Người viêm loét dạ dày: Nên chọn loại trà nào để bớt kích ứng?

Thói quen uống trà và nỗi lo của người đau dạ dày

Thưởng thức một tách trà ấm vào buổi sáng là thói quen thư giãn quen thuộc của nhiều người. Tuy nhiên, đối với những người đang chịu đựng cơn đau rát từ các vết trợt loét tại dạ dày và tá tràng, thú vui này thường đi kèm sự lo sợ. Cảm giác nóng rát vùng thượng vị, ợ chua hay chướng bụng có thể bùng phát dữ dội chỉ sau vài ngụm nước trà đặc.

Để kiểm soát tình trạng này, người bị viêm loét dạ dày cần đặc biệt chú ý đến loại đồ uống dung nạp mỗi ngày. Quy tắc quan trọng nhất là hạn chế tối đa các loại trà có chứa caffeine cùng nồng độ tannin cao như trà xanh hoặc trà đen đậm đặc, bởi chúng là tác nhân kích thích tăng tiết dịch vị mạnh mẽ. Thay vào đó, những dòng thức uống thảo mộc lành tính, không chứa caffeine sẽ là lựa chọn an toàn hơn rất nhiều nhằm tránh làm tổn thương thêm niêm mạc đang viêm trợt.

Mục tiêu ăn uống trong kiểm soát viêm loét dạ dày

Mục đích cốt lõi của chế độ dinh dưỡng ở bệnh nhân viêm loét dạ dày - tá tràng là hạn chế tình trạng tăng tiết axit dịch vị quá mức và phòng ngừa sự kích ứng trực tiếp lên lớp niêm mạc đường tiêu hóa ^[1]. Lớp lót bên trong dạ dày vốn dĩ được bao bọc bởi một hàng rào chất nhầy nhằm chống lại sự bào mòn từ axit clohydric và men pepsin. Khi vết loét xuất hiện, vùng mô này bị tổn thương sâu và mất đi khả năng tự vệ.

Mọi thức uống hay thực phẩm có tính kích thích trực tiếp đều có thể làm khởi phát cơn đau dạ dày dữ dội ^[1]. Do đó, việc can thiệp dinh dưỡng không bắt buộc người bệnh phải tuân thủ chế độ kiêng khem quá hà khắc làm suy kiệt cơ thể, mà chỉ cần điều chỉnh nhỏ trong việc chọn lọc thực phẩm lành mạnh ^[1]. Việc giảm thiểu tối đa các tác nhân kích ứng trực tiếp và tránh xa các đồ uống kích thích dạ dày bài tiết axit ồ ạt là chìa khóa then chốt giúp tổn thương nhanh hồi phục ^[1].

Caffeine và tannin: Tác nhân kích hoạt tiết axit dạ dày

Trà truyền thống từ cây trà (Camellia sinensis) như trà xanh, trà mạn hay trà đen đều chứa một hàm lượng chất kích thích đáng kể, đặc biệt là caffeine cùng các hợp chất chát tannin. Dù chưa có bằng chứng rõ ràng cho thấy đồ uống chứa caffeine trực tiếp gây ra ổ loét dạ dày, y văn đã xác nhận rằng các thức uống chứa caffeine nói chung là chất kích thích bài tiết axit dạ dày mạnh ^[1]. Sự gia tăng đột ngột nồng độ axit clohydric trong lòng dạ dày sẽ nhanh chóng ăn mòn bề mặt vết loét hở, gây cảm giác cồn cào và nóng rát.

Chính vì lý do này, các chuyên gia dinh dưỡng khuyến cáo người bị viêm loét dạ dày nên hạn chế toàn bộ các loại đồ uống chứa caffeine ^[1]. Bên cạnh đó, việc uống trà quá đặc cũng đưa vào đường tiêu hóa lượng lớn tannin làm săn se niêm mạc, kích ứng dạ dày gây cảm giác đầy trướng, khó chịu. Do vậy, việc kiểm soát và hạn chế các dòng trà có hoạt tính kích thích bài tiết dịch vị là điều hết sức cần thiết.

Nghiên cứu khoa học nói gì về đồ uống và bệnh lý dạ dày

Nhìn nhận vấn đề từ các dữ liệu lâm sàng và dịch tễ học, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều công trình để làm sáng tỏ mối liên quan giữa thói quen ăn uống và bệnh viêm loét tiêu hóa.

Trước hết, một tổng quan nghiên cứu về chế độ ăn và dinh dưỡng trong bệnh loét đăng tải năm 1991 đã chỉ rõ rằng mục tiêu lớn của khẩu phần ăn là tránh làm tăng tiết axit dạ dày quá mức ^[1]. Tác giả nhấn mạnh dù chưa thể khẳng định các đồ uống không phải cà phê nhưng chứa caffeine như trà hay nước ngọt có trực tiếp sinh ra ổ loét hay không, thực tế chúng chính là những tác nhân kích thích dạ dày tiết axit ^[1]. Do đó, nghiên cứu đưa ra kết luận hợp lý là người bệnh nên hạn chế đồ uống chứa caffeine ^[1]. Điểm đáng chú ý là nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc uống sữa thường xuyên không còn được khuyến khích vì sữa có tác dụng kích thích bài tiết axit đáng kể sau tác dụng đệm tạm thời ^[1].

Thêm vào đó, một công trình nghiên cứu tiến cứu về lâm sàng và X-quang tại Bắc Na Uy công bố năm 1985 khảo sát trên các bệnh nhân loét dạ dày hoặc loét tá tràng từ năm 1980 đến 1983 so với hai nhóm đối chứng cùng tuổi và giới tính ^[2]. Kết quả cho thấy thói quen hút thuốc lá và yếu tố gia đình có liên quan đáng kể tới sự phát triển của bệnh viêm loét đường tiêu hóa, trong khi lượng tiêu thụ cà phê và rượu ở nhóm bệnh nhân lại giảm đáng kể so với nhóm đối chứng ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra việc hút thuốc và tiền sử gia đình làm tăng nguy cơ tương đối của cả loét dạ dày và loét tá tràng, đồng thời có mối tương quan thuận giữa mức độ hút thuốc và nguy cơ loét tá tràng ở nam giới ^[2].

Mặt khác, một nghiên cứu xuất bản năm 1987 xem xét tác động của nicotine, rượu và caffeine cũng xác nhận việc tiêu thụ vừa phải caffeine dường như không làm tăng tỷ lệ mắc viêm loét dạ dày ^[3]. Tuy nhiên, việc kiêng hoàn toàn đồ uống chứa caffeine trong khi vẫn dùng các thực phẩm kích thích axit mạnh tương đương như sữa là một quan điểm điều trị không hợp lý ^[3].

Về các yếu tố bảo vệ, một nghiên cứu đoàn hệ lớn tại Hàn Quốc công bố năm 2022 phân tích trên 12.095 người tham gia từ Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia (KNHANES) đã ghi nhận vai trò quan trọng của chế độ ăn đối với sức khỏe niêm mạc ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các kiểu ăn giàu chất xơ, rau xanh, trái cây, yến mạch, lúa mạch và các loại đậu giúp giảm tổn thương tế bào và bảo vệ lớp lót niêm mạc dạ dày ^[4]. Đáng chú ý, các dữ liệu phân tích trong nghiên cứu này cũng nhận thấy chất xơ, trà xanh/trà đen, flavan-3-ol, flavonol cùng các loại hạt và rau củ như rau chân vịt, rau diếp, dưa chuột, cà rốt có liên quan đến việc giảm nguy cơ bệnh lý ^[4]. Dẫu vậy, các chuyên gia lưu ý rằng tác dụng của hợp chất chống oxy hóa tự nhiên chỉ phát huy hiệu quả khi cơ thể dung nạp ở mức độ vừa phải thông qua chế độ dinh dưỡng cân bằng tổng thể, tránh nhầm lẫn với việc uống nước trà đặc nguyên chất khi đang có ổ loét hở.

Một hướng tiếp cận khác đến từ nghiên cứu thực nghiệm năm 2020 trên mô hình chuột bị loét dạ dày do cồn ^[5]. Nghiên cứu này đánh giá chủng vi khuẩn Lactobacillus plantarum APSulloc 331261 (GTB1TM) được phân lập từ lá trà xanh ^[5]. Kết quả thử nghiệm cho thấy việc sử dụng chủng vi khuẩn này đã điều hòa các dấu ấn sinh học gây viêm và kháng viêm: làm giảm biểu hiện của interleukin 6 (IL6) và tăng cường interleukin 10 (IL10) ^[5]. Điều này dẫn đến sự thay đổi hình thái mô học tích cực, làm giảm mức độ tổn thương mô dạ dày và gia tăng sự phong phú của lợi khuẩn Akkermansia ^[5]. Mặc dù mở ra tiềm năng lớn cho các chế phẩm bổ sung vi sinh, kết quả này được thực hiện trên chủng vi khuẩn phân lập chứ không đồng nghĩa với việc bệnh nhân viêm loét có thể uống nước trà xanh đậm đặc để tự điều trị.

Bên cạnh đó, nghiên cứu cắt ngang trên 8.013 người trưởng thành khỏe mạnh tại Nhật Bản công bố năm 2013 cũng chỉ ra rằng các yếu tố liên quan dương tính có ý nghĩa đến loét dạ dày và loét tá tràng bao gồm nhiễm khuẩn Helicobacter pylori, hút thuốc lá hiện tại và tỷ lệ pepsinogen I/II, trong khi không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa giữa lượng tiêu thụ cà phê thông thường với hai bệnh lý này ^[6].

Hiểu lầm thường gặp về trà và bệnh dạ dày

Nhiều người bệnh thường nhầm tưởng rằng trà xanh là thảo mộc tự nhiên nên có thể uống thay nước lọc suốt cả ngày để làm mát cơ thể và chống viêm. Đây là một quan niệm sai lầm có thể khiến ổ loét thêm trầm trọng. Dù trà xanh chứa dồi dào chất chống oxy hóa flavonoid ^[4], hàm lượng caffeine tự nhiên trong đó vẫn là một chất kích thích bài tiết dịch vị ^[1]. Việc uống nước trà xanh tươi khi đói bụng thường gây cồn cào ruột gan, chóng mặt và làm đau nhức vùng thượng vị dữ dội.

Một ngộ nhận khác là quan niệm trà đã khử caffeine (decaffeinated) sẽ hoàn toàn vô hại cho dạ dày. Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu cho thấy các loại cà phê đã khử caffeine vẫn giữ nguyên đặc tính kích thích tiết axit ^[1]. Do đó, chỉ dựa vào nhãn "đã khử caffeine" là chưa đủ để khẳng định một loại trà truyền thống an toàn tuyệt đối với người đang trong đợt loét dạ dày cấp tính ^[1].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Việc kiểm soát thức uống cần được nâng cao cảnh giác ở các bệnh nhân lớn tuổi hoặc người đang có biến chứng loét. Theo một nghiên cứu theo dõi trên 1.123 bệnh nhân loét đường tiêu hóa trong 5 năm tại Viện Dinh dưỡng Quốc gia Salvador Zubiran (1996), biến chứng phổ biến nhất được ghi nhận là xuất huyết tiêu hóa, xảy ra ở 37% bệnh nhân loét dạ dày và 24% bệnh nhân loét tá tràng ^[7]. Nghiên cứu này cũng chỉ rõ bệnh nhân loét dạ dày thường có độ tuổi cao hơn so với bệnh nhân loét tá tràng ^[7]. Hơn nữa, việc sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) được ghi nhận thường xuyên hơn ở nhóm loét dạ dày (14%) so với loét tá tràng (10%) ^[7].

Đối với những bệnh nhân này, bất kỳ sự kích thích tăng axit hay tổn thương cơ học nào lên niêm mạc dạ dày cũng có thể làm tăng nguy cơ chảy máu tái phát nguy hiểm ^[7]. Người có ổ loét hở, người có tiền sử xuất huyết tiêu hóa, bệnh nhân cao tuổi và người đang điều trị bằng thuốc kháng viêm NSAIDs cần kiêng tuyệt đối các loại trà đậm đặc và thức uống gây kích thích dạ dày.

Hướng dẫn lựa chọn và thưởng thức trà an toàn trong sinh hoạt

Để vừa thỏa mãn thói quen uống trà vừa bảo vệ dạ dày, người bệnh nên có sự chuyển dịch thông minh sang các nhóm trà thảo mộc tự nhiên không caffeine:

• Tránh xa trà xanh, trà mạn, trà đen đậm đặc: Không uống nước trà hãm quá lâu, không uống trà vào sáng sớm khi bụng rỗng. Hạn chế các đồ uống chứa caffeine để ngăn chặn sự tăng tiết axit quá mức của dạ dày ^[1].
• Ưu tiên các dòng thảo mộc lành tính: Các loại trà thảo mộc tự nhiên không chứa caffeine như trà hoa cúc hoặc trà rễ cam thảo là lựa chọn nhẹ nhàng hơn cho dạ dày. Những loại trà này cung cấp nước ấm, hỗ trợ thư giãn hệ thần kinh mà không tạo áp lực axit lên bề mặt niêm mạc.
• Pha thật loãng và uống ấm: Luôn thưởng thức trà ở nhiệt độ ấm vừa phải, tuyệt đối không uống trà quá nóng vì nhiệt độ cao có thể gây kích ứng vật lý trực tiếp lên lớp lót thực quản và dạ dày. Không nên ngâm bã trà quá lâu khiến dịch trà tiết ra nhiều chất chát gây khó tiêu.
• Thời điểm thưởng thức hợp lý: Uống trà thảo mộc sau bữa ăn chính khoảng 30 đến 60 phút. Không bao giờ uống trà khi đang đói bụng và không uống vào ban đêm trước khi đi ngủ.
• Kết hợp dinh dưỡng toàn diện: Duy trì chế độ ăn lành mạnh giàu chất xơ từ rau củ, trái cây, bột yến mạch và các loại đậu để tăng cường hàng rào bảo vệ tự nhiên của niêm mạc đường tiêu hóa ^[4]. Đồng thời kiên quyết từ bỏ thuốc lá và hạn chế bia rượu vì hút thuốc làm chậm quá trình lành vết loét và gia tăng tỷ lệ tái phát bệnh [1, 5].

Việc lựa chọn thức uống cho người viêm loét dạ dày đòi hỏi sự lắng nghe cơ thể một cách cẩn trọng. Thay thế thói quen uống trà đặc chứa caffeine bằng các tách trà thảo mộc ấm, pha loãng sẽ giúp xoa dịu đường tiêu hóa và ngăn ngừa những cơn đau bùng phát. Khi xuất hiện các triệu chứng đau dai dẳng hoặc dấu hiệu bất thường, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để có phác đồ điều trị y khoa phù hợp.