Người say nắng có nên uống thuốc hạ sốt paracetamol?

Nhiều người khi đi ngoài trời nắng gắt về bị váng đầu, mặt đỏ gay, người nóng bừng liền vội tìm uống ngay một viên paracetamol. Đây là phản xạ rất thường thấy vì ai cũng nghĩ thân nhiệt tăng nghĩa là đang sốt, mà hễ sốt thì cần dùng thuốc hạ sốt để "hạ hỏa" cấp tốc.

Tuy nhiên, câu trả lời dứt khoát từ góc độ khoa học là: không nên uống paracetamol khi bị say nắng. Thói quen tưởng chừng vô hại này thực tế không mang lại hiệu quả làm mát cơ thể, thậm chí còn tiềm ẩn nhiều rủi ro ảnh hưởng đến các cơ quan nội tạng.

Bản chất của sốt và say nắng: Hai tình trạng hoàn toàn khác nhau

Để hiểu vì sao thuốc hạ sốt không có tác dụng với người say nắng, chúng ta cần phân biệt rõ cơ chế gây nóng của cơ thể. Sốt thông thường là một phản ứng phòng vệ có chủ đích của hệ thống miễn dịch trước sự xâm nhập của vi khuẩn hoặc virus ^[1]. Tình trạng này được kích hoạt thông qua việc giải phóng các cytokine gây sốt như yếu tố hoại tử khối u alpha, interleukin 1, interleukin 6 và interferon ^[1].

Khi các cytokine này xuất hiện, chúng truyền tín hiệu đến vùng dưới đồi – trung tâm điều nhiệt của não bộ ^[1]. Lúc này, cơ thể chủ động "vặn cao" mức nhiệt chuẩn, khiến nhiệt độ cơ thể tăng lên trên 38,3 độ C để tạo môi trường bất lợi nhằm tiêu diệt mầm bệnh ^[1].

Ngược lại, say nắng hay tăng thân nhiệt do môi trường không hề liên quan đến phản ứng miễn dịch nội sinh hay sự điều chỉnh có chủ đích của não bộ. Đây là hiện tượng nhiệt lượng từ bên ngoài hấp thụ quá mức kết hợp với tình trạng cơ thể bị quá tải, mất khả năng tự tản nhiệt qua mồ hôi. Điểm đặt nhiệt độ tại vùng dưới đồi vẫn ở mức bình thường, nhưng "bộ máy làm mát" của cơ thể đã bị tê liệt trước thời tiết khắc nghiệt.

Thuốc hạ sốt paracetamol hoạt động như thế nào?

Paracetamol là một hoạt chất giảm đau và hạ sốt tổng hợp không thuộc nhóm opioid, tác động chủ yếu lên hệ thần kinh trung ương ^[1]. Đây là loại thuốc hạ nhiệt được sử dụng phổ biến hàng đầu trong thực hành lâm sàng hằng ngày ^[2], ^[1].

Cơ chế hạ sốt của paracetamol diễn ra bằng cách ức chế enzyme cyclooxygenase-3 và cản trở quá trình tổng hợp prostaglandin bên trong hệ thần kinh trung ương ^[1]. Thông qua con đường hóa học này, thuốc giúp thiết lập lại trung tâm điều hòa nhiệt độ tại vùng dưới đồi về mức bình thường ^[1].

Chính vì cơ chế đặc thù này, paracetamol chỉ phát huy tác dụng khi trung tâm điều nhiệt bị các chất trung gian gây sốt kích thích đẩy lên cao ^[1]. Trong trường hợp say nắng, trung tâm điều nhiệt vốn không bị thay đổi bởi prostaglandin, do đó hoạt chất này hoàn toàn bất lực trong việc hạ nhiệt cho người đang bị ứ đọng nhiệt lượng môi trường.

Bằng chứng khoa học về giới hạn thực sự của paracetamol

Rất nhiều người phóng đại khả năng hạ nhiệt nhanh chóng và kỳ diệu của paracetamol, nhưng các thử nghiệm lâm sàng thực tế lại cho thấy hiệu quả làm mát của nó khá khiêm tốn ^[2]. Ngay cả trong những trường hợp sốt bệnh lý nội sinh, mức độ giảm thân nhiệt của thuốc cũng có giới hạn rõ ràng ^[2].

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2016 đã chỉ ra rằng trong thử nghiệm "PAIS" trên bệnh nhân đột quỵ, việc sử dụng liều paracetamol rất cao lên đến 6 g/ngày qua đường ruột chỉ giúp giảm mức thân nhiệt trung bình một cách hạn chế là 0,26 độ C ở mốc 24 giờ so với giả dược ^[2]. Đáng chú ý hơn, nghiên cứu này không tìm thấy sự cải thiện nào về kết cục chung của người bệnh khi dùng thuốc ^[2]. Ở liều thông thường 3 g/ngày trên bệnh nhân tổn thương não, thuốc thường được báo cáo là không mang lại hiệu quả hạ nhiệt rõ rệt ^[2].

Một thử nghiệm khác mang tên "HEAT" tiến hành trên bệnh nhân nhiễm trùng huyết cũng ghi nhận hiệu quả hạ thân nhiệt của 4 g/ngày paracetamol đường tĩnh mạch là khá thất vọng ^[2]. Mặc dù có ý nghĩa thống kê trong 3 ngày đầu, sự khác biệt lớn nhất về nhiệt độ trung bình hàng ngày giữa nhóm dùng thuốc và nhóm giả dược được ghi nhận vào ngày thứ nhất chỉ vỏn vẹn 0,48 độ C ^[2]. Thậm chí một nghiên cứu sơ bộ trên bệnh nhân chấn thương sọ não đã hoàn toàn thất bại trong việc hạ thân nhiệt trung tâm dù đã truyền paracetamol tĩnh mạch liều cao tới 6 g/ngày ^[2].

Trước đó, một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng giả dược trên 75 bệnh nhân đột quỵ thiếu máu cục bộ cấp tính đã kiểm tra liều cao 6 g/ngày và liều thấp 3 g/ngày ^[3]. Kết quả cho thấy ở nhóm dùng 6 g/ngày, nhiệt độ cơ thể trung bình sau 12 và 24 giờ điều trị chỉ thấp hơn nhóm giả dược 0,4 độ C ^[3]. Điều này càng khẳng định thuốc chỉ tạo ra tác động hạ nhiệt rất nhẹ, ngay cả khi dùng liều tối đa hoặc vượt ngưỡng khuyến cáo ^[2], ^[3].

Hiểu lầm phổ biến khi xử trí sốt và tăng nhiệt độ

Một sai lầm rất lớn trong cộng đồng là hễ thấy thân nhiệt tăng lên là lập tức tìm mọi cách uống thuốc để ép nhiệt độ xuống thật nhanh. Nhiều người tin rằng nhiệt độ trên 40 độ C làm tăng mạnh các kết cục bất lợi liên quan đến nhiệt, và hơn 90% bác sĩ cũng từng có xu hướng kê đơn hạ sốt khi nhiệt độ vượt quá 39 độ C ^[4]. Ngay cả tại Anh, nơi có hướng dẫn lâu năm chỉ khuyên điều trị khi người bệnh khó chịu, mức ngưỡng điều trị sốt tại các khoa hồi sức tích cực nhi vẫn thường đặt ở 38 độ C và 58% người chăm sóc cho rằng sốt 39 độ C là không thể chấp nhận được ^[4].

Thực tế, đa số các hướng dẫn thực hành lâm sàng hiện nay đều khuyến cáo không nên điều trị bản thân cơn sốt, bất kể mức nhiệt độ là bao nhiêu ^[4]. Việc đánh giá theo hệ thống GRADE cho thấy bằng chứng chất lượng rất thấp về sự cần thiết của một ngưỡng can thiệp hạ sốt dưới 39,5 độ C ^[4].

Hơn nữa, sốt đơn thuần không nhất thiết đòi hỏi phải can thiệp bằng thuốc ^[5]. Bản thân phản ứng tăng nhiệt độ có thể kích hoạt các hệ thống sinh lý tham gia vào quá trình loại bỏ mầm bệnh ^[1]. Việc cố tình ức chế cơn sốt bằng paracetamol có thể ảnh hưởng bất lợi đến phản ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể ^[5], ^[1]. Việc dùng paracetamol để phòng ngừa co giật do sốt ở trẻ nhỏ cũng đã được chứng minh là hoàn toàn không có hiệu quả ^[5].

Đối với say nắng, sự gia tăng nhiệt độ không phải phản ứng miễn dịch mà là tai nạn sốc nhiệt. Việc nhầm lẫn giữa hai trạng thái dẫn đến lạm dụng thuốc không những vô ích mà còn làm lỡ thời gian vàng để làm mát nạn nhân bằng các biện pháp vật lý thích hợp.

Những ai cần đặc biệt thận trọng với paracetamol?

Paracetamol dù là thuốc không kê đơn phổ biến nhưng không hề vô hại nếu dùng sai mục đích hoặc lạm dụng liều lượng. Việc sử dụng hoạt chất này có thể gây ra các tác dụng phụ nhẹ cho đến tình trạng ngộ độc gan nặng nề ^[5].

Người bị say nắng là đối tượng tối kỵ đối với paracetamol. Khi bị say nắng, cơ thể rơi vào tình trạng mất nước trầm trọng, tuần hoàn ngoại vi giảm sút và các tế bào gan, thận đang phải chịu áp lực cực lớn do stress nhiệt. Việc nạp thêm một loại thuốc chuyển hóa chủ yếu qua gan như paracetamol sẽ làm tăng nguy cơ tổn thương gan cấp, đẩy nhanh suy đa tạng.

Bên cạnh đó, các bậc phụ huynh cần hết sức cẩn trọng khi dùng thuốc cho trẻ em. Khi trẻ chỉ sốt đơn thuần mà không đi kèm đau đớn, bác sĩ nên thận trọng về việc khuyên dùng paracetamol ^[5]. Thuốc chỉ thực sự hiệu quả và được khuyên dùng khi có sự kết hợp giữa cả triệu chứng sốt và đau nhức ^[5]. Hiệu quả của paracetamol đối với việc cải thiện trạng thái khỏe khoắn tổng thể của trẻ em chỉ có triệu chứng sốt đơn thuần vẫn chưa được chứng minh một cách rõ ràng ^[5].

Những người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng gan, người nghiện rượu hoặc người đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan khác cũng cần tuyệt đối tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng. Không bao giờ được tự ý nâng liều lên mức 6 g/ngày như trong một số thử nghiệm kiểm soát đặc biệt, bởi liều khuyến cáo tối đa an toàn hàng ngày cho người lớn chỉ là 4 g ^[2].

Cách xử trí đúng và hạ nhiệt thực tế khi bị say nắng

Thay vì mất thời gian tìm kiếm vỉ thuốc hạ sốt, việc sơ cứu người bị say nắng cần tập trung hoàn toàn vào các phương pháp làm mát vật lý trực tiếp từ bên ngoài. Trong y khoa, các biện pháp can thiệp thể chất giữ vai trò cứu cánh khi thuốc hạ sốt bất lực hoặc đáp ứng kém ^[6].

Một nghiên cứu theo dõi quy trình can thiệp hạ sốt 4 bước chuẩn hóa trên 77 bệnh nhân tổn thương não cấp tính cho thấy, bên cạnh thuốc, việc sử dụng các biện pháp vật lý như quấn bắp chân bằng khăn ướt (24 lượt can thiệp) đã giúp giảm nhiệt độ đáng kể sau 60 phút ^[6]. Đặc biệt, trong 5 trên 9 trường hợp sốt kháng trị với các biện pháp trước đó, việc truyền dịch muối ướp lạnh đã đưa nhiệt độ về mức bình thường, và hơn 90% trường hợp theo phác đồ đạt mức thân nhiệt bình thường trong vòng 120 phút ^[6].

Khi phát hiện người có dấu hiệu say nắng, cần tiến hành ngay các bước sau:

• Nhanh chóng đưa nạn nhân vào nơi râm mát, thoáng gió, có bóng râm hoặc phòng có điều hòa nhiệt độ.
• Nới lỏng hoặc cởi bớt quần áo dày bên ngoài để cơ thể dễ dàng thoát nhiệt.
• Dùng khăn nhúng nước mát lau liên tục vào các vùng da có nhiều mạch máu lớn đi qua như cổ, nách, bẹn. Có thể dùng quạt thổi nhẹ để tăng tốc độ bay hơi nước trên bề mặt da.
• Nếu nạn nhân còn tỉnh táo hoàn toàn, cho uống từng ngụm nhỏ nước mát hoặc dung dịch điện giải để bù lại lượng mồ hôi đã mất. Tuyệt đối không cho người lơ mơ, hôn mê uống nước vì rất dễ gây sặc vào đường thở.
• Gọi ngay hỗ trợ y tế hoặc khẩn trương chuyển nạn nhân đến cơ sở cấp cứu gần nhất nếu thân nhiệt không hạ, nạn nhân lú lẫn, co giật hoặc ngất xỉu.

Tóm lại, paracetamol là thuốc hạ sốt có cơ chế tác động qua hệ thần kinh trung ương và không hề có giá trị giải nhiệt cho người bị say nắng ngoài môi trường. Hiểu đúng bản chất của cơn sốt và phản xạ quá nhiệt sẽ giúp chúng ta tránh dùng thuốc sai lầm, bảo vệ an toàn cho lá gan và kịp thời cứu sống người bị sốc nhiệt bằng những bước làm mát vật lý đơn giản, khoa học.