Người tăng huyết áp có phải bỏ hẳn cà phê?

Cà phê là thức uống quen thuộc vào mỗi buổi sáng của nhiều người dân. Khi nhận chẩn đoán mắc bệnh tim mạch, nỗi lo lắng thường trực là thói quen này làm huyết áp tăng vọt và gây đột quỵ. Nhiều người vội vàng từ bỏ hoàn toàn ly cà phê yêu thích vì sự an toàn của bản thân.

Thực tế y khoa không bắt buộc tất cả người bệnh phải kiêng khem tuyệt đối. Người kiểm soát chỉ số ổn định vẫn có thể thưởng thức lượng vừa phải ^[1]. Vấn đề cốt lõi nằm ở việc phân biệt rõ hai trạng thái: phản ứng tăng áp lực mạch máu tức thì và ảnh hưởng lâu dài khi cơ thể đã thích nghi.

Cơn sốt huyết áp tạm thời diễn ra thế nào?

Cơ chế sinh học lý giải việc caffeine kích thích hệ thần kinh và làm co mạch tạm thời ^[2]. Hiện tượng này xảy ra rõ rệt nhất ở người ít uống hoặc dùng liều lớn đột ngột ^[2]. Trái tim đập nhanh hơn, mạch máu chịu sức ép lớn hơn trong vài giờ đầu ^[3].

Tuy nhiên, cà phê không chỉ chứa caffeine đơn thuần. Hạt cà phê chứa lượng lớn các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên ^[2]. Các chất này hỗ trợ bảo vệ thành mạch, bù trừ lại các tác động kích thích của caffeine lên hệ tuần hoàn ^[2].

Bằng chứng khoa học về tác động tức thì

Khoa học ghi nhận sự tăng chỉ số rõ ràng ngay sau khi caffeine đi vào cơ thể ^[3]. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2011 đã tổng hợp dữ liệu từ 5 thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên người tăng huyết áp ^[4]. Kết quả cho thấy khi dùng 200-300 mg caffeine, huyết áp tâm thu tăng trung bình 8,1 mm Hg (khoảng tin cậy 95%: 5,7-10,6 mm Hg) ^[4]. Huyết áp tâm trương tăng trung bình 5,7 mm Hg (khoảng tin cậy 95%: 4,1-7,4 mm Hg) ^[4].

Cơn tăng áp lực này xuất hiện ngay trong giờ đầu tiên sau khi nạp caffeine ^[4]. Tình trạng này kéo dài từ 3 giờ trở lên trước khi cơ thể đào thải dần ^[4]. Đây chính là lý do khiến nhiều người cảm thấy bồn chồn hoặc đo thấy số đo vọt lên cao sau khi vừa uống xong.

Uống thường xuyên: Cơ thể có dần quen?

Dù gây tăng chỉ số trong thời gian ngắn, việc sử dụng đều đặn lại mang tới bức tranh hoàn toàn khác ^[4]. Báo cáo năm 2022 chỉ ra rằng ở người uống thói quen từ 3 đến 5 tách mỗi ngày, cà phê mang lại tác động trung tính hoặc thậm chí có lợi đối với huyết áp và việc khởi phát bệnh mới ^[2]. Hướng dẫn tim mạch gần đây cũng ủng hộ việc sử dụng cà phê ở nhóm bệnh nhân này ^[2]. Lượng dùng đó còn làm giảm đáng kể tỷ lệ mắc bệnh tim mạch nói chung ^[2].

Nghiên cứu PAMELA công bố năm 2024 đã theo dõi 1.408 người trong suốt 10 năm ^[5]. Các nhà khoa học đo huyết áp tại phòng khám, tại nhà và đo lưu động 24 giờ liên tục ^[5]. Kết quả hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu cho thấy người uống cà phê và người không uống có sự thay đổi huyết áp tương đương nhau suốt 10 năm ^[5]. Mức độ biến thiên huyết áp cũng như tỷ lệ mắc tăng huyết áp mới không có sự khác biệt giữa hai nhóm, không phụ thuộc vào giới tính hay thuốc điều trị đang dùng ^[5].

Một phân tích gộp năm 2011 từ 6 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu với 172.567 người tham gia, theo dõi từ 6,4 đến 33 năm, ghi nhận 37.135 ca mắc mới ^[6]. Kết quả chỉ ra đường cong phản ứng liều dạng chữ "J ngược" ^[6]. So với nhóm uống dưới 1 tách (237 mL)/ngày, nguy cơ tương đối ở nhóm uống 1-3 tách/ngày là 1,09 (khoảng tin cậy 95%: 1,01-1,18); nhóm 3-5 tách/ngày là 1,07; nhóm trên 5 tách/ngày là 1,08 ^[6]. Nguy cơ tăng nhẹ ở mức 1-3 tách nhưng giảm dần khi uống trên 3 tách/ngày ^[6].

Dữ liệu năm 2021 từ nghiên cứu đoàn hệ ELSA-Brasil trên 8.780 người theo dõi trung bình 3,9 năm cũng ghi nhận kết quả tích cực ^[7]. Nhóm dùng 1-3 tách mỗi ngày có nguy cơ mắc bệnh thấp hơn so với người gần như không uống (tỷ số nguy cơ tương đối 0,82, khoảng tin cậy 95%: 0,68-0,97) ^[7].

Bên cạnh đó, một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên năm 2005 trên 42 nam giới có tăng huyết áp hoặc tiền tăng huyết áp kèm thói quen uống rượu bia đã cho thấy nét đặc thù ^[8]. Khi duy trì uống trên 3 tách cà phê mỗi ngày trong 4 tuần, huyết áp tâm thu của họ hạ 7-10 mm Hg và tâm trương hạ 3-7 mm Hg ^[8]. Khi ngừng dùng, huyết áp lại tăng trở lại ^[8].

Mặt trái cần lưu tâm từ các nghiên cứu

Dù nhiều báo cáo cho kết quả trung tính, bằng chứng y khoa vẫn tồn tại các điểm bất đồng tùy vào từng nhóm đối tượng ^[2]. Nghiên cứu ENRICA năm 2016 tại Tây Ban Nha thực hiện trên 1.164 người cao tuổi từ 63 tuổi trở lên cho thấy góc nhìn thận trọng ^[3]. Trong số 715 bệnh nhân tăng huyết áp, những người uống từ 3 tách/ngày trở lên có chỉ số huyết áp lưu động 24 giờ cao hơn người không uống: tâm thu cao hơn 3,25 mm Hg (p = 0,04) và tâm trương cao hơn 2,24 mm Hg (p = 0,02) ^[3].

Tỷ số chênh mắc huyết áp không kiểm soát ở người uống 1 tách/ngày là 1,95; uống 2 tách/ngày là 1,41; uống từ 3 tách/ngày trở lên là 2,55 so với nhóm không uống ^[3]. Mối liên quan này được ghi nhận ở cả người hút thuốc, thừa cân có chỉ số khối cơ thể từ 25 trở lên, hoặc người mỡ máu cao ^[3]. Sự khác biệt giữa các công trình có thể do phương pháp pha chế, hàm lượng chất chống oxy hóa và yếu tố cơ địa chuyển hóa caffeine của từng cá nhân ^[2].

Những hiểu lầm phổ biến cần gỡ bỏ

Nhiều người lầm tưởng rằng hễ mắc bệnh tim mạch thì phải đoạn tuyệt 100% với thức uống này. Thực tế, tổng quan năm 2011 gồm 3 nghiên cứu can thiệp kéo dài 2 tuần cho thấy dùng cà phê thường xuyên không làm tăng huyết áp khi so với chế độ ăn kiêng caffeine hoặc dùng loại tách caffeine ^[4]. 7 nghiên cứu đoàn hệ trong phân tích này cũng chỉ ra uống thường xuyên không làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch ^[4].

Một tổng quan năm 2018 khẳng định ở người khỏe mạnh, uống 3-5 tách mỗi ngày giúp giảm 15% nguy cơ bệnh tim mạch, từ 1-5 tách/ngày giúp giảm nguy cơ tử vong ^[1]. Với người từng gặp biến cố tim mạch, thói quen này không làm tăng nguy cơ tái phát hay tử vong ^[1].

Ai tuyệt đối phải thận trọng?

Dù không phải kiêng hoàn toàn, nhóm có huyết áp chưa kiểm soát tốt bắt buộc phải tránh dùng liều caffeine lớn ^[1]. Khi chỉ số còn dao động thất thường hoặc ở mức nguy hiểm, việc nạp thêm chất kích thích mạch máu có thể dẫn tới những biến cố khó lường ^[1].

Người cao tuổi có bệnh nền phức tạp cũng cần theo dõi chặt chẽ vì dữ liệu cho thấy khả năng kiểm soát huyết áp 24 giờ có thể bị ảnh hưởng tiêu cực ^[3]. Bệnh nhân đang điều trị thuốc luôn cần tham khảo trực tiếp ý kiến bác sĩ chuyên khoa để đánh giá khả năng tương tác. Cà phê không phải là phương thuốc chữa bệnh và không thể thay thế phác đồ y tế.

Áp dụng an toàn cho người tăng huyết áp

Người bệnh có huyết áp được kiểm soát ổn định có thể uống cà phê với mức độ vừa phải ^[1]. Lựa chọn an toàn là duy trì mức dùng đều đặn, tránh việc ngày uống quá nhiều, ngày bỏ hẳn khiến mạch máu liên tục bị xáo trộn. Không nên uống dồn dập nhiều ly cùng một lúc.

Hạn chế tối đa việc thêm nhiều đường, sữa đặc hoặc kem béo vì các chất này gây hại cho chuyển hóa. Nên thưởng thức sau bữa sáng, tránh dùng sát giờ đi ngủ để bảo vệ giấc ngủ ngon. Người bệnh nên duy trì thói quen tự đo huyết áp tại nhà để hiểu rõ phản ứng riêng của cơ thể mình.

Lối sống lành mạnh luôn cần sự cân bằng và lắng nghe cơ thể. Hãy chủ động trao đổi với bác sĩ về thói quen uống cà phê để vừa bảo vệ sức khỏe, vừa tận hưởng trọn vẹn chất lượng cuộc sống.