Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một ly cà phê đậm đà để tìm kiếm sự tỉnh táo. Tuy nhiên, khi được chẩn đoán thiếu máu do thiếu sắt, câu hỏi thường trực là liệu có nên chuyển sang các loại trà nhẹ hơn như trà cành kukicha của Nhật Bản hay không. Người bệnh thường kỳ vọng rằng dòng trà làm từ cành và thân cây này sẽ "lành tính" và không gây sụt giảm nguồn dự trữ sắt trong cơ thể.
Thực tế y khoa cho thấy việc chuyển từ cà phê sang trà xanh nói chung hay kukicha nói riêng không mang lại lợi ích rõ rệt trong việc cải thiện nồng độ ferritin huyết thanh. Cả cà phê lẫn các loại trà đều chứa những hoạt chất tự nhiên có khả năng cản trở hấp thu sắt từ thực phẩm và thuốc uống [1], [2]. Người bệnh thiếu máu cần hiểu rõ cơ chế này để không vô tình làm trầm trọng thêm tình trạng suy kiệt dinh dưỡng.
Cơ chế khiến trà và cà phê "khóa" nguồn sắt dự trữ
Ferritin là một loại protein nội bào có chức năng lưu trữ sắt và giải phóng khoáng chất này khi cơ thể cần sản sinh hồng cầu mới. Nồng độ ferritin huyết thanh phản ánh trực tiếp tổng trữ lượng sắt trong cơ thể. Khi ferritin cạn kiệt, quá trình tạo máu bị đình trệ, dẫn đến tình trạng thiếu máu do thiếu sắt.
Cả trà và cà phê đều tác động tiêu cực đến nồng độ ferritin thông qua việc ức chế hấp thu sắt không chứa nhóm heme (non-heme iron) tại đường ruột [3]. Sắt non-heme là dạng sắt phổ biến trong thực vật và các loại viên uống bổ sung dạng muối sắt thông thường [3]. Trà không làm ảnh hưởng đáng kể đến quá trình hấp thu sắt heme có nguồn gốc từ thịt động vật [3].
Khả năng ức chế hấp thu này được thúc đẩy mạnh mẽ bởi các hợp chất phenolic mang nhóm catechol có sẵn trong trà xanh [4]. Khi đi vào hệ tiêu hóa cùng thời điểm với thức ăn hoặc thuốc, các hợp chất này sẽ liên kết chặt chẽ với các ion sắt tự do, tạo thành phức hợp bền vững không thể hòa tan. Ruột non không thể thẩm thấu phức hợp này, khiến sắt bị đào thải thẳng ra ngoài theo đường tiêu hóa thay vì được nạp vào kho dự trữ ferritin [4], [3].
Bằng chứng dịch tễ học về trà, cà phê và chỉ số ferritin
Mối liên hệ giữa việc uống trà, cà phê và sự suy giảm ferritin huyết thanh đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng lẫn dịch tễ học trên các nhóm dân cư khác nhau.
Một nghiên cứu năm 1993 thực hiện trên 111 nữ vận động viên chạy bộ thường xuyên và 65 phụ nữ không hoạt động thể thao cùng độ tuổi nhằm đánh giá tình trạng sắt [1]. Kết quả phân tích hồi quy đa biến cho thấy lượng tiêu thụ cà phê và trà có mối liên hệ nghịch biến rõ rệt với nồng độ ferritin huyết thanh (p < 0,001) [1]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng những người có thói quen chạy bộ kết hợp với việc dùng đồ uống chứa chất ức chế có nguy cơ cao bị cạn kiệt nguồn sắt dự trữ (ferritin < 20 ng/ml) [1].
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2023 dựa trên dữ liệu khảo sát dinh dưỡng KNHANES tại Hàn Quốc cũng đánh giá thói quen này ở phụ nữ tiền mãn kinh [4]. Sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu, các nhà khoa học nhận thấy khi tổng lượng tiêu thụ cà phê và trà xanh tăng lên, nồng độ ferritin huyết thanh suy giảm có ý nghĩa thống kê (p = 0,023) [4]. Nghiên cứu cũng dẫn lại dữ liệu từ Pháp của nhóm tác giả Galan, ghi nhận mối tương quan nghịch giữa nồng độ ferritin huyết thanh và lượng trà tiêu thụ (r = -0,18, p < 0,05) ở các nữ sinh viên [4].
Gần đây nhất, một nghiên cứu cắt ngang năm 2024 tại hạt Nandi, Kenya trên 160 phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ đã làm rõ mức độ nguy cơ từ thói quen này [5]. Tỷ lệ thiếu máu và thiếu sắt ở nhóm đối tượng này lần lượt là 86,2% và 45% [5]. Có đến 90,6% số người tham gia uống trà hoặc cà phê, trong đó đa số hãm trà trên 5 phút và uống trong vòng 1 giờ trước hoặc sau bữa ăn [5]. Phân tích đa biến khẳng định số tách trà uống mỗi ngày làm tăng nguy cơ thiếu sắt với tỷ suất chênh hiệu chỉnh lên tới 7,282 lần (khoảng tin cậy 95%: 3,580 - 14,812) [5].
Các ca bệnh thực tế: Trà xanh triệt tiêu hiệu quả điều trị
Những trường hợp ghi nhận tại bệnh viện cho thấy tác động của trà xanh lên quá trình điều trị thiếu máu là rào cản rất lớn nếu người bệnh không thay đổi thói quen.
Năm 2016, một báo cáo y khoa ghi nhận tình trạng thiếu máu thiếu sắt nặng và thất bại điều trị thuốc sắt đường uống do uống quá nhiều trà xanh [6]. Bệnh nhân chỉ tăng nồng độ hemoglobin sau khi ngừng hoàn toàn việc uống trà [6]. Đáng chú ý, khi bệnh nhân thử uống trà xanh trở lại trong lúc vẫn duy trì uống viên sắt, tình trạng thiếu máu lập tức tái phát [6]. Bác sĩ điều trị buộc phải chuyển sang truyền sắt qua đường tĩnh mạch thì tình trạng thiếu máu mới được giải quyết dứt điểm [6].
Năm 1995, một nghiên cứu lâm sàng đã mô tả ca bệnh ở một phụ nữ trẻ bị rong kinh dẫn đến thiếu máu thiếu sắt [3]. Bệnh nhân hoàn toàn không đáp ứng với phác đồ điều trị bằng muối sắt đường uống suốt một thời gian dài cho đến khi từ bỏ thói quen uống lượng lớn trà mỗi ngày [3].
Không chỉ thói quen uống trà lâu năm mới gây hại. Một báo cáo ca bệnh năm 2024 đã mô tả trường hợp một phụ nữ bị thiếu máu thiếu sắt nghiêm trọng chỉ sau thời gian ngắn tiêu thụ trà xanh ở mức độ vừa phải [7]. Nồng độ hemoglobin của bệnh nhân giảm mạnh tới 6,9 g/dl chỉ trong vòng ba tháng dùng trà [7]. Tình trạng bệnh chỉ chấm dứt và không tái phát sau khi người này điều chỉnh lại chế độ uống [7]. Báo cáo năm 2023 cũng trích dẫn trường hợp một người đàn ông 48 tuổi uống 1,5 lít trà xanh mỗi ngày trong suốt 2 năm dẫn đến thiếu máu thiếu sắt, và chỉ số máu chỉ trở về bình thường sau 2 tháng kiêng trà kết hợp uống bổ sung sắt [4].
Lợi ích và giới hạn từ nguồn dữ liệu khoa học
Các nghiên cứu khoa học hiện nay đã chứng minh rõ ràng khả năng cản trở hấp thu sắt của nhóm đồ uống chứa hợp chất phenol như trà và cà phê [1], [4]. Bằng chứng khẳng định trà có thể làm vô hiệu hóa tác dụng của các loại thuốc bổ sung sắt dạng uống thông thường [6], [3].
Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận giới hạn của các dữ liệu này. Một số nghiên cứu cắt ngang dịch tễ học như tại Hàn Quốc ghi nhận mối liên quan tiêu cực chủ yếu do thói quen uống nhiều cà phê hơn là trà xanh, do người dân nước này có mức tiêu thụ trà xanh tính theo đầu người rất thấp (chỉ khoảng 100g/năm) [4]. Ngược lại, tại những quốc gia có thói quen uống từ 5 đến 7 tách trà mỗi ngày như Anh, Trung Quốc hay Pháp, tác động của trà xanh lên ferritin biểu hiện rõ ràng hơn rất nhiều [4]. Ngoài ra, dữ liệu nghiên cứu tập trung vào trà xanh nói chung và trà đen [6], [4], [8]; các nghiên cứu lâm sàng tách biệt riêng cho trà cành kukicha vẫn còn hạn chế.
Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh thiếu máu
Nhiều người lầm tưởng rằng trà kukicha là loại trà thảo mộc làm từ cành cây nên hoàn toàn không chứa các chất gây cản trở hấp thu vi chất. Bản chất kukicha vẫn thu hoạch từ cây trà (Camellia sinensis). Dù lượng caffeine trong thân và cành trà thấp hơn lá, các hợp chất polyphenol và tannin có cấu trúc catechol liên kết với sắt vẫn hiện diện và có khả năng ức chế vi chất tương tự các dòng trà xanh khác [4].
Một khảo sát năm 2013 trên thanh thiếu niên bị thiếu máu cho thấy dù 77,5% người tham gia biết trà và cà phê cản trở hấp thu sắt, nhiều người vẫn không xác định được nhóm thực phẩm giàu sắt hoặc giàu vitamin C tại địa phương để bù đắp [2]. Khảo sát năm 2021 tại Ả Rập Xê Út trên 231 người cũng chỉ ra không một ai có hiểu biết đầy đủ về các loại thực phẩm giàu sắt, dù có sự liên quan mật thiết giữa số tách trà đen uống mỗi ngày và nhận thức về bệnh [8]. Nhận thức mơ hồ này khiến người bệnh chủ quan, nghĩ rằng chỉ cần thay đổi từ cà phê đen sang một loại trà "nhẹ bụng" là đã bảo vệ được lượng sắt dự trữ.
Hiểu lầm tai hại khác là việc uống thuốc bổ sung sắt cùng lúc với nước trà. Nghiên cứu khẳng định các loại thuốc sắt đường uống là muối sắt non-heme, tuyệt đối không được dùng chung với trà vì sẽ làm mất hoàn toàn tác dụng điều trị [3].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã có chẩn đoán nồng độ ferritin huyết thanh thấp hoặc đang bị thiếu máu thiếu sắt tuyệt đối không nên duy trì thói quen uống trà hay cà phê gần bữa ăn [6], [5].
Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ, người bị mất máu nhiều do chu kỳ kinh nguyệt hoặc rong kinh cần thận trọng tối đa [3], [5]. Nhóm đối tượng này có nhu cầu sắt rất cao nhưng lại thường xuyên bị thâm hụt nguồn dự trữ qua các chu kỳ mất máu [3].
Phụ nữ tập luyện thể thao thường xuyên hoặc vận động viên chạy bộ cũng là nhóm dễ bị thiếu hụt ferritin [1]. Sự kết hợp giữa cường độ vận động cao và thói quen uống cà phê, trà sẽ đẩy nhanh tốc độ cạn kiệt sắt nội bào [1]. Ngoài ra, những bệnh nhân đang phải điều trị bệnh lý bằng thuốc bổ sung sắt đường uống cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn kiêng cữ đồ uống chứa tannin để tránh thất bại điều trị [6], [3].
Hướng dẫn sử dụng đồ uống đúng cách trong đời sống
Người bị thiếu máu không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn niềm vui thưởng thức trà hay cà phê, nhưng cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học về thời điểm và cách dùng để bảo vệ chỉ số ferritin:
- Khoảng cách thời gian: Tuyệt đối không uống trà, cà phê hay trà kukicha trong bữa ăn hoặc ngay sau khi ăn. Nghiên cứu khuyến cáo nên uống cách xa bữa ăn ít nhất 1 giờ đồng hồ để quá trình hấp thu sắt từ thức ăn diễn ra hoàn tất [5].
- Cách pha chế: Nếu dùng trà, nên giảm độ đậm đặc của nước trà và rút ngắn thời gian hãm trà dưới 5 phút [5]. Tránh việc ủ trà quá lâu làm chiết xuất ra lượng lớn hợp chất phenolic gây khóa sắt [5].
- Giảm số lượng: Cắt giảm tổng số tách đồ uống tiêu thụ mỗi ngày, không uống quá mức hoặc thay thế hoàn toàn nước lọc bằng nước trà [4], [5].
- Cách uống thuốc sắt: Uống thuốc bổ sung sắt đúng theo chỉ định của bác sĩ và chỉ uống cùng với nước lọc hoặc các loại nước giàu vitamin C [2], [3]. Không bao giờ uống viên sắt chung với trà kukicha, trà xanh hay cà phê [3].
Tóm lại, việc chuyển đổi từ cà phê sang trà kukicha không phải là giải pháp giúp người bệnh thiếu máu cải thiện nồng độ ferritin huyết thanh. Cả hai thức uống đều chứa các hoạt chất tự nhiên có khả năng cản trở ruột non tiếp nhận khoáng chất sắt. Để kiểm soát bệnh hiệu quả, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa, thực hiện xét nghiệm định kỳ và học cách phân bổ thời điểm uống trà khoa học thay vì chỉ đổi loại thức uống.
