Nhiều người mắc đái tháo đường type 2 truyền tai nhau về công dụng kiểm soát đường huyết của quả óc chó. Loại hạt này thường được coi như món ăn vặt lành mạnh, giàu chất béo tốt và chất chống oxy hóa. Tuy nhiên, việc ăn quả óc chó có thực sự làm hạ chỉ số HbA1c hay tăng độ nhạy insulin rõ rệt hay không vẫn là nỗi băn khoăn của không ít bệnh nhân.

Câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học hiện tại là quả óc chó mang lại nhiều lợi ích về tim mạch và cảm giác no, nhưng hiệu quả trực tiếp trên các chỉ số đường huyết như HbA1c hay độ nhạy insulin lại rất hạn chế [1] [2]. Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận kết quả không đồng nhất và tổng hợp dữ liệu quy mô lớn cho thấy loại hạt này không làm thay đổi đáng kể đường huyết lúc đói hay HbA1c [2].

Cơ chế tác động: Giàu chất béo không bão hòa và chất chống oxy hóa

Quả óc chó chứa hàm lượng cao axit béo không bão hòa đa (PUFA), đặc biệt là axit alpha-linolenic (ALA) [3] [4]. Về mặt lý thuyết, việc thay thế chất béo bão hòa từ động vật bằng chất béo không bão hòa có thể hỗ trợ điều hòa lipid máu và duy trì cân bằng năng lượng cơ thể [5]. Khi cơ thể hấp thu đủ chất béo tốt, thành mạch và các thụ thể chuyển hóa có điều kiện hoạt động ổn định hơn [1] [3].

Ngoài ra, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận chiết xuất quả óc chó chứa các hoạt chất chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ tế bào trước tác động tiêu cực của các gốc tự do (ROS) [6]. Tình trạng căng thẳng oxy hóa thường liên quan mật thiết đến sự suy giảm chức năng tế bào beta tuyến tụy và đề kháng insulin [6]. Do đó, việc giảm áp lực oxy hóa được kỳ vọng sẽ hỗ trợ cải thiện chuyển hóa glucose, dù cơ chế này cần thêm bằng chứng xác thực trên người bệnh [6].

Ở góc độ thần kinh và hành vi ăn uống, nghiên cứu sử dụng hình ảnh cộng hưởng từ chức năng (fMRI) cho thấy ăn quả óc chó làm tăng kích hoạt vùng vỏ não thùy đảo (insula) khi tiếp xúc với hình ảnh thức ăn hấp dẫn [4]. Điều này giúp tăng cường khả năng tự kiểm soát nhận thức đối với thực phẩm giàu năng lượng, gián tiếp hỗ trợ quản lý cân nặng [4].

Nghiên cứu lâm sàng: Hiệu quả hạ HbA1c và đường huyết đến đâu?

Dù có tiềm năng lý thuyết, các thử nghiệm lâm sàng thực tế trên bệnh nhân đái tháo đường type 2 lại cho thấy kết quả khá dè dặt về mặt kiểm soát đường máu.

Thử nghiệm ngẫu nhiên chéo năm 2009 được thực hiện trên 24 bệnh nhân đái tháo đường type 2 (độ tuổi trung bình 58; gồm 14 nữ và 10 nam) [1]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên ăn chế độ tự do có bổ sung 56g hạt óc chó/ngày (tương đương 366 kcal) hoặc chế độ tự do không có hạt óc chó trong 8 tuần cho mỗi giai đoạn [1]. Kết quả cho thấy chế độ bổ sung óc chó giúp cải thiện đáng kể chức năng nội mô mạch máu (FMD tăng từ 1,2% lên 2,2%, P = 0,04) và giảm nồng độ cholesterol toàn phần cũng như LDL-cholesterol [1]. Tuy nhiên, can thiệp này không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với chỉ số HbA1c, độ nhạy insulin hay các số đo nhân trắc học cơ thể [1].

Một nghiên cứu khác năm 2009 kéo dài 1 năm trên 50 người trưởng thành thừa cân mắc đái tháo đường type 2 không dùng insulin (tuổi trung bình 54) so sánh chế độ ăn ít chất béo có hoặc không có 30g óc chó/ngày [3]. Kết quả ghi nhận nhóm ăn óc chó tiêu thụ lượng PUFA cao hơn hẳn và có mức giảm nồng độ insulin lúc đói lớn hơn nhóm đối chứng (P = 0,046), biểu hiện rõ nhất trong 3 tháng đầu [3]. Cả hai nhóm đều giảm từ 1 đến 2 kg cân nặng mà không có sự khác biệt giữa hai nhóm can thiệp [3].

Năm 2011, một nghiên cứu chéo mù đôi trên 20 người mắc hội chứng chuyển hóa được cho dùng bữa sáng chứa óc chó hoặc giả dược trong 4 ngày [7]. Dù cảm giác no và thỏa mãn tăng lên rõ rệt vào ngày thứ 3 và thứ 4, việc ăn óc chó ngắn hạn không làm thay đổi độ nhạy insulin hay các thông số chuyển hóa cơ bản [7].

Bằng chứng tổng hợp và giới hạn cỡ mẫu

Năm 2020, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp bao gồm 16 nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng đã đánh giá tác động của quả óc chó lên các chỉ số kiểm soát đường huyết ở người trưởng thành [2]. Kết quả phân tích gộp chỉ ra rằng việc tiêu thụ quả óc chó không dẫn đến sự thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với nồng độ glucose lúc đói (chênh lệch trung bình có trọng số WMD: 0,331 mg/dl; KTC 95%: -0,817 đến 1,479) cũng như các chỉ số khác như HbA1c hay mức kháng insulin [2].

Đáng chú ý, các tác giả nhấn mạnh hầu hết các nghiên cứu hiện có đều tồn tại "một số lo ngại" hoặc có "nguy cơ sai lệch cao" trong thiết kế thử nghiệm [2]. Cỡ mẫu ở các thử nghiệm đơn lẻ thường rất nhỏ, dao động từ 10 đến 50 người tham gia, thời gian can thiệp ngắn ngày hoặc vài tuần [1] [3] [7] [4].

Do đó, các bằng chứng hiện hành cho thấy lợi ích tim mạch đã biết của quả óc chó không bắt nguồn từ cơ chế trực tiếp làm hạ đường huyết hay cải thiện HbA1c [2]. Cần thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chất lượng cao, quy mô lớn hơn để xác định rõ vai trò chuyển hóa lâu dài [2].

Những hiểu lầm thường gặp ở người bệnh

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem quả óc chó như một vị "thuốc" có thể hạ nhanh đường huyết hoặc thay thế đơn thuốc điều trị của bác sĩ. Nghiên cứu thực tế khẳng định loại hạt này không trực tiếp làm giảm HbA1c hay đường huyết tức thì [1] [2].

Một quan niệm sai lầm khác là ăn càng nhiều óc chó càng tốt cho người tiểu đường. Cần lưu ý rằng quả óc chó chứa lượng calo khá đậm đặc; ví dụ 56g óc chó cung cấp tới 366 kcal [1]. Việc bổ sung hạt óc chó vào khẩu phần ăn mà không cắt giảm các nguồn năng lượng khác có thể dẫn đến dư thừa calo tổng thể [1] [3].

Nhiều người cũng tin rằng ăn hạt óc chó sẽ lập tức giúp giảm cân nhanh chóng. Dù hạt óc chó kích thích cảm giác no và giảm thèm ăn nhờ tác động lên hệ thần kinh trung ương, các nghiên cứu can thiệp duy trì cân nặng không ghi nhận sự chênh lệch giảm cân vượt trội so với chế độ ăn kiểm soát thông thường [3] [7] [4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người có tiền sử dị ứng với các loại hạt cây (tree nuts) tuyệt đối không nên sử dụng quả óc chó để tránh nguy cơ sốc phản vệ hoặc phản ứng dị ứng nghiêm trọng.

Bệnh nhân đái tháo đường đang thừa cân, béo phì cần kiểm soát chặt chẽ tổng năng lượng dung nạp hàng ngày. Do 56g óc chó chứa đến 366 kcal, nếu không tính toán kỹ lưỡng vào thực đơn thì mức năng lượng này dễ gây tích mỡ và cản trở mục tiêu duy trì cân nặng [1].

Người đang điều trị phối hợp nhiều loại thuốc hạ đường huyết hoặc có bệnh lý thận mạn tính đi kèm cần tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ điều trị để điều chỉnh lượng tiêu thụ phù hợp với tình trạng bệnh nền cá nhân.

Áp dụng thực tế vào chế độ ăn

Để nhận được các lợi ích về tim mạch và kiểm soát cơn thèm ăn, người bệnh đái tháo đường nên sử dụng hạt óc chó như một phần thay thế cho các nguồn chất béo bão hòa hoặc tinh bột tinh chế, thay vì ăn thêm vào khẩu phần sẵn có [8] [3] [5]. Trong các thử nghiệm lâm sàng, lượng dùng thường dao động ở mức 30g đến 56g mỗi ngày trong khuôn khổ chế độ ăn cân đối calo [1] [3].

Người bệnh nên ưu tiên chọn quả óc chó nguyên vị sấy khô hoặc sấy mộc, tránh các loại hạt tẩm ướp đường, muối hay mật ong công nghiệp. Thời điểm thích hợp để sử dụng là vào các bữa phụ hoặc kết hợp cùng bữa ăn sáng (như xay cùng sinh tố hoặc rắc lên sữa chua không đường) để tận dụng tác dụng gia tăng cảm giác no bụng, hạn chế cảm giác đói trước các bữa chính [7] [4].

Khi chế biến, hãy kết hợp hạt óc chó cùng rau xanh trong món salad hoặc ngũ cốc nguyên hạt để làm phong phú chất xơ và chất dinh dưỡng [5]. Đồng thời, cần theo dõi đường huyết định kỳ để quan sát sự thích ứng của cơ thể.

Tóm lại, quả óc chó là thực phẩm bổ dưỡng giúp cải thiện chức năng mạch máu và kiểm soát cảm giác thèm ăn ở người đái tháo đường type 2 [1] [4]. Tuy nhiên, loại hạt này không mang lại phép màu làm giảm đường huyết hay chỉ số HbA1c [1] [2]. Người bệnh nên sử dụng óc chó với lượng chừng mực như một phần của lối sống lành mạnh, kết hợp tuân thủ phác đồ điều trị từ bác sĩ.