Người tăng huyết áp kèm đái tháo đường: ăn theo mẫu nào?

Nhiều người sống chung với đái tháo đường thường rơi vào tình cảnh "bệnh chồng bệnh" khi nhận thêm kết luận tăng huyết áp. Việc ăn uống lúc này trở thành một bài toán đau đầu: kiêng ngọt để hạ đường huyết thì dễ phạm muối, mà ăn nhạt đơn thuần lại thiếu chất hoặc gây xáo trộn đường máu.

Mô hình ăn uống DASH điều chỉnh cho người đái tháo đường (DASH-Diabetes hay DASH4D) kết hợp cắt giảm natri chính là câu trả lời khoa học cho tình trạng này ^[1]. Thay vì áp dụng thực đơn DASH nguyên bản nhiều carbohydrate từ trái cây ngọt, biến thể mới tối ưu hóa chất bột đường, tăng chất béo không bão hòa và kiểm soát chặt chẽ lượng muối ^[1].

Nguy cơ nhân đôi khi tăng huyết áp đi kèm đái tháo đường

Tăng huyết áp là một cuộc khủng hoảng sức khỏe cộng đồng toàn cầu, ảnh hưởng đến hơn một phần tư người trưởng thành trên thế giới ^[2]. Đáng lo ngại hơn, tình trạng này xuất hiện cực kỳ phổ biến ở người đái tháo đường type 2 với tỷ lệ lên đến 70% ^[2]. Một tổng quan năm 2022 thậm chí ghi nhận có tới 73,6% người bệnh đái tháo đường type 2 từ 18 tuổi trở lên mắc đồng thời tăng huyết áp ^[3]. Khi so sánh với những người bình thường không mắc bệnh chuyển hóa, bệnh nhân đái tháo đường type 2 có tỷ lệ mắc mới tăng huyết áp cao gần gấp đôi ^[2].

Sự kết hợp giữa hai căn bệnh này làm gia tăng mạnh mẽ nguy cơ biến cố tim mạch liên quan đến huyết áp, đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được can thiệp sớm ^[1]. Người mắc đái tháo đường vốn dĩ đã đối mặt với nguy cơ tim mạch rất lớn, bao gồm đột quỵ, nhồi máu cơ tim và suy tim [2, 3]. Chế độ ăn uống là một yếu tố then chốt có thể can thiệp được nhằm hạn chế tối đa nguy cơ tim mạch ở nhóm đối tượng này ^[4].

Cơ chế tác động: Vì sao mô hình DASH cải tiến mang lại hiệu quả?

Sự đồng xuất hiện của đái tháo đường type 2 và tăng huyết áp xuất phát từ các yếu tố di truyền, sinh lý và môi trường đan xen lẫn nhau ^[3]. Một loạt các rối loạn chuyển hóa cùng diễn ra như sự hoạt hóa quá mức hệ thần kinh giao cảm, tình trạng kháng insulin, rối loạn chức năng nội mô, phản ứng viêm, biến đổi microRNA và hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn ^[3].

Mô hình DASH truyền thống vốn nổi tiếng giúp ngừa tăng huyết áp và hạ huyết áp ^[5]. Tuy nhiên, để phù hợp cho chuyển hóa đái tháo đường, chế độ DASH4D được thiết kế đặc thù: giảm lượng carbohydrate, bổ sung chất béo không bão hòa lành mạnh và giảm kali so với chế độ DASH nguyên bản ^[1].

Việc giảm chất bột đường trực tiếp hỗ trợ kiểm soát đường huyết, giảm bớt áp lực kháng insulin [1, 7]. Đồng thời, việc cắt giảm lượng natri tiêu thụ giúp giảm gánh nặng thể tích tuần hoàn, hỗ trợ chức năng nội mô và cải thiện huyết áp tâm thu một cách bền vững [1, 6].

Các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu nói gì về thực đơn DASH?

Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên chéo DASH4D thực hiện từ tháng 6 năm 2021 đến tháng 6 năm 2024 tại một trung tâm nghiên cứu cộng đồng đã đánh giá tác động của chế độ ăn này trên người trưởng thành mắc đái tháo đường type 2 ^[1]. Thử nghiệm tuyển chọn những người có huyết áp tâm thu từ 120 đến 159 mm Hg và huyết áp tâm trương dưới 100 mm Hg ^[1]. Trong số 102 người tham gia ban đầu, có 85 người (chiếm 83,3%) hoàn thành toàn bộ 4 giai đoạn can thiệp ^[1]. Độ tuổi trung bình của họ là 66 tuổi, trong đó 66% là phụ nữ, 87% là người da đen, 6% người gốc Á, 6% người da trắng và 2% người gốc Tây Ban Nha ^[1].

Huyết áp ban đầu của nhóm nghiên cứu trung bình ở mức 135/75 mm Hg và có tới 66% người tham gia đang phải sử dụng từ hai loại thuốc điều trị tăng huyết áp trở lên ^[1]. Trong nghiên cứu, người tham gia được cung cấp toàn bộ thức ăn, không dùng thực phẩm bên ngoài và được duy trì cân nặng ổn định để loại trừ tác động giảm cân ^[1]. Bốn giai đoạn ăn kiêng kéo dài 5 tuần mỗi đợt gồm: chế độ DASH4D ít natri, DASH4D nhiều natri, chế độ ăn đối chứng kiểu Mỹ điển hình ít natri và chế độ đối chứng nhiều natri ^[1]. Kết quả phân tích hoàn thành vào tháng 11 năm 2024 chỉ ra rằng việc kết hợp chế độ DASH tối ưu hóa cho đái tháo đường cùng với cắt giảm natri giúp hạ huyết áp rõ rệt ^[1].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khác năm 2019 thực hiện trên 80 bệnh nhân đái tháo đường type 2 có tiền tăng huyết áp trong độ tuổi 18 đến 65 tuổi ^[6]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên vào hai nhóm can thiệp (40 người) ăn theo DASH và nhóm đối chứng (40 người) ăn theo khuyến cáo của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) trong 12 tuần ^[6]. Sau thời gian can thiệp, huyết áp tâm thu của nhóm can thiệp theo DASH giảm có ý nghĩa thống kê (giá trị P = 0,003), trong khi huyết áp tâm trương không có sự thay đổi đáng kể ở cả hai nhóm ^[6].

Năm 2022, một thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên 300 bệnh nhân đái tháo đường type 2 thừa cân và béo phì đã so sánh chế độ DASH truyền thống (150 người) với chế độ DASH giàu các loại đậu (150 người) kéo dài 16 tuần ^[2]. Kết quả cho thấy cả hai nhóm đều giảm huyết áp tâm thu và lượng natri bài tiết qua nước tiểu, nhưng nhóm ăn DASH bổ sung đậu ghi nhận mức giảm vượt trội hơn ^[2]. Huyết áp tâm thu giảm rõ rệt khi lượng tiêu thụ các loại hạt họ đậu đạt trên 95,8 gram mỗi ngày ^[2].

Phân tích spline khối bị hạn chế (RCS) đa biến trong nghiên cứu này cho thấy lượng ngũ cốc tinh chế có mối quan hệ dạng chữ U với huyết áp tâm thu, trái cây có mối quan hệ chữ L, còn đồ ngọt, tổng năng lượng, natri và rau củ có mối liên hệ tuyến tính ^[2]. Điều này chứng minh rằng việc cân bằng lượng ngũ cốc tinh chế và hoa quả, ăn nhiều rau xanh, hạn chế đồ ngọt, năng lượng và muối giúp hạ huyết áp tâm thu hiệu quả ^[2].

Năm 2015, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 4 tuần trên 40 bệnh nhân đái tháo đường type 2 kèm tăng huyết áp chưa kiểm soát đã đánh giá hiệu quả kết hợp giữa chế độ DASH và việc tăng cường đi bộ qua máy đếm bước chân so với nhóm đối chứng ăn theo khuyến cáo ADA ^[7]. Kết quả theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ (ABPM) cho thấy nhóm can thiệp lối sống có mức giảm huyết áp tâm thu và tâm trương 24 giờ, huyết áp tâm thu ban đêm, huyết áp tâm thu và tâm trương ban ngày vượt trội so với nhóm đối chứng ^[7]. Nhóm này cũng ghi nhận lượng natri niệu giảm, kali niệu tăng, nồng độ aldosterone huyết tương tăng và số bước chân mỗi ngày gia tăng rõ rệt (P < 0,05) ^[7].

Các bằng chứng bổ sung trên cựu chiến binh và người trẻ

Một phân tích post-hoc năm 2022 từ nghiên cứu Tiêu thụ Quả việt quất và Đái tháo đường type 2 trên 52 nam cựu chiến binh Hoa Kỳ mắc đái tháo đường type 2 cũng mang lại góc nhìn giá trị ^[8]. Nhóm này có độ tuổi trung bình 67 tuổi, cân nặng 102 kg, chỉ số khối cơ thể (BMI) 34 kg/m2, huyết áp ban đầu 129/76 mm Hg và HbA1c trung bình 7,3% ^[8]. Khẩu phần ăn được đánh giá dựa trên nhật ký ăn uống 3 ngày theo 6 chất dinh dưỡng gồm đạm, tổng chất béo, canxi, kali, natri và chất xơ để tính điểm DASH ^[8].

Phân tích hồi quy tuyến tính bội sau khi hiệu chỉnh tuổi, BMI và bệnh mắc kèm cho thấy điểm DASH cao hơn liên quan đến sự suy giảm huyết áp tâm thu (hệ số beta = -5,96; P = 0,026), dù không ghi nhận liên quan đến huyết áp tâm trương (hệ số beta = -1,65; P = 0,169) ^[8]. Cứ mỗi một điểm tăng lên trong thang điểm DASH, huyết áp tâm thu ước tính giảm khoảng 6,0 mm Hg ^[8].

Không chỉ người lớn tuổi, nghiên cứu cắt ngang SEARCH for Diabetes in Youth năm 2015 trên 2.130 thanh thiếu niên từ 10 đến 22 tuổi mắc bệnh đái tháo đường cũng ghi nhận điểm số tuân thủ DASH ở nhóm này hiện rất thấp ^[5]. Tuy vậy, ở thanh thiếu niên đái tháo đường type 1, tuân thủ DASH cao hơn liên quan đáng kể đến việc giảm tỷ lệ LDL/HDL và giảm HbA1c ^[5]. Ở nhóm đái tháo đường type 2, tuân thủ DASH liên quan mật thiết đến việc giảm điểm Z của chỉ số BMI, góp phần cải thiện các yếu tố nguy cơ tim mạch từ sớm ^[5].

Ngoài chế độ DASH, tổng quan năm 2017 cũng lưu ý rằng các mô hình như Địa Trung Hải, ăn chay, ăn truyền thống Hàn Quốc, Nhật Bản và chế độ ăn chỉ số đường huyết thấp (low-GI) đều có khả năng giảm nguy cơ tim mạch ở người đái tháo đường ^[4].

Lợi ích rõ nét và những giới hạn nghiên cứu cần lưu ý

Dữ liệu thực nghiệm chứng minh rằng việc áp dụng thực đơn DASH mang lại tác động rõ rệt nhất lên chỉ số huyết áp tâm thu ở bệnh nhân đái tháo đường kèm tăng huyết áp [1, 2, 5, 6]. Sự kết hợp này cũng giúp giảm chỉ số khối cơ thể và cải thiện một phần các chỉ dấu lipid ^[5].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện nay vẫn có những giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu ghi nhận chế độ DASH không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê trên chỉ số huyết áp tâm trương [2, 5]. Số lượng người tham gia trong một số thử nghiệm còn khá khiêm tốn, như thử nghiệm năm 2019 với 80 người ^[6] hay nghiên cứu trên 52 cựu chiến binh nam ^[8]. Do đó, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh sự cần thiết của những can thiệp dài hạn trên quy mô mẫu lớn hơn trong tương lai ^[6].

Những hiểu lầm thường gặp khi ăn kiêng hạ huyết áp

Sai lầm phổ biến nhất của người bệnh đái tháo đường là bê nguyên xi thực đơn DASH truyền thống vào bữa ăn mà không có sự điều chỉnh. Thực đơn DASH gốc rất giàu trái cây ngọt, điều này có thể vô tình làm tăng đường huyết sau ăn ở người đái tháo đường ^[1]. Mô hình DASH4D đã giải quyết điểm yếu này bằng cách giảm lượng tinh bột và bù đắp bằng chất béo không bão hòa ^[1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn kiêng có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị. Nghiên cứu tổng quan năm 2022 nhấn mạnh rằng dù chế độ ăn và hoạt động thể lực là trụ cột ban đầu, chúng thường không phải là chiến lược độc lập khả thi về lâu dài; việc điều trị bằng các thuốc hạ đường huyết và hạ huyết áp thế hệ mới vẫn đóng vai trò cực kỳ quan trọng để ngăn ngừa biến chứng ^[3]. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý ngưng thuốc hạ áp hay thuốc tiểu đường chỉ vì bắt đầu ăn uống lành mạnh ^[3].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Mặc dù chế độ DASH mang lại nhiều lợi ích, một số nhóm người bệnh cần có sự giám sát y tế chặt chẽ. Khác với DASH truyền thống luôn khuyến khích nạp nhiều khoáng chất, mô hình DASH4D cho người đái tháo đường chủ động cắt giảm hàm lượng kali ^[1].

Bệnh nhân đái tháo đường có biến chứng suy thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc giữ kali cần hết sức cẩn trọng khi thay đổi lượng rau củ, trái cây để tránh nguy cơ tăng kali máu nguy hiểm. Người cao tuổi hoặc người đang dùng cùng lúc từ hai loại thuốc huyết áp trở lên (vốn chiếm tới 66% người tham gia thử nghiệm DASH4D) cần theo dõi huyết áp sát sao để tránh tình trạng hạ huyết áp quá mức khi kết hợp cả thuốc lẫn ăn nhạt nghiêm ngặt ^[1]. Người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi thực hiện các thay đổi dinh dưỡng lớn.

Hướng dẫn áp dụng mô hình DASH-Diabetes vào thực tế

Để chuyển hóa các bằng chứng khoa học thành bữa ăn hàng ngày, người bệnh có thể áp dụng các nguyên tắc cốt lõi của DASH cải tiến:

• Bổ sung các loại đậu: Tăng cường đậu trong khẩu phần với lượng vượt trên 95,8 gram mỗi ngày, ví dụ như đậu đen, đậu lăng, đậu xanh vào các món súp, canh hoặc hấp chín để hỗ trợ giảm huyết áp tâm thu ^[2].
• Cắt giảm natri: Giảm thiểu việc nêm muối ăn, nước mắm, hạn chế đồ đóng hộp và thực phẩm chế biến sẵn để đạt mức natri thấp như các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra [1, 6, 8].
• Điều chỉnh chất bột đường và chất béo: Hạn chế ngũ cốc tinh chế và đồ ngọt theo hướng tuyến tính; thay vào đó, bổ sung chất béo không bão hòa từ dầu thực vật lành mạnh và các loại hạt để giữ năng lượng mà không làm tăng đường huyết [1, 6].
• Cân đối hoa quả và rau xanh: Tiêu thụ lượng rau xanh dồi dào nhưng cần duy trì hoa quả ở mức độ cân bằng, không ăn dồn dập các loại trái cây chỉ số đường huyết cao ^[2].
• Kết hợp vận động: Đi bộ hàng ngày kết hợp kiểm soát bằng máy đếm bước chân sẽ gia tăng đáng kể hiệu quả hạ huyết áp của chế độ DASH ^[7].

Chế độ ăn DASH tối ưu hóa cho đái tháo đường kết hợp giảm natri là một giải pháp dinh dưỡng được chứng minh khoa học giúp hạ huyết áp tâm thu an toàn. Một lối sống cân bằng, kết hợp ăn uống điều độ, vận động đều đặn và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ sẽ là chìa khóa vững chắc để bảo vệ hệ tim mạch.