Nhiều người gặp phải tình trạng cổ họng ngứa ngáy, ho khan từng cơn kéo dài nhiều tuần dù không hề cảm sốt hay mắc bệnh lý hô hấp rõ ràng. Cơn ho thường bùng phát hoặc tăng nặng vào những giai đoạn áp lực công việc, thi cử hoặc căng thẳng gia đình.

Thực tế y khoa cho thấy căng thẳng tâm lý kéo dài hoàn toàn có thể kích hoạt hoặc làm trầm trọng thêm các cơn ho khan dai dẳng. Hiện tượng này gắn liền với tình trạng rối loạn nhạy cảm phản xạ ho và hội chứng ho cơ thể (somatic cough syndrome), nơi hệ thần kinh trung ương và yếu tố tâm lý đóng vai trò then chốt [1], [2].

Phản xạ ho bị "nhạy cảm hóa" do căng thẳng

Phản xạ ho thông thường là cơ chế bảo vệ tự nhiên giúp tống xuất dị vật và chất kích thích khỏi đường thở [3]. Tuy nhiên, khi hệ thần kinh điều hòa phản xạ này bị thay đổi tính hưng phấn, ngưỡng kích thích ho sẽ tụt xuống rất thấp [3]. Hiện tượng này được các chuyên gia gọi là hội chứng tăng nhạy cảm ho (cough hypersensitivity syndrome) [4], [5].

Ở người bình thường, những yếu tố kích ứng nhẹ như thay đổi nhiệt độ, nói chuyện hay hít thở không khí bình thường sẽ không gây phản ứng ho [3], [6]. Nhưng ở người bị tăng nhạy cảm ho, các kích thích vô hại này lại kích hoạt cơn ho rũ rượi [7]. Quá trình này liên quan đến các thay đổi phức tạp trong mạng lưới thần kinh ngoại vi và trung ương kết nối từ đường hô hấp, tủy sống đến vỏ não và trung tâm ho ở thân não [3], [7].

Khi áp lực tâm lý xuất hiện, sự thay đổi hưng phấn tại vỏ não và hệ thần kinh trung ương có thể làm tăng cường tín hiệu dẫn truyền ho [3], [7]. Khi sự quá mẫn ở thần kinh trung ương đã hình thành, kích thích ngoại vi từ đường thở thậm chí không còn giữ vai trò quyết định, khiến cơn ho vẫn liên tục xuất hiện mà không tìm thấy tổn thương thực thể [7]. Ho mạn tính bản thân nó cũng gây suy giảm chất lượng sống và kéo theo những tổn thương tâm lý tiêu cực [4].

Từ "ho tâm căn" đến hội chứng ho cơ thể

Trước đây, những trường hợp ho dai dẳng không rõ căn nguyên y khoa và có nguồn gốc từ tâm lý thường được gọi là "ho tâm căn" (psychogenic cough) [2], [8]. Tuy nhiên, các dữ liệu thực nghiệm trước kia còn nhiều hạn chế trong việc phân định rõ ràng tình trạng này với các dạng ho mạn tính khác [8].

Đến năm 2015, Hội Thầy thuốc Lồng ngực Hoa Kỳ (ACCP) đã chính thức khuyến cáo thay thế thuật ngữ "ho tâm căn" bằng "hội chứng ho cơ thể" (somatic cough syndrome) [8]. Sự thay đổi này nhằm đồng bộ với Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần phiên bản thứ 5 (DSM-5), nơi thuật ngữ "tâm căn" không còn được sử dụng [2], [8].

Hội chứng ho cơ thể được định nghĩa là tình trạng ho không tìm thấy nguyên nhân y khoa rõ ràng, kháng trị với các can thiệp nội khoa thông thường và được xác định có nền tảng tâm thần hoặc tâm lý học [2]. Bệnh nhân phải đáp ứng các tiêu chuẩn của DSM-5 về rối loạn triệu chứng cơ thể, bao gồm việc xuất hiện các triệu chứng cơ thể gây đau khổ hoặc làm gián đoạn đáng kể cuộc sống hàng ngày [2]. Đi kèm với đó là mức độ lo âu cao, sự chú ý quá mức hoặc suy nghĩ dai dẳng về mức độ nghiêm trọng của triệu chứng [2].

Nghiên cứu chỉ ra áp lực đời sống gây ho dai dẳng

Một nghiên cứu công bố năm 2022 về các đặc điểm lâm sàng ở bệnh nhân trưởng thành mắc hội chứng ho cơ thể đã cung cấp số liệu thực tế rõ nét về vấn đề này [1]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá mức độ nghiêm trọng của ho bằng thang điểm thị giác tương tự (VAS, thang điểm 10 cm) và thang điểm triệu chứng ho (CSS, thang đo từ 0 đến 5 điểm cho hai phần) [1].

Trong tổng số 543 bệnh nhân ho mạn tính tham gia khảo sát, các nhà khoa học đã xác định được 23 trường hợp mắc hội chứng ho cơ thể [1]. Khi phân tích tâm thần học ở 23 bệnh nhân này, kết quả ghi nhận:

  • 8 trường hợp mắc chứng lo âu [1].
  • 7 trường hợp có biểu hiện ám ảnh cưỡng chế [1].
  • 6 trường hợp gặp rối loạn dạng cơ thể [1].
  • 3 trường hợp bị trầm cảm [1].
  • 1 trường hợp ghi nhận sai lệch nhận thức [1].

Các bệnh nhân này đều có yếu tố tâm lý tiềm ẩn như áp lực công việc hoặc kinh tế, chú ý quá mức đến bệnh tật bản thân, mâu thuẫn gia đình, thất bại trong tình cảm hoặc áp lực học tập [1]. Đáng chú ý, vấn đề quan hệ gia đình là nguyên nhân phổ biến nhất ở bệnh nhân nữ, chiếm tỷ lệ 77,8% [1]. Ngược lại, áp lực công việc và gánh nặng kinh tế lại là yếu tố chi phối chủ yếu ở nam giới [1].

Toàn bộ 23 bệnh nhân này sau đó được can thiệp bằng liệu pháp tâm lý và/hoặc điều trị bằng các thuốc hướng thần, bao gồm sertraline hydrochloride, escitalopram, sulpiride, flupentixol-melitracen, paroxetine hydrochloride, olanzapine và alprazolam [1]. Kết quả cho thấy triệu chứng ho cải thiện rõ rệt trong vòng 2 đến 4 tuần ở đa số bệnh nhân được tư vấn tâm lý kết hợp dùng thuốc [1]. Tình trạng ho sau đó dần dần thoái lui hoàn toàn [1].

Giới hạn của bằng chứng và chẩn đoán phân biệt

Dù mối liên hệ giữa căng thẳng và phản xạ ho đã được xác lập, hội chứng ho cơ thể chiếm tỷ lệ tương đối nhỏ trong tổng số người ho mạn tính, chẳng hạn chỉ 23 trên 543 bệnh nhân trong nghiên cứu năm 2022 [1]. Không phải bất kỳ cơn ho nào khi stress cũng đều quy kết hoàn toàn do tâm lý.

Ho mạn tính (ho kéo dài trên 8 tuần) phần lớn liên quan đến các bệnh lý hô hấp hoặc ngoài hô hấp phổ biến khác như hen suyễn (bao gồm hen thể ho), viêm phế quản tăng bạch cầu ái toan, bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD), hội chứng chảy dịch mũi sau, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc suy tim [4], [5], [7]. Chẩn đoán hội chứng ho cơ thể bắt buộc phải loại trừ toàn bộ các nguyên nhân y khoa khác sau khi đã thăm khám và chụp X-quang phổi cũng như đo chức năng hô hấp bình thường [2], [7].

Ngoài ra, ở nhóm ho mạn tính khó giải thích, ACCP cũng lưu ý cần phân biệt với phản xạ ho giật (tic cough) khi người bệnh có các đặc điểm của tật máy giật (tic) như: ho có thể tự ức chế tạm thời, phân tán được sự chú ý, dễ bị ám thị, triệu chứng dao động và có cảm giác báo trước cơn ho [2].

Ai nên thận trọng khi ho kéo dài?

Những người thường xuyên chịu áp lực cao trong công việc, học tập hoặc khủng hoảng tình cảm cần lưu ý theo dõi sức khỏe nếu xuất hiện triệu chứng ngứa họng, ho khan từng cơn không dứt [1]. Tuy nhiên, tuyệt đối không được tự ý xem nhẹ triệu chứng ho khan dai dẳng chỉ là do "stress".

Người cao tuổi là đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng. Một nghiên cứu tại Hàn Quốc trên người trên 65 tuổi ghi nhận tỷ lệ mắc ho mạn tính là 4,6%, liên quan chặt chẽ đến thói quen hút thuốc, hen suyễn, viêm mũi dị ứng, đái tháo đường không kiểm soát (HbA1c >= 8%) và táo bón [2]. Một nghiên cứu khác tại châu Âu ở nhóm người cao tuổi sống tại viện dưỡng lão (độ tuổi trung bình 82) ghi nhận tỷ lệ ho thường xuyên lên tới 25,1% [2]. Ho mạn tính ở người lớn tuổi làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống và cần được tầm soát kỹ các bệnh nền [2].

Bất kỳ ai bị ho kéo dài trên 8 tuần hoặc có dấu hiệu ho kèm khó thở, sốt, sụt cân, khàn tiếng dai dẳng phải đến bệnh viện chuyên khoa hô hấp để kiểm tra toàn diện, chụp phim phổi và đo chức năng thông khí trước khi nghĩ đến căn nguyên tâm lý [4], [7].

Cách tiếp cận và kiểm soát phản xạ ho do căng thẳng

Đối với những bệnh nhân được chẩn đoán chính xác mắc hội chứng ho cơ thể, các can thiệp không dùng thuốc được khuyến cáo áp dụng gồm thôi miên, liệu pháp ám thị, giải tỏa tâm lý, tư vấn sức khỏe tâm thần hoặc chuyển gửi đến chuyên gia tâm lý, bác sĩ tâm thần [2].

Việc sử dụng các thuốc điều hòa thần kinh hoặc thuốc hướng thần nhằm nhắm đích vào tính tăng nhạy cảm của phản xạ ho cần có chỉ định, theo dõi nghiêm ngặt từ bác sĩ chuyên khoa [1], [6]. Bệnh nhân không được tự ý mua hoặc sử dụng các loại thuốc an thần, chống trầm cảm mà không có phác đồ y khoa cụ thể [1].

Trong đời sống hàng ngày, người thường xuyên căng thẳng có thể áp dụng các biện pháp giảm áp lực tự nhiên để làm dịu phản xạ thần kinh:

  • Thực hành các bài tập thở sâu chậm, thư giãn cơ hoành khi cảm thấy căng thẳng hoặc khi bắt đầu có cảm giác kích ứng, ngứa rát nhẹ ở cổ họng [4].
  • Uống đủ nước ấm từng ngụm nhỏ, giữ ẩm niêm mạc họng nhằm giảm bớt các kích thích cơ học tại chỗ.
  • Cân bằng thời gian biểu giữa làm việc và nghỉ ngơi, chia sẻ các khúc mắc trong mối quan hệ gia đình hoặc công việc để giảm tải gánh nặng tâm lý tiềm ẩn [1].
  • Thăm khám sức khỏe tổng quát định kỳ để kiểm soát tốt các bệnh phối hợp như trào ngược dạ dày hay dị ứng đường thở, tránh làm kích hoạt thêm vòng xoắn tăng nhạy cảm ho [4], [5].

Căng thẳng tâm lý có thể làm thay đổi phản xạ thần kinh, khiến đường hô hấp trở nên nhạy cảm quá mức và gây ho khan dai dẳng [1], [3]. Tuy nhiên, việc điều trị cần dựa trên sự phối hợp giữa kiểm tra y khoa toàn diện để loại trừ tổn thương thực thể và các biện pháp chăm sóc sức khỏe tinh thần khoa học [1], [2].