìm phương pháp phục hồi

Xuất huyết nội sọ hay xuất huyết não là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn phế ở những người bị chấn thương sọ não hoặc đột quỵ [1]. Cho đến nay, y học hiện đại vẫn chưa có loại thuốc đặc hiệu nào được chứng minh hoàn toàn tối ưu cho tình trạng xuất huyết não [1]. Chính vì khoảng trống điều trị này, nhu cầu tìm kiếm các giải pháp hỗ trợ phục hồi an toàn từ thảo dược luôn rất lớn.

Tại Trung Quốc, tam thất là một trong những dược liệu quý giá và phổ biến nhất được ứng dụng cho các bệnh lý mạch máu não và đột quỵ [1]. Thành phần hoạt chất chính tạo nên giá trị của củ tam thất là nhóm saponin, bao gồm các chất tiêu biểu như ginsenoside Rb1, ginsenoside Rg1, ginsenoside Rd và notoginsenoside R1 [3], [4]. Câu hỏi đặt ra là các tinh chất này tác động ra sao khi não bộ vừa trải qua một đợt chảy máu cấp tính hoặc thiếu máu cục bộ.

Cơ chế tác động kép của saponin lên khối máu tụ và mô não

Khi mạch máu não bị tổn thương, não bộ phải đối mặt với hai vấn đề lớn: khối máu tụ chèn ép trực tiếp và phản ứng viêm, phù nề dây chuyền làm chết tế bào thần kinh. Tổng hợp các tài liệu khoa học cho thấy saponin tam thất có thể bảo vệ não thông qua nhiều cơ chế phối hợp: vừa giúp cầm máu, vừa chống đông máu, chống huyết khối tắc mạch, làm giãn mạch máu não và thúc đẩy tuần hoàn máu hoạt động mạnh mẽ hơn [1].

Bên cạnh tác động lên dòng máu, hoạt chất này còn có tính kháng viêm, chống oxy hóa và chống tăng đường huyết [1]. Ở cấp độ tế bào, saponin từ tam thất giúp ngăn chặn cái chết của tế bào thần kinh khi bị thiếu oxy bằng cách cải thiện quá trình chuyển hóa năng lượng [3]. Thực nghiệm trên mô hình thiếu máu não ở chuột cũng ghi nhận saponin làm giảm hàm lượng malondialdehyde trong huyết thanh và tăng hoạt tính của enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase trong não, từ đó bảo vệ tế bào thần kinh trước rối loạn chuyển hóa năng lượng [5].

Một điểm đáng chú ý khác là khả năng bảo vệ "hàng rào máu não" - lớp màng chắn bảo vệ mô não khỏi các chất độc hại và ngăn dịch thoát ra gây phù nề. Nghiên cứu công bố năm 2018 cho thấy saponin tam thất bảo vệ tế bào nội mô vi mạch não và ngăn chặn sự phá vỡ tính toàn vẹn của hàng rào máu não trong điều kiện thiếu oxy và đường huyết nhờ kích hoạt con đường tín hiệu chống oxy hóa PI3K/Akt/Nrf2 [6]. Nhờ giữ vững hàng rào máu não, hoạt chất này giúp giảm nguy cơ chuyển dạng xuất huyết nội sọ cũng như giảm tổn thương tế bào thần kinh [6].

Ngoài ra, quá trình tự phục hồi của hệ thần kinh trung ương ở người trưởng thành thường bị cản trở bởi các protein ức chế sự phát triển của sợi trục thần kinh như Nogo-A [7]. Nghiên cứu năm 2014 trên mô hình chuột bị tắc động mạch não giữa và tế bào nuôi cấy cho thấy nồng độ các yếu tố ức chế Nogo-A, NgR và p75 tăng lên vào ngày thứ 7, đạt đỉnh vào ngày 14 hoặc 28 sau tổn thương; việc dùng saponin tam thất đã làm giảm đáng kể biểu hiện của các protein cản trở này, qua đó góp phần phục hồi chức năng thần kinh [7]. Các nhà khoa học cũng quan sát thấy dịch chiết và saponin tam thất giúp kéo dài các nhánh thần kinh trong mô hình tế bào, gợi ý khả năng thúc đẩy hình thành sợi trục và sợi nhánh thần kinh mới [3], đồng thời hỗ trợ tăng sinh và biệt hóa tế bào gốc thần kinh [4].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 còn làm rõ cơ chế kháng viêm sâu hơn của saponin tam thất thông qua việc điều hòa 38 con đường tín hiệu gen ở tế bào nội mô vi mạch não chuột [8]. Trong đó, hoạt chất này ức chế mạnh thụ thể RIG-I cùng các phân tử gây viêm như Traf2, NF-kappaB, đồng thời làm giảm lượng cytokine gây viêm (TNF-alpha, IL-8) và giảm số lượng tế bào viêm xâm nhập vào mô não, giúp giảm rò rỉ mạch máu não [8].

Nghiên cứu nói gì về hiệu quả tiêu huyết tụ và chống phù nề?

Để đánh giá chính xác công dụng của saponin tam thất đối với xuất huyết não, cần nhìn nhận qua cả nghiên cứu thực nghiệm trên động vật lẫn các phân tích tổng hợp trên bệnh nhân thực tế.

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2006 đã kiểm tra tác dụng của việc tiêm saponin tam thất ở giai đoạn "siêu sớm" trên mô hình chuột bị tăng huyết áp kèm xuất huyết não do tiêm collagenase [2]. Có 60 con chuột được chia ngẫu nhiên thành 5 nhóm (mỗi nhóm 12 con): nhóm mổ giả, nhóm mô hình bệnh, và 3 nhóm dùng saponin tam thất ở liều cao, trung bình và thấp [2]. Chỉ 4 giờ sau khi tạo mô hình xuất huyết não, chuột được tiêm saponin tam thất hoặc nước muối sinh lý vào ổ bụng mỗi 12 giờ một lần, tổng cộng 5 lần tiêm, rồi đo lường các chỉ số ở thời điểm 24 giờ và 72 giờ [2]. Kết quả cho thấy ở nhóm chuột được tiêm saponin tam thất, đường kính khối máu tụ nhỏ hơn rõ rệt so với nhóm không điều trị (với mức ý nghĩa thống kê P < 0,05), chứng tỏ thuốc thúc đẩy hấp thu máu tụ tốt [2]. Thế nhưng, các triệu chứng khiếm khuyết thần kinh ở nhóm này lại trầm trọng hơn, hàm lượng nước và ion natri tại vỏ não cũng như hạch nền cùng bên cao hơn đáng kể, trong khi ion kali thấp hơn (tất cả đều P < 0,05) [2]. Điều này có nghĩa là dùng saponin tam thất ở giai đoạn quá sớm dù làm tan máu bầm nhanh hơn nhưng lại làm nặng thêm tình trạng phù não [2].

Ngược lại, khi xét trên quy mô điều trị lâm sàng ở người bệnh xuất huyết não cấp tính, bức tranh toàn cảnh khả quan hơn nhiều. Một phân tích gộp công bố năm 2014 đã rà soát các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên (RCT) sử dụng liệu pháp tiêm saponin tam thất để điều trị xuất huyết não [1]. Trong số 24 thử nghiệm tìm thấy, có 20 thử nghiệm đáp ứng tiêu chuẩn đưa vào phân tích, bao gồm tổng cộng 984 bệnh nhân xuất huyết não được tiêm saponin tam thất và 907 bệnh nhân chỉ nhận phác đồ điều trị hiện hành [1].

Kết quả phân tích gộp trên gần 1.900 bệnh nhân này chỉ ra rằng: so với nhóm chỉ điều trị thông thường, nhóm bệnh nhân được tiêm saponin tam thất đạt kết quả vượt trội ở hàng loạt chỉ số quan trọng [1]. Cụ thể, người bệnh có tỷ lệ điều trị hiệu quả cao hơn, điểm số khiếm khuyết thần kinh giảm đi, thể tích khối máu tụ nội sọ nhỏ hơn, thể tích vùng phù não giảm xuống, chỉ số sinh hoạt hàng ngày (Barthel index) tốt hơn, đồng thời số ca tử vong và tỷ lệ gặp biến cố bất lợi cũng thấp hơn [1].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng khoa học

Từ các dữ liệu trên, lợi ích rõ ràng nhất của saponin tam thất là khả năng tác động đa đích: vừa hỗ trợ làm tan khối máu tụ, giảm phù nề ở giai đoạn điều trị thích hợp, vừa bảo vệ tế bào thần kinh và mạch máu não, từ đó thúc đẩy phục hồi chức năng cho bệnh nhân sau xuất huyết não [1], [3].

Tuy nhiên, người đọc và gia đình bệnh nhân cần hiểu rõ những giới hạn trong các bằng chứng hiện có. Trong phân tích gộp năm 2014 trên bệnh nhân xuất huyết não, các tác giả lưu ý rằng ở một số thử nghiệm, nhóm điều trị hiện hành có sử dụng kèm vitamin C và các thuốc hoạt hóa tế bào não vốn không phải là phác đồ chuẩn phổ biến [1]. Sự tương tác tiềm ẩn giữa saponin tam thất và các chất hoạt hóa tế bào não này có thể đã làm cho hiệu quả của liệu pháp tam thất trông ấn tượng hơn hoặc kém hơn so với việc chỉ dùng tam thất đơn độc [1].

Bên cạnh đó, một đánh giá năm 2014 về xu hướng nghiên cứu tam thất trong tổn thương não do thiếu máu cục bộ cũng chỉ ra rằng dù thảo dược này được dùng lâu đời tại Trung Quốc, các bài báo lâm sàng liên quan vẫn còn thiếu chất lượng cao [5]. Thời điểm đó chỉ có 2 thử nghiệm lâm sàng về dùng rễ tam thất điều trị tổn thương não thiếu máu được đăng ký trên hệ thống ClinicalTrials.gov (dự kiến tuyển 120 ca và chưa có kết quả), cho thấy vẫn cần thêm các thử nghiệm quy mô lớn, thiết kế chặt chẽ và theo dõi dài hạn để khẳng định chắc chắn hiệu quả cải thiện chất lượng sống và ngừa tái phát đột quỵ [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tam thất cho người đột quỵ

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "càng dùng sớm ngay khi vừa đột quỵ thì máu bầm càng nhanh tan". Như nghiên cứu trên động vật năm 2006 đã cảnh báo, việc đưa saponin tam thất vào cơ thể ở giai đoạn siêu sớm (chỉ vài giờ sau khi chảy máu não) tuy thúc đẩy hấp thu máu tụ nhưng lại làm tăng tích nước và muối natri trong mô não, khiến tình trạng phù não và tổn thương thần kinh tồi tệ hơn [2].

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng việc tự pha bột tam thất uống tại nhà với các kết quả điều trị trên báo cáo y khoa. Toàn bộ 20 thử nghiệm lâm sàng trong phân tích gộp năm 2014 và nghiên cứu năm 2006 đều sử dụng chế phẩm saponin tam thất tinh chế dưới dạng thuốc tiêm (PNS injection) trong môi trường bệnh viện [2], [1]. Do đó, không thể kỳ vọng việc uống củ tam thất thô tự chế biến sẽ mang lại hiệu quả cấp kỳ giống hệt như tiêm tinh chất trong viện.

Hiểu lầm thứ ba là thói quen ngâm rượu tam thất để bồi bổ mạch máu não. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã chỉ ra rằng các hoạt chất saponin từ tam thất có khả năng chiết xuất bằng nước rất cao [3]. Cụ thể, hàm lượng của 4 hoạt chất chính gồm notoginsenoside R1, ginsenoside Rg1, Rb1 và Rd khi chiết xuất bằng nước cao hơn hẳn so với khi chiết xuất bằng cồn (ethanol) ở nồng độ 30% và 70% [3]. Hơn nữa, rượu cồn vốn là tác nhân bất lợi cho người có bệnh lý mạch máu não và huyết áp.

Ai nên thận trọng khi sử dụng chiết xuất tam thất?

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng hàng đầu là bệnh nhân đang ở giai đoạn "siêu sớm" của xuất huyết não, nhất là những người có lượng máu chảy trong não lớn [2]. Nhóm nghiên cứu năm 2006 nhấn mạnh saponin tam thất phải được sử dụng hết sức dè dặt ở nhóm bệnh nhân xuất huyết não lượng nhiều trong giai đoạn siêu sớm vì nguy cơ làm trầm trọng thêm chứng phù não [2].

Những người đang trong quá trình điều trị đột quỵ cấp tính, đang sử dụng các thuốc hoạt hóa tế bào não, thuốc tiêu sợi huyết hoặc các thuốc tác động đến đông máu cũng cần thận trọng [1], [6]. Do saponin tam thất có cả tác dụng cầm máu lẫn chống đông máu, giãn mạch và có thể tương tác với các thuốc điều trị khác [1], mọi quyết định sử dụng chế phẩm có chứa tam thất đều phải thông qua ý kiến của bác sĩ chuyên khoa điều trị trực tiếp.

Cách áp dụng thực tế và an toàn cho người bệnh

Để tận dụng lợi ích của tam thất một cách khoa học trong giai đoạn hỗ trợ phục hồi sau đột quỵ, gia đình và người bệnh nên lưu ý các nguyên tắc thực tế sau:

  • Về thời điểm sử dụng: Tuyệt đối không tự ý cho người bệnh dùng tam thất ngay khi vừa xảy ra cơn đột quỵ xuất huyết não [2]. Chỉ xem xét sử dụng trong giai đoạn ổn định và phục hồi chức năng sau xuất huyết não khi đã có sự đồng ý của bác sĩ điều trị [2], [3].
  • Về dạng dùng và cách chế biến: Các phác đồ điều trị tích cực tại bệnh viện thường dùng dạng tiêm tinh chất saponin theo chỉ định y khoa [1]. Nếu dùng thảo dược hỗ trợ tại nhà theo hướng dẫn của thầy thuốc, việc chiết xuất (hãm, sắc) bằng nước sẽ thu được lượng hoạt chất saponin (notoginsenoside R1, ginsenoside Rg1, Rb1 và Rd) cao hơn so với việc ngâm cồn [3].
  • Về lối sống kết hợp: Không có thảo dược nào thay thế được phác đồ y khoa và quá trình tập vật lý trị liệu. Người bệnh cần tuân thủ thuốc kiểm soát huyết áp, kết hợp chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và kiên trì tập luyện phục hồi chức năng vận động theo hướng dẫn của chuyên gia y tế.

Tóm lại, hoạt chất saponin từ củ tam thất là một trợ thủ tiềm năng giúp thúc đẩy tiêu khối máu tụ, bảo vệ tế bào thần kinh và hỗ trợ phục hồi chức năng sau xuất huyết não [1], [3]. Tuy nhiên, ranh giới giữa lợi ích và nguy cơ làm tăng phù não phụ thuộc chặt chẽ vào thời điểm sử dụng ở giai đoạn cấp tính [2]. Gia đình không nên tự ý cho người bệnh dùng tam thất quá sớm mà cần tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ để phối hợp thảo dược này đúng lúc, đúng cách và an toàn.