Khi bước vào những đợt rét đậm, nhiều người lớn tuổi hoặc người từng trải qua biến cố mạch máu não thường băn khoăn nên mặc ấm ra sao để phòng ngừa bệnh tái phát. Nhiều người có thói quen mặc nhiều lớp áo dày ở phần thân mình nhưng lại để hở cổ và đầu khi bước ra khỏi phòng ấm. Đây chính là một sai lầm phổ biến có thể khiến hệ tuần hoàn bị kích động đột ngột trong những ngày giá rét.
Đối với người có tiền sử đột quỵ, hai vị trí cần được che chắn và giữ ấm cẩn thận nhất khi ra ngoài trời lạnh chính là vùng đầu và vùng cổ gáy, cùng với việc bảo vệ khuôn mặt. Nghiên cứu sinh lý học cho thấy việc để vùng đầu, cổ và mặt tiếp xúc trực tiếp với nhiệt độ thấp sẽ kích thích các thụ thể cảm giác lạnh, dẫn tới phản xạ co mạch ngoại vi tức thì và làm huyết áp tăng vọt, tạo áp lực nguy hiểm lên các mạch máu nuôi não vốn đã tổn thương.
Vì sao đầu, cổ và mặt lại là vùng nhạy cảm nhất?
Hộp sọ và vùng da đầu tuy có diện tích tiếp xúc không quá lớn nhưng lại là nơi tập trung dày đặc các đầu dây thần kinh cảm thụ nhiệt [1]. Vùng da mặt cũng là khu vực chứa mật độ thụ thể nhạy cảm với nhiệt độ vô cùng phong phú so với nhiều vùng da khác trên cơ thể [2]. Khi không khí lạnh thổi trực tiếp vào mặt hoặc đầu, các thụ thể thuộc nhánh thần kinh sinh ba và mạng lưới thần kinh cảm giác nông sẽ nhanh chóng ghi nhận tín hiệu nhiệt độ hạ thấp [1].
Tín hiệu này lập tức kích hoạt phản xạ giao cảm ngoại vi, khiến các mạch máu co thắt lại nhằm hạn chế sự thất thoát nhiệt của cơ thể [3]. Đồng thời, vùng cổ là tuyến đường huyết mạch chứa các động mạch lớn vận chuyển máu trực tiếp từ tim lên nuôi dưỡng toàn bộ bán cầu não. Cổ lại là vùng mô mềm không có lớp xương hộp sọ dày che chắn nhiệt như vùng đầu [3]. Do đó, các mạch máu tại cổ và các mô mềm xung quanh chịu ảnh hưởng rất mạnh mẽ và trực tiếp từ sự thay đổi nhiệt độ của môi trường bên ngoài [3].
Huyết áp tăng vọt: Bằng chứng từ các thử nghiệm làm lạnh mặt và đầu
Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã phân tích chi tiết phản ứng của hệ tuần hoàn khi vùng đầu và mặt bị làm lạnh đột ngột. Trong một nghiên cứu công bố năm 2013, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm ngâm các phần khác nhau của đầu gồm vùng gáy, vùng mặt và toàn bộ đầu vào nước lạnh 17 độ C trong 3 phút trên những người tham gia vẫn duy trì nhịp thở bình thường [4].
Kết quả ghi nhận được cho thấy phản ứng tuần hoàn xảy ra rất nhanh và rõ rệt [4]. Huyết áp tâm thu trung bình của người tham gia đã tăng 9% và huyết áp tâm thu tăng 5% [4]. Cùng lúc đó, nhịp tim trung bình lại giảm đi 14% do phản xạ phó giao cảm [4]. Lưu lượng máu qua da ở đầu ngón tay cũng ghi nhận mức giảm tạm thời tới 31% trong vòng 90 giây đầu tiên do mạch máu ngoại vi co rút mạnh [4]. Thể tích thông khí phút tăng vọt 92% chỉ sau 20 giây tiếp xúc với nước lạnh [4]. Các chuyên gia kết luận rằng phản xạ sốc lạnh diễn ra áp đảo ở những khoảnh khắc đầu tiên tiếp xúc nhiệt độ thấp và khuyến cáo việc che chắn vùng mặt bằng khẩu trang hay mặt nạ cùng vùng đầu bằng mũ trùm giữ nhiệt là vô cùng cần thiết khi gặp lạnh [4].
Ở một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022, các nhà khoa học chỉ ra rằng việc làm lạnh vùng đầu và cổ ở những người khỏe mạnh kích thích phản ứng giao cảm tương tự như nghiệm pháp thử lạnh vùng mặt [3]. Sự kích thích này khiến huyết áp của người tham gia tăng trung bình 15,3 ± 20,8 mmHg, trong khi nhịp tim chậm lại trung bình 6,5 nhịp mỗi phút [3]. Đối với người bình thường, mức tăng này có thể chỉ gây khó chịu nhẹ, nhưng với người từng bị đột quỵ, sự dao động huyết áp đột ngột trên 15 mmHg có thể trở thành yếu tố kích hoạt tai biến tái phát.
Thử nghiệm làm lạnh cổ: Tác động sâu sắc đến hệ mạch máu
Vùng cổ thường bị bỏ quên nhiều nhất khi người bệnh ra ngoài trời rét. Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2020 đã làm sáng tỏ phản ứng mạch máu khi làm lạnh cục bộ vùng cổ [5]. Nghiên cứu được thực hiện trên 11 người khỏe mạnh gồm 6 phụ nữ với độ tuổi trung bình 42 ± 11 tuổi, trải qua 90 phút làm mát vùng trước và sau cổ bằng thiết bị chuyên dụng mà không dùng thuốc an thần [5].
Kết quả theo dõi cho thấy nhiệt độ bề mặt da cổ giảm mạnh 9,2 ± 4,5 độ C, đạt mức thấp nhất sau 40 phút thử nghiệm [5]. Mặc dù nhiệt độ màng nhĩ chỉ giảm nhẹ 0,8 ± 0,4 độ C và nhiệt độ trực tràng chỉ giảm 0,2 ± 0,3 độ C, phản ứng huyết động toàn thân lại biến đổi vô cùng sâu sắc [5]. Lưu lượng tưới máu da ở đầu ngón trỏ giảm mạnh tới 83,4 ± 126,0 đơn vị do phản xạ co thắt mạch ngoại biên [5]. Huyết áp tâm thu tăng trung bình 11,2 ± 13,1 mmHg và huyết áp tâm trương tăng 8,0 ± 10,1 mmHg [5]. Nhịp tim của các đối tượng cũng chậm lại đáng kể trong suốt quá trình làm lạnh [5]. Vận tốc dòng máu tại đoạn gần của động mạch não giữa được ghi nhận không thay đổi [5]. Thử nghiệm này chứng minh rằng việc hạ nhiệt độ ở da cổ đơn thuần đã đủ sức làm huyết áp toàn thân tăng vọt và kích hoạt co mạch trên diện rộng [5].
Các nhà nghiên cứu cũng giải thích rằng làm lạnh vùng cổ có tác động lên mạch máu và mô mềm lớn hơn so với việc chỉ làm lạnh vùng đầu, bởi hộp sọ đóng vai trò như một lớp rào cản cách nhiệt tự nhiên cản trở truyền nhiệt [3]. Do đó, khi gió lạnh lùa trực tiếp vào cổ, các mạch máu lớn dẫn máu lên não và các thụ thể nhiệt xung quanh sẽ bị tác động tức thì [3].
Mất nhiệt cơ thể qua vùng đầu: Nhỏ nhưng hậu quả lớn
Một quan niệm sai lầm phổ biến là vùng đầu có diện tích da nhỏ nên lượng nhiệt thất thoát không đáng kể. Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã kiểm chứng cụ thể sự mất nhiệt khi ngâm đầu trong nước lạnh 17 độ C ở 8 người đàn ông khỏe mạnh có phản xạ run sinh nhiệt bình thường [1].
Kết quả thực nghiệm chứng minh rằng phần đầu tuy chỉ chiếm khoảng 7% diện tích bề mặt cơ thể, nhưng khi bị ngâm vào nước lạnh ở điều kiện thân mình không được bọc ấm, mức mất nhiệt toàn cơ thể đã tăng thêm 11% [1]. Đặc biệt, sau 45 phút tiếp xúc, việc để hở đầu làm tốc độ hạ thân nhiệt lõi tăng tới 343% trong điều kiện thân mình đã được mặc đồ bảo hộ cách nhiệt [1]. Cụ thể, khi thân mình được giữ ấm nhưng hở đầu, thân nhiệt lõi giảm 0,47 ± 0,3 độ C, so với mức chỉ giảm 0,13 ± 0,2 độ C khi đầu không bị ngâm lạnh [1]. Ở điều kiện thân mình không mặc đồ bảo hộ, việc để hở đầu cũng làm tốc độ hạ nhiệt lõi tăng thêm 56% [1].
Hiện tượng hạ thân nhiệt lõi diễn ra mất cân đối so với diện tích da đầu được lý giải là do sự kích thích mãnh liệt lên các thụ thể cảm nhiệt và thần kinh sinh ba ở da đầu, mặt và cổ [1]. Đáng lưu ý hơn, nghiên cứu chỉ ra phản ứng run sinh nhiệt của cơ thể hoàn toàn không thể ngăn chặn được tình trạng mất nhiệt lõi nhanh chóng này khi vùng đầu bị lạnh [1]. Khi thân nhiệt lõi sụt giảm, các cơ chế bù trừ mạch máu sẽ phải gồng mình hoạt động mạnh mẽ hơn.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Các dữ liệu nghiên cứu kể trên mang lại cái nhìn rõ nét về sinh lý nhiệt và phản ứng tuần hoàn khi đầu, cổ, mặt tiếp xúc với môi trường lạnh. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần nhìn nhận khách quan một số giới hạn của các bằng chứng này.
Đa số các thử nghiệm can thiệp làm lạnh được tiến hành trên nhóm đối tượng tình nguyện viên trẻ tuổi hoặc trung niên hoàn toàn khỏe mạnh, chẳng hạn như nghiên cứu 11 người có độ tuổi trung bình 42 [5] hay thử nghiệm trên 8 nam giới [1]. Một số nghiên cứu sử dụng môi trường ngâm nước lạnh để mô phỏng sự mất nhiệt cấp tính [1], [4], vốn có hệ số truyền nhiệt cao hơn so với không khí lạnh ngoài trời. Ngoài ra, trong các nghiên cứu huyết động khi ngâm tập luyện ở 10 người tình nguyện, nước lạnh bao quanh đầu chỉ tạo ra tác động cộng gộp thoáng qua lên huyết áp động mạch trung bình khi làm lạnh nhanh [6].
Dù vậy, phản xạ co mạch ngoại vi và phản ứng tăng huyết áp từ 8 đến 15 mmHg khi da cổ và mặt bị lạnh là hiện tượng sinh lý học nhất quán được ghi nhận ở nhiều mô hình độc lập [3], [4], [5]. Ở người khỏe mạnh, thành mạch còn mềm mại có thể dung nạp tốt sự dao động này. Nhưng với người đã có tiền sử đột quỵ, hệ mạch máu não thường đã suy giảm khả năng tự điều hòa, nên bất kỳ áp lực gia tăng đột ngột nào cũng mang rủi ro bệnh học lớn.
Hiểu lầm thường gặp khi giữ ấm mùa lạnh
Rất nhiều người bệnh cho rằng chỉ cần mặc thật nhiều áo len dày, áo khoác bông to bản và đi tất chân ấm là có thể thoải mái bước ra ngoài tập thể dục buổi sáng. Tuy nhiên, như các số liệu khoa học đã chứng minh, dù phần thân mình có được bọc kín đến đâu, nếu để hở đầu thì tốc độ hạ nhiệt lõi vẫn có thể tăng gấp hơn ba lần [1].
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng việc quàng khăn hay đội mũ chỉ mang tính hình thức thẩm mỹ. Thực tế, vùng cổ không có xương sọ bảo vệ cách nhiệt như não bộ [3], các mạch máu dẫn truyền nuôi dưỡng não chạy rất sát vùng mô mềm này. Nếu để hở cổ cho gió lùa, phản xạ co thắt mạch máu tại chỗ và co mạch ngoại vi sẽ kích hoạt ngay tức khắc, đẩy huyết áp lên cao mà người bệnh không hề hay biết [5].
Nhiều người cũng bỏ qua việc che chắn khuôn mặt vì cảm thấy đeo khẩu trang gây vướng víu khó thở. Tuy nhiên, da mặt lại là nơi tập trung mật độ thụ thể nhạy cảm với nhiệt độ dày đặc nhất [2]. Hít thở trực tiếp không khí lạnh và để gió táp vào mặt sẽ kích thích phản xạ sốc lạnh tức thì, làm tăng thông khí và co mạch chỉ sau vài chục giây [4].
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Những người từng bị đột quỵ nhồi máu não hoặc xuất huyết não là đối tượng cần cảnh giác cao độ nhất trước thời tiết lạnh. Lòng mạch của nhóm bệnh nhân này thường có sẵn các mảng xơ vữa, thành mạch xơ cứng, kém đàn hồi. Khi huyết áp tăng vọt từ 11 đến 15 mmHg do lạnh [3], [5], áp lực cơ học này có thể làm nứt vỡ mảng xơ vữa, dẫn tới hình thành huyết khối gây tắc mạch tái phát hoặc làm vỡ những mạch máu nhỏ yếu ớt.
Bên cạnh đó, những người có bệnh nền tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh lý tim mạch mạn tính hoặc người cao tuổi có tuần hoàn ngoại biên kém cũng cần hết sức lưu ý. Phản ứng co mạch ngoại vi khi cổ và đầu gặp lạnh làm giảm tưới máu da rõ rệt [4], [5], khiến tim phải co bóp chống lại sức cản mạch máu lớn hơn, dễ dẫn tới các biến cố tim mạch kết hợp. Người bệnh cần thảo luận với bác sĩ chuyên khoa tim mạch hoặc thần kinh đang theo dõi điều trị cho mình để được đánh giá cụ thể các yếu tố nguy cơ khi mùa đông tới.
Cách che chắn thực tế để bảo vệ vùng đầu cổ
Để bảo vệ tối đa hệ tuần hoàn khi thời tiết chuyển lạnh, người có tiền sử đột quỵ nên áp dụng nguyên tắc giữ ấm khép kín toàn bộ trục đầu - mặt - cổ trước khi bước chân ra khỏi không gian ấm áp:
Thứ nhất, luôn quàng khăn ấm bảo vệ kín vùng cổ trước và sau gáy. Chiếc khăn quàng giúp ngăn cản nhiệt độ da cổ sụt giảm, từ đó ức chế phản xạ co mạch ngoại vi và ngăn chặn đợt tăng vọt huyết áp không mong muốn [5]. Khăn nên làm từ chất liệu len mềm, nỉ hoặc sợi dệt giữ nhiệt tốt, quấn nhẹ nhàng vừa vặn, không siết quá chặt gây cản trở lưu thông máu.
Thứ hai, đội mũ len trùm kín đầu và kéo xuống che được cả hai vành tai. Vành tai là sụn mỏng, rất dễ mất nhiệt. Việc đội mũ giúp giảm thiểu sự mất nhiệt lõi của cơ thể [1] và che chắn cho các thụ thể cảm nhiệt phân bố trên da đầu. Trong điều kiện gió rét mạnh, nên ưu tiên các loại áo khoác có mũ trùm chắn gió bên ngoài mũ len.
Thứ ba, đeo khẩu trang che kín mũi và miệng khi đi ra ngoài gió. Khẩu trang không chỉ bảo vệ diện tích da mặt chứa mật độ dày đặc các thụ thể cảm nhiệt [2], mà còn giúp sưởi ấm và làm ẩm luồng không khí trước khi đi vào đường hô hấp, giảm thiểu tối đa phản xạ sốc lạnh của hệ hô hấp và tim mạch [4].
Thời điểm ra ngoài cũng cần được tính toán hợp lý. Người có tiền sử đột quỵ nên tránh ra ngoài trời vào sáng sớm tinh sương hoặc đêm muộn khi nhiệt độ xuống thấp nhất và gió mạnh. Khi thức dậy, nên vận động nhẹ nhàng trong phòng kín gió, mặc đủ ấm vùng đầu cổ rồi mới mở cửa bước ra ngoài một cách từ từ để cơ thể có thời gian thích nghi nhiệt độ.
Giữ ấm cơ thể trong mùa đông là một chiến lược bảo vệ sức khỏe toàn diện nhưng cần sự tập trung đúng chỗ. Đối với người có tiền sử đột quỵ, việc che chắn cẩn thận vùng đầu, mặt và cổ không chỉ đơn thuần là giữ cho cơ thể cảm thấy dễ chịu, mà là biện pháp bảo vệ quan trọng giúp ngăn ngừa các cơn tăng huyết áp đột ngột và co thắt mạch nguy hiểm. Người bệnh hãy chủ động trang bị mũ ấm, khăn quàng và khẩu trang đầy đủ, đồng thời luôn duy trì việc theo dõi huyết áp định kỳ và tuân thủ chặt chẽ chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa.
