Áp lực từ công việc và nhịp sống hiện đại khiến tình trạng căng thẳng, lo âu trở thành vấn đề phổ biến ở nhiều người. Để xoa dịu tinh thần, không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc thảo dược tự nhiên với mong muốn tìm lại sự thư thái mà không phải phụ thuộc vào thuốc an thần. Trong số đó, mã tiên thảo (tên khoa học là Verbena officinalis) thường được nhắc tới như một vị thảo mộc giúp an thần, cải thiện giấc ngủ và làm dịu ức chế thần kinh.
Tuy nhiên, liệu mã tiên thảo có thực sự giúp giảm căng thẳng một cách an toàn và liều lượng bao nhiêu là phù hợp? Câu trả lời ngắn gọn là các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận chiết xuất mã tiên thảo có tác dụng giảm lo âu và an thần rõ rệt [1], nhưng hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để đưa ra khuyến cáo liều dùng chính xác và an toàn tuyệt đối [2]. Mọi số liệu liều lượng hiện chỉ dừng lại ở các mô hình động vật thí nghiệm [1].
Cơ chế tác động lên hệ thần kinh trung ương của mã tiên thảo
Mã tiên thảo chứa nguồn hợp chất thực vật phong phú, bao gồm iridoid, axit phenolic, phenylpropanoid glycoside, flavonoid và terpenoid [2]. Những hoạt chất này khi đi vào cơ thể tham gia vào các quá trình sinh hóa có lợi cho hệ thần kinh. Nghiên cứu thực vật học xác định có khoảng 8 hợp chất phenolic chính và 17 axit amin hiện diện trong các dịch chiết khô của loài cây này [2].
Về mặt tác động thần kinh, chiết xuất của cây thể hiện đặc tính an thần tương tự như một số hoạt chất giải lo âu đối chứng, giúp ức chế các phản ứng hưng phấn quá mức của não bộ [1]. Dược liệu này tạo ra hiệu ứng làm dịu mà trong các bài kiểm tra hành vi, tác động giải lo âu của nó được ghi nhận tương đương với hoạt động của diazepam – một hoạt chất an thần phổ biến [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu tế bào cho thấy dịch chiết nước của mã tiên thảo có khả năng bảo vệ tế bào thần kinh chống lại độc tính của peptide beta-amyloid và chất khử dithiothreitol [3], [4]. Độc tính của mảng beta-amyloid vốn là một yếu tố quan trọng gây tổn thương và chết tế bào thần kinh vỏ não trong bệnh Alzheimer [3], [4]. Việc làm giảm hoạt tính phân cắt của caspase (DEVD- và VDVAD-cleavage) cũng như giảm sự phosphoryl hóa của các enzym PKR và JNK góp phần bảo vệ cấu trúc nơ-ron trước các tác nhân gây hại [4].
Bằng chứng khoa học về hiệu quả giảm lo âu và an thần
Để làm rõ giá trị dược lý học dân gian, nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng đã được thực hiện nhằm đánh giá khả năng tác động đến hệ thần kinh trung ương của mã tiên thảo.
Trong một nghiên cứu thực nghiệm được công bố năm 2016, các nhà khoa học đã dùng mô hình chuột để kiểm tra chiết xuất thô từ mã tiên thảo (Verbena officinalis crude extract - Vo.Cr) [1]. Nhóm nghiên cứu sử dụng nhiều mô hình hành vi kinh điển gồm bài kiểm tra mê cung chữ thập nâng cao (elevated plus maze), hộp sáng - tối (light-dark box), bài thử trường mở (open field) và thời gian ngủ gây bởi thiopental [1].
Kết quả cho thấy ở dải liều từ 50 đến 300 mg/kg trọng lượng cơ thể, chiết xuất thô giúp chuột tăng đáng kể thời gian lưu lại và số lần đi vào cánh tay mở, đồng thời giảm thời gian cũng như số lượt di chuyển vào cánh tay đóng của mê cung chữ thập [1]. Trong bài kiểm tra hộp sáng - tối, liều 50-300 mg/kg làm tăng thời gian chuột ở ngăn sáng và giảm thời gian trốn ở ngăn tối [1]. Trong thử nghiệm giấc ngủ phối hợp với thiopental, mức liều 50-300 mg/kg này đã rút ngắn thời gian khởi phát giấc ngủ và kéo dài tổng thời gian ngủ của động vật [1]. Ngoài ra, ở liều từ 100 đến 500 mg/kg, chiết xuất còn giúp trì hoãn thời gian khởi phát cơn giật cục cơ và cơn co giật tăng trương lực cơ do pentylenetetrazole gây ra, đồng thời giảm tỷ lệ tử vong ở động vật thí nghiệm xuống 0% ở mức liều 300-500 mg/kg [1].
Nghiên cứu mới công bố năm 2025 tiếp tục khảo sát dịch chiết khô ethanol 70% từ mã tiên thảo kết hợp với các axit amin thông qua các thử nghiệm hành vi như thử nghiệm treo đuôi (Tail Suspension Test), trường mở và hộp sáng tối [2]. Kết quả chứng minh dịch chiết cồn - nước của mã tiên thảo thể hiện tác dụng giảm lo âu và chống trầm cảm mạnh mẽ [2]. Điển hình trong thử nghiệm treo đuôi, tổng thời gian bất động của nhóm động vật dùng dịch chiết khô thấp hơn 1,22 lần so với nhóm đối chứng và thấp hơn 2,25 lần so với nhóm dùng chế phẩm thuốc tham chiếu "Sedaphyton" [2]. Đồng thời, các dạng dịch chiết biến tính kết hợp valine và arginine thể hiện tính an thần nổi bật [2].
Giá trị và giới hạn từ các nghiên cứu hiện tại
Các kết quả nghiên cứu trên mở ra tiềm năng lớn cho mã tiên thảo trong việc hỗ trợ điều trị các chứng rối loạn thần kinh thường gặp như căng thẳng, mất ngủ hoặc co giật [3], [1]. Chiết xuất thảo dược tự nhiên cung cấp thêm hướng tiếp cận bổ trợ bên cạnh các liệu pháp hiện hành.
Dẫu vậy, giới hạn lớn nhất của bằng chứng khoa học là phần lớn các dữ liệu thực nghiệm đều được tiến hành trên động vật gặm nhấm (chuột) hoặc nuôi cấy tế bào nơ-ron [1], [2], [4]. Tác động của các chế phẩm dược dụng từ mã tiên thảo đối với hệ thần kinh trung ương của con người vẫn đòi hỏi phải có thêm các thử nghiệm lâm sàng bài bản [2]. Người dùng không thể tự ý ngoại suy trực tiếp liều lượng từ chuột (50-300 mg/kg hoặc 500 mg/kg) sang liều uống ở người trưởng thành mà không qua tinh chế và hướng dẫn y khoa [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc an thần
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ là thảo dược thiên nhiên thì có thể uống tùy thích, dùng càng nhiều càng nhanh hết căng thẳng. Đây là quan niệm sai lầm, bởi bất kỳ dược liệu nào có hoạt tính sinh học lên hệ thần kinh đều có ngưỡng tác động nhất định. Dùng quá liều hoặc dùng chế phẩm không chuẩn hóa có thể dẫn tới buồn ngủ quá mức, giảm tỉnh táo hoặc ức chế phản xạ vận động [1].
Một hiểu lầm phổ biến khác tại Việt Nam là nhầm lẫn mã tiên thảo (Verbena officinalis) với các loài thực vật có tên gọi tương tự hoặc nhầm lẫn với cây nữ lang (Valeriana officinalis). Mặc dù cả hai loài cây đều có lịch sử sử dụng trong dân gian để làm dịu thần kinh, chúng thuộc các họ thực vật khác nhau và chứa các nhóm hoạt chất không tương đồng [3], [2]. Tác dụng giải lo âu của cây này không thể đại diện hoặc thay thế cho liều lượng của cây kia.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù mã tiên thảo có nguồn gốc tự nhiên, việc sử dụng cần hết sức cẩn trọng ở các nhóm đối tượng đặc biệt. Những người đang sử dụng các loại thuốc an thần, thuốc chống co giật hoặc thuốc ức chế thần kinh trung ương không được tự ý kết hợp với mã tiên thảo nếu chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa [1]. Việc hiệp đồng tác dụng có thể gây ngủ sâu kéo dài hoặc suy giảm chức năng thần kinh vận động [1].
Nghiên cứu cũng ghi nhận dịch ngâm mã tiên thảo có đặc tính ức chế khả năng hấp thu sắt [3]. Do đó, người bị thiếu máu do thiếu sắt hoặc người có nguy cơ thiếu vi chất cần cẩn trọng để tránh ảnh hưởng đến quá trình hấp thu khoáng chất của cơ thể [3]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và bệnh nhân mắc các bệnh lý nền mạn tính cần tham vấn chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào từ dược liệu này.
Gợi ý cách tiếp cận và ứng dụng thực tế an toàn
Trong đời sống, mã tiên thảo thường được dùng dưới dạng trà hãm từ lá khô hoặc các dạng chiết xuất lỏng, cao khô [3], [2]. Nếu sử dụng trà thảo mộc thông thường để thư giãn, người dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không uống quá đặc hoặc uống liên tục thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày.
Thời điểm thích hợp để thưởng thức một tách trà thảo mộc ấm là vào buổi tối trước khi đi ngủ khoảng 1-2 tiếng hoặc sau những giờ làm việc mệt mỏi để hỗ trợ làm dịu thần kinh. Không nên uống trước khi lái xe, vận hành máy móc hoặc tham gia các công việc đòi hỏi sự tập trung cao độ do đặc tính an thần có thể gây buồn ngủ [1]. Để hỗ trợ giảm lo âu bền vững, việc dùng thảo mộc cần kết hợp hài hòa với lối sống lành mạnh, bao gồm ngủ đủ giấc, tập luyện thể chất thường xuyên và áp dụng các kỹ thuật hít thở thư giãn.
Tóm lại, mã tiên thảo là một thảo dược giàu tiềm năng trong việc làm dịu căng thẳng, chống co giật và bảo vệ tế bào thần kinh dựa trên các bằng chứng tiền lâm sàng [3], [1], [4]. Tuy nhiên, liều lượng an toàn trên người vẫn cần sự xác nhận từ các nghiên cứu lâm sàng [2]. Người dân nên nhìn nhận thảo dược như một biện pháp hỗ trợ lối sống, dùng ở mức chừng mực và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu đang điều trị bệnh lý thần kinh.
