Nhiều người mắc sỏi thận canxi oxalate thường tìm đến các liệu pháp tự nhiên hoặc chế độ ăn thực dưỡng nhằm cải thiện sức khỏe. Trong đó, việc sử dụng các loại nước trà thảo mộc, trà từ lá trà già hay ngũ cốc rang được truyền tai nhau như một giải pháp thanh lọc và đào thải sỏi hiệu quả. Thói quen thay thế nước lọc bằng nước trà thực dưỡng diễn ra khá phổ biến nhưng cũng kéo theo nỗi lo về nguy cơ tích tụ thêm tinh thể sỏi.

Thực tế, người có tiền sử sỏi canxi oxalate hoàn toàn có thể sử dụng các loại trà thực dưỡng từ thực vật nếu hiểu rõ bản chất thành phần và kiểm soát tốt lượng nước nạp vào cơ thể. Các bằng chứng khoa học cho thấy điều quan trọng nhất để ngăn ngừa sỏi tái phát không chỉ nằm ở việc cắt giảm tuyệt đối oxalate trong đồ uống, mà là đảm bảo lượng dịch bài tiết đủ lớn để làm loãng nước tiểu [1]. Uống trà đúng cách thậm chí mang lại nhiều hoạt chất bảo vệ thận khỏi tổn thương oxy hóa [2].

Nguy cơ tiềm ẩn từ oxalate và cơ chế tác động của trà

Sỏi đường tiết niệu là tình trạng khoáng chất cùng các chất nền hữu cơ bị lắng đọng bệnh lý bên trong thận, trong đó khoảng 70% đến 80% trường hợp là sỏi canxi oxalate [3]. Bệnh lý này có tỷ lệ mắc tích lũy suốt đời khoảng 10% đến 15%, gây áp lực lớn về mặt điều trị ngoại khoa và chi phí y tế [3]. Hơn nữa, tỷ lệ tái phát sỏi sau 10 năm có thể lên tới khoảng 50% nếu người bệnh không có biện pháp can thiệp dự phòng phù hợp [1].

Oxalate nạp vào qua thức ăn nước uống khi bài tiết qua đường tiểu có thể liên kết với canxi tạo thành các tinh thể không tan. Tuy nhiên, các loại trà truyền thống có nguồn gốc từ cây chè (Camellia sinensis) lại chứa nhiều hợp chất polyphenol tự nhiên đóng vai trò là chất chống oxy hóa mạnh mẽ [2]. Các polyphenol này, điển hình là catechin bao gồm epigallocatechin gallate (EGCG), epigallocatechin (GGC), epicatechin gallate (ECG) và epicatechin (EC), giúp bảo vệ tế bào thận khỏi tình trạng độc tính do nồng độ oxalate cao gây ra [2].

Khi tinh thể canxi oxalate tiếp xúc với biểu mô ống thận, chúng sẽ làm giảm khả năng sống của tế bào và gia tăng các gốc oxy hóa tự do (ROS) [3]. Các hoạt chất chống oxy hóa giúp ức chế tổn thương này, làm giảm sự sản sinh gốc tự do và hạ thấp biểu hiện của các protein trung gian gây viêm, từ đó bảo vệ tế bào biểu mô thận [3, 7].

Bằng chứng khoa học về trà xanh và các dòng trà thực vật

Để làm rõ tác động của các chất chống oxy hóa trong trà lên sự hình thành sỏi, các nhà nghiên cứu đã tiến hành các thử nghiệm in vitro trên dòng tế bào biểu mô ống thận NRK-52E kết hợp thử nghiệm in vivo trên chuột [4]. Kết quả thí nghiệm tế bào cho thấy việc sử dụng EGCG giúp ức chế hiện tượng tạo gốc tự do do oxalate gây ra [4].

Trong thử nghiệm động vật, chuột đực Sprague-Dawley được chia thành ba nhóm: nhóm đối chứng ăn thức ăn tiêu chuẩn và uống nước tùy ý; nhóm thứ hai ăn khẩu phần chứa 3% sodium oxalate, tiêm gentamicin (40 mg/kg) và uống nước tùy ý; nhóm thứ ba ăn cùng chế độ với nhóm hai nhưng chỉ uống trà xanh [4]. Sau 4 tuần theo dõi qua nước tiểu 24 giờ và phân tích hình thái thận, các nhà khoa học nhận thấy nhóm chuột uống trà xanh có sự suy giảm bài tiết oxalate qua nước tiểu, giảm hoạt tính các enzyme gamma-glutamyltranspeptidase và N-acetylglucosaminidase [4]. Đáng chú ý, số lượng tinh thể lắng đọng bên trong thận của nhóm chuột uống trà xanh thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng dùng nước thường [4].

Ngoài ra, việc bổ sung trà xanh trong mô hình nghiên cứu động vật còn giúp ức chế sự phát triển của tinh thể tại thận, làm giảm độ siêu bão hòa của brushite, hạ thấp biểu hiện protein osteopontin (OPN), tăng men superoxide dismutase (SOD), nâng cao biểu hiện Bcl-2 và giảm chỉ số tế bào chết theo chương trình (apoptotic index) [2]. Nhờ các cơ chế đa chiều này, các polyphenol trong chè xanh thể hiện rõ tác dụng chống tạo sỏi dù bản thân loài thực vật này vẫn chứa một lượng oxalate nhất định [2].

Đánh giá rủi ro từ trà đen và đồ uống có chứa oxalate

Một trong những lo ngại lớn nhất đối với người bệnh sỏi thận là liệu việc uống các loại trà sẫm màu, chứa oxalate có làm gia tăng nồng độ oxalate bài xuất hay không. Một can thiệp lâm sàng thực hiện năm 2021 đã đánh giá trực tiếp tác động của việc tiêu thụ trà đen lên các yếu tố nguy cơ bài niệu ở 10 nam giới khỏe mạnh tuân thủ chế độ ăn chuẩn hóa trong 10 ngày [1].

Nghiên cứu được thiết kế gồm giai đoạn đối chứng kéo dài 5 ngày khi người tham gia uống 1,5 lít trà trái cây mỗi ngày (chứa 0 mg/ngày oxalate), sau đó chuyển sang giai đoạn thử nghiệm kéo dài 5 ngày với 1,5 lít trà đen mỗi ngày (cung cấp 86 mg/ngày oxalate) [1]. Kết quả phân tích nước tiểu từng phần và nước tiểu 24 giờ cho thấy việc uống 1,5 lít trà đen không làm thay đổi đáng kể lượng bài tiết oxalate trong 24 giờ [1]. Ngược lại, nồng độ citrate niệu - một chất ức chế tự nhiên rất quan trọng đối với quá trình tạo sỏi canxi - lại tăng lên rõ rệt [1]. Độ siêu bão hòa tương đối của canxi oxalate, axit uric và struvite đều giữ nguyên không đổi, cho thấy lượng oxalate từ trà đen không làm tăng nguy cơ tạo sỏi ở người khỏe mạnh [1].

Các nghiên cứu đoàn hệ lớn nói gì về việc tiêu thụ trà?

Bên cạnh các thử nghiệm quy mô can thiệp, nhiều nghiên cứu dịch tễ học và đoàn hệ dài hạn đã cung cấp góc nhìn thực tế trên cộng đồng. Một nghiên cứu bệnh - chứng năm 2022 tại Trung Quốc chỉ ra rằng việc uống trà có mối liên quan nghịch với nguy cơ mắc sỏi thận phải nhập viện, sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố nhân khẩu học, lối sống, chuyển hóa và tổng lượng nước uống [5]. Khi phân tích nhóm nhỏ, mối liên hệ bảo vệ này thể hiện rõ ràng ở nhóm dùng trà xanh [5].

Kết quả trên tương đồng với các nghiên cứu đoàn hệ lớn ở nhóm người da trắng. Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu trên 439.072 người (ghi nhận 2.057 trường hợp mắc sỏi) cho thấy tiêu thụ trà nhiều hơn làm giảm nguy cơ mắc sỏi, với tỷ số nguy cơ HR ở người uống 200 ml trà mỗi ngày là 0,95 (khoảng tin cậy 95%: 0,92 - 0,99) so với người không dùng [5]. Một đoàn hệ khác theo dõi 194.095 người cũng ghi nhận tỷ lệ sỏi thận giảm ở người uống 1 ly trà mỗi ngày so với người uống dưới 1 ly mỗi tuần, đạt HR 0,89 (khoảng tin cậy 95%: 0,82 - 0,97) [5]. Trước đó, nghiên cứu của Curhan và cộng sự cũng chứng minh tiêu thụ 8 ounce (khoảng 240 ml) trà có chứa caffeine mỗi ngày giúp giảm 8% nguy cơ tạo sỏi ở phụ nữ, trong khi cà phê chứa caffeine giúp giảm 10% [6].

Đồng thời, quan niệm cho rằng hấp thu oxalate qua thức ăn là nguyên nhân hàng đầu gây sỏi cũng bị chất vấn bởi các nghiên cứu dài hạn. Dữ liệu từ ba nghiên cứu đoàn hệ lớn gồm Nghiên cứu theo dõi chuyên gia y tế (45.985 nam), Nghiên cứu sức khỏe y tá I (92.872 phụ nữ lớn tuổi) và Nghiên cứu sức khỏe y tá II (101.824 phụ nữ trẻ) với 4.605 ca sỏi mới ghi nhận qua 44 năm tích lũy theo dõi cho thấy lượng oxalate ăn vào trung bình hàng ngày là 214 mg/ngày ở nam, 185 mg/ngày ở phụ nữ lớn tuổi và 183 mg/ngày ở phụ nữ trẻ [7]. Rau bina đóng góp tới hơn 40% lượng oxalate này [7].

Các tác giả kết luận rằng lượng oxalate đưa vào qua đường ăn uống không phải là một yếu tố nguy cơ chính gây bệnh sỏi thận [2, 8]. Ở phụ nữ trẻ tuổi, oxalate khẩu phần hoàn toàn không liên quan đến nguy cơ hình thành sỏi [7].

Lợi ích, giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các dữ liệu dịch tễ cho thấy uống trà có xu hướng bảo vệ hệ tiết niệu, người dùng không nên vội vã coi mọi loại trà thực dưỡng là phương thuốc trị sỏi. Giới hạn của các nghiên cứu đoàn hệ lớn là chưa phân tích chi tiết từng nhóm trà thực dưỡng đặc thù như trà cành già bancha hay trà hạt kiều mạch, mà chủ yếu tập trung vào trà xanh và trà đen thông thường [5].

Một hiểu lầm phổ biến là người bệnh sỏi thận phải kiêng hoàn toàn các loại nước có nguồn gốc thảo mộc. Trên thực tế, yếu tố nguy cơ hàng đầu thúc đẩy tinh thể liên kết với nhau là thể tích nước tiểu thấp do uống thiếu dịch [1]. Việc bài tiết lượng nước tiểu đậm đặc khiến các ion khoáng chất dễ dàng đạt tới ngưỡng bão hòa và kết tinh [1]. Uống đầy đủ nước và duy trì thể tích nước tiểu lớn là biện pháp dinh dưỡng cốt lõi và quan trọng nhất trong điều trị sỏi niệu, bất kể loại sỏi hay yếu tố nguy cơ cụ thể [1].

Một số đồ uống có tác động trái ngược nhau: trong khi rượu vang (cùng lượng 8 ounce) giúp giảm 59% nguy cơ sỏi thì nước ép bưởi lại làm tăng 44% nguy cơ [6]. Do đó, việc lựa chọn thức uống cần dựa trên bằng chứng thay vì định kiến cảm tính.

Những ai cần thận trọng khi dùng nước trà?

Không phải tất cả người bệnh sỏi thận đều có phản ứng sinh lý giống nhau trước oxalate trong chế độ ăn. Những người mắc bệnh viêm ruột, chẳng hạn như bệnh Crohn, cần đặc biệt cẩn trọng. Một nghiên cứu trên 86 bệnh nhân Crohn so sánh với 53 người khỏe mạnh cho thấy người mắc bệnh Crohn có nồng độ oxalate trong nước tiểu cao hơn rõ rệt, kèm theo sự sụt giảm nghiêm trọng của magie và citrate niệu [8]. Sự suy giảm các chất ức chế tự nhiên như magie và citrate kết hợp với tăng oxalate niệu khiến người có bệnh lý đường ruột dễ bị sỏi thận hơn người bình thường [8].

Những bệnh nhân có hội chứng tăng hấp thu oxalate tại ruột (intestinal hyperabsorption of oxalate) cũng cần tham vấn ý kiến chuyên môn trước khi đưa các loại nước trà vào thực đơn đều đặn, bởi dữ liệu an toàn trên nhóm đối tượng đặc thù này vẫn cần được nghiên cứu thêm [1]. Bên cạnh đó, phụ nữ sau mãn kinh sử dụng kết hợp thực phẩm bổ sung canxi và vitamin D cũng cần lưu ý vì sự kết hợp này đã được ghi nhận làm tăng tỷ lệ mắc sỏi niệu so với nhóm dùng giả dược qua 7 năm theo dõi [6].

Lời khuyên áp dụng thực tế cho người bị sỏi canxi oxalate

Để sử dụng các loại trà thực dưỡng một cách an toàn và phát huy tối đa lợi ích chống tạo sỏi, người bệnh nên áp dụng các chỉ dẫn cụ thể sau:

  • Ưu tiên mục tiêu bù dịch: Biện pháp quan trọng nhất là uống đủ lượng dịch để duy trì thể tích nước tiểu dồi dào suốt cả ngày [1]. Người bệnh nên dùng nước lọc làm nền tảng chính, các loại trà thực dưỡng chỉ nên đóng vai trò là một phần bổ sung hương vị để khuyến khích việc uống nước.
  • Lựa chọn cách pha loãng: Khi nấu trà bancha hay trà kiều mạch, nên pha loãng hơn bình thường, tránh sắc quá đặc hoặc ngâm lá/hạt quá lâu trong nước sôi. Nước trà nhạt giúp tận dụng được lượng dịch và một phần polyphenol chống oxy hóa mà không tập trung nồng độ chất hòa tan quá cao.
  • Thời điểm sử dụng: Nên uống trà rải đều trong ngày, tránh uống quá nhiều vào buổi tối trước khi đi ngủ nếu loại trà đó có chứa caffeine gây mất ngủ. Curhan và cộng sự ghi nhận mức tiêu thụ khoảng 240 ml (8-oz) trà mỗi ngày mang lại hiệu quả bảo vệ tốt [6].
  • Cân bằng canxi trong bữa ăn: Nghiên cứu cho thấy nguy cơ tạo sỏi liên quan đến oxalate thường cao hơn ở những người có lượng canxi trong chế độ ăn thấp [7]. Do đó, không nên kiêng khem canxi quá mức; việc duy trì canxi tự nhiên qua thực phẩm giúp canxi liên kết với oxalate ngay trong lòng ruột và đào thải qua phân, giảm tải lượng oxalate ngấm vào máu rồi bài tiết qua thận.

Người mắc sỏi thận canxi oxalate không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn các loại trà thực dưỡng yêu thích. Điều cốt lõi là duy trì thói quen uống nhiều nước đều đặn, không lạm dụng các loại nước sắc quá đậm đặc và luôn thăm khám định kỳ với bác sĩ chuyên khoa tiết niệu để theo dõi sát diễn tiến của sỏi.