Tempeh và natto là hai món ăn từ đậu nành lên men ngày càng phổ biến trong bữa ăn hàng ngày nhờ hương vị độc đáo và giá trị dinh dưỡng cao. Tuy nhiên, nhiều người mắc bệnh suy giáp thường lo ngại liệu các hợp chất tự nhiên trong đậu nành có làm tuyến giáp hoạt động kém đi hay cản trở thuốc điều trị hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh suy giáp hoàn toàn không cần kiêng tuyệt đối tempeh hay natto. Điều cốt lõi bạn cần ghi nhớ là không ăn các món này gần thời điểm uống thuốc hormone tuyến giáp (levothyroxine) và cần đảm bảo cơ thể không bị thiếu hụt iod [1].

Cơ chế tác động của đậu nành lên men đối với cơ thể

Các sản phẩm từ đậu nành, bao gồm cả dạng lên men như tempeh và natto, chứa nhóm chất isoflavone tự nhiên gồm genistein và daidzein [2]. Những hợp chất này vốn được xếp vào nhóm chất gây bướu cổ (goitrogen) do có tiềm năng ức chế quá trình gắn kết iod để sản xuất hormone tuyến giáp [2].

Bên cạnh đó, protein đậu nành và chất xơ trong thực phẩm có khả năng liên kết với thuốc levothyroxine trong đường tiêu hóa [3], [1]. Khi uống thuốc gần bữa ăn có đậu nành, sự hấp thu hoạt chất qua thành ruột vào máu bị suy giảm rõ rệt [4], [1].

Hệ quả là dù người bệnh uống thuốc đều đặn mỗi ngày, lượng hormone thực tế đi vào hệ tuần hoàn vẫn bị hao hụt [4]. Tình trạng này khiến chỉ số TSH trong máu tăng cao và các biểu hiện suy giáp dai dẳng không dứt [5], [4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tương tác thuốc và đậu nành?

Y văn thế giới đã ghi nhận nhiều trường hợp lâm sàng lẫn khảo sát dịch tễ quy mô lớn về sự tương tác này.

Năm 2001, một báo cáo ca bệnh ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 45 tuổi bị suy giáp sau phẫu thuật cắt gần toàn bộ tuyến giáp và điều trị iod phóng xạ [4]. Bệnh nhân này phải dùng liều levothyroxine cao bất thường nhưng vẫn không đạt được nồng độ ức chế hormone TSH và T4 tự do trong máu do thói quen uống hỗn hợp protein đậu nành ngay sau khi uống thuốc [4]. Khi các bác sĩ điều chỉnh thời gian, tách rời cữ uống thuốc và cữ ăn đạm đậu nành, nồng độ T4 tự do và TSH đã đạt mức điều trị mong muốn với liều thuốc thấp hơn nhiều [4].

Năm 2012, một báo cáo khác theo dõi hai bệnh nhi bị suy giáp bẩm sinh dùng đồng thời sữa công thức hoặc sữa đậu nành [5]. Trường hợp thứ nhất được điều trị bằng 50 microg levothyroxine từ 6 ngày tuổi cùng với sữa đậu nành, đến 3 tuần tuổi chỉ số TSH tăng vọt lên 216 microIU/mL [5]. Khi ngừng sữa đậu nành và giảm liều thuốc, đến 10 tuần tuổi chức năng tuyến giáp của bé đã bình giáp hoàn toàn [5]. Bệnh nhi thứ hai khi dùng sữa đậu nành cũng rơi vào tình trạng suy giáp trầm trọng với TSH lên tới 248 microIU/mL dù liều thuốc tăng lên 112 microg/ngày, và chỉ bình thường hóa khi chuyển sang dùng sữa bò [5].

Năm 2016, dự án giám sát CONTROL thực hiện khảo sát trên 925 bệnh nhân suy giáp đang điều trị đơn trị liệu bằng levothyroxine [6]. Kết quả cho thấy 68,0% bệnh nhân có thói quen dùng thực phẩm hoặc đồ uống giàu chất xơ, iod hoặc đậu nành có nguy cơ cản trở hấp thu thuốc [6]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng các yếu tố đường tiêu hóa và chế độ ăn uống góp phần làm 8,0% bệnh nhân phải thay đổi liều dùng thuốc từ hai lần trở lên trong vòng một năm [6].

Năm 2022, tài liệu hướng dẫn tổng quan dành cho chuyên gia y tế tổng hợp các bằng chứng cho thấy isoflavone liều 80 mg/ngày trong 3 tháng chỉ đào thải một lượng cực nhỏ qua nước tiểu (~0,01%) và nhìn chung không làm suy giảm chức năng tuyến giáp ở người có đủ iod [1]. Báo cáo khẳng định người suy giáp không cần kiêng cữ đậu nành tuyệt đối nếu tuân thủ khoảng cách uống thuốc hợp lý [1].

Cũng trong năm 2022, một báo cáo ca bệnh trẻ nhỏ bị suy dinh dưỡng do ăn kiêng nghiêm ngặt và uống sữa đậu nành kéo dài dẫn đến suy giáp thứ phát kèm bướu cổ trên nền thiếu hụt iod [2]. Sau 3 tuần điều trị bổ sung cùng thuốc levothyroxine, nồng độ TSH đã trở về mức 3,38 mU/L và kích thước bướu giáp giảm rõ rệt [2].

Nghiên cứu gần đây vào năm 2025 trên 143 bệnh nhân suy giáp kháng trị (TSH trung bình 25,7 +- 3,7 mU/L) đã thực hiện thử nghiệm hấp thu thuốc [7]. Kết quả cho thấy sau khi uống thuốc lúc đói, nồng độ đỉnh của T4 tự do đạt được sau 4,30 +- 9,27 giờ, khẳng định thuốc cần một khoảng thời gian dài trong môi trường tiêu hóa ổn định để hấp thu trọn vẹn [7].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học cho thấy bản thân đậu nành hay thực phẩm lên men như natto, tempeh không trực tiếp phá hủy tuyến giáp ở người có chế độ ăn đủ iod [1]. Hợp chất isoflavone không làm biến đổi nồng độ T3 hay T4 ở người bình giáp [1].

Dẫu vậy, hầu hết bằng chứng về tác động gây bướu cổ mạnh mẽ chỉ giới hạn trên các ca bệnh cá biệt có tình trạng thiếu hụt iod trầm trọng đi kèm hoặc trên trẻ nhỏ dùng sữa đậu nành hoàn toàn [5], [2]. Phần lớn các nghiên cứu lâm sàng tập trung vào sữa đậu nành hoặc bột đạm đậu nành tinh chế, trong khi dữ liệu chuyên biệt về natto và tempeh lên men còn hạn chế [4], [1]. Tuy nhiên, vì thành phần gốc vẫn là đậu nành giàu đạm và isoflavone, cơ chế tương tác cản trở hấp thu thuốc vẫn giữ nguyên giá trị cảnh báo [1].

Những hiểu lầm thường gặp ở người suy giáp

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng quá trình lên men vi sinh trong tempeh hay natto đã triệt tiêu hoàn toàn các chất gây bướu cổ nên có thể ăn thoải mái vào bất kỳ lúc nào. Thực tế, dù quá trình lên men giúp phân giải một phần chất kháng dinh dưỡng, hàm lượng isoflavone và protein đậu nành vẫn tồn tại đủ để liên kết với levothyroxine nếu ăn chung [4], [1].

Một hiểu lầm phổ biến khác là người suy giáp phải loại bỏ vĩnh viễn tempeh, natto, đậu phụ ra khỏi thực đơn. Đây là sự kiêng khem không cần thiết, làm mất đi nguồn đạm thực vật và chất xơ dồi dào, bởi chỉ cần dùng thuốc cách xa bữa ăn là có thể hóa giải nguy cơ này [1].

Ai nên thận trọng khi dùng tempeh và natto?

Nhóm đối tượng đầu tiên cần đặc biệt lưu ý là những bệnh nhân suy giáp đang điều trị thay thế bằng levothyroxine dạng viên nén [5], [1]. Việc dùng đậu nành sát giờ uống thuốc sẽ trực tiếp làm giảm hiệu lực điều trị [4].

Người sống tại các vùng có nguy cơ thiếu hụt iod hoặc người đang áp dụng chế độ ăn kiêng muối nghiêm ngặt cần thận trọng vì thiếu iod sẽ khuếch đại tác động của isoflavone lên tuyến giáp [1], [2].

Những người có kèm bệnh lý tiêu hóa như viêm dạ dày, trào ngược thực quản, hội chứng ruột kích thích hay từng phẫu thuật cắt dạ dày cũng cần cảnh giác cao độ [6], [8], [7]. Nhóm này vốn đã có khả năng hấp thu thuốc kém hơn người bình thường, nếu kết hợp thêm tương tác từ đậu nành sẽ rất dễ rơi vào tình trạng suy giáp kháng trị [6], [7].

Hướng dẫn cách áp dụng thực tế an toàn

Để thưởng thức tempeh và natto mà không gây hại cho sức khỏe tuyến giáp, bạn nên thực hiện các nguyên tắc sau:

  • Giữ khoảng cách dùng thuốc: Luôn uống levothyroxine vào buổi sáng khi bụng đói trước bữa ăn khoảng 1 giờ, hoặc nếu ăn đậu nành thì phải chờ ít nhất 4 giờ sau mới dùng thuốc [1].
  • Duy trì lượng ăn ổn định: Nếu yêu thích tempeh và natto, hãy ăn với tần suất và khẩu phần đều đặn mỗi tuần thay vì lúc ăn quá nhiều lúc lại bỏ hẳn, giúp bác sĩ dễ dàng chuẩn độ liều thuốc ổn định [1].
  • Đảm bảo cung cấp đủ iod: Luôn sử dụng muối iod trong nấu nướng hàng ngày để bù đắp vi chất, ngăn ngừa tác động goitrogen của isoflavone [1], [2].
  • Chế biến và kết hợp: Nên nấu chín tempeh thay vì ăn sống; có thể dùng natto vào bữa trưa hoặc bữa tối, hoàn toàn cách biệt với cữ thuốc buổi sáng.

Lời khuyên cho người bệnh

Người bệnh suy giáp không cần phải gạch tên tempeh hay natto ra khỏi chế độ ăn dinh dưỡng của mình. Việc duy trì khoảng cách tối thiểu 4 tiếng giữa thời điểm uống levothyroxine và thời điểm tiêu thụ sản phẩm đậu nành là chìa khóa để bảo vệ hiệu quả điều trị [1]. Nếu bạn thay đổi thói quen ăn uống hoặc nhận thấy các triệu chứng mệt mỏi, sợ lạnh quay trở lại, hãy đi khám để được kiểm tra nồng độ hormone và điều chỉnh liều lượng phù hợp [6], [3].