Nhân sâm có giúp cải thiện độ đàn hồi và nếp nhăn do lão hóa ánh sáng?

Lão hóa ánh sáng tàn phá cấu trúc làn da như thế nào?

Nhiều người bước qua tuổi 30 thường bắt đầu nhận thấy các nếp nhăn li ti quanh mắt, khóe miệng cùng cảm giác làn da chùng nhão, kém săn chắc sau những đợt tiếp xúc với nắng gắt. Ánh nắng mặt trời, cụ thể là tia cực tím (UV), là thủ phạm chính gây ra hiện tượng lão hóa ngoại sinh hay còn gọi là lão hóa do ánh sáng ^[1]. Khác với tiến trình lão hóa tự nhiên do tuổi tác vốn diễn ra âm thầm theo gen di truyền, lão hóa ánh sáng diễn ra nhanh và khốc liệt hơn nhiều ^[1].

Khi tia UVB chiếu thẳng vào da, bức xạ này kích hoạt chuỗi phản ứng sinh hóa phức tạp, kích thích giải phóng các gốc oxy hóa tự do (ROS) ^[2]. Các gốc tự do này làm bùng phát phản ứng viêm cục bộ và kích hoạt enzym bẻ gãy cấu trúc collagen ở tầng trung bì ^[1], ^[2]. Hậu quả là mạng lưới nâng đỡ dưới da bị đứt gãy, khiến bề mặt da hình thành các rãnh gấp sâu, mất dần sự mịn màng và độ đàn hồi vốn có ^[3], ^[1].

Trước tình trạng đó, nhiều chị em tìm kiếm các giải pháp tự nhiên để phục hồi làn da bị tổn thương. Trong số các thảo dược truyền thống, nhân sâm châu Á (Panax ginseng) nổi lên như một nguyên liệu sáng giá nhờ danh tiếng lâu đời trong y học cổ truyền ^[4], ^[1].

Nhân sâm tác động ra sao đến nếp nhăn và độ đàn hồi?

Trả lời thẳng vào thắc mắc của bạn đọc: Nhân sâm đã được khoa học chứng minh là có khả năng cải thiện rõ rệt nếp nhăn và độ thô ráp do tia cực tím gây ra ^[5], ^[1]. Tuy nhiên, đối với độ đàn hồi tổng thể của da, các bằng chứng hiện có vẫn chưa hoàn toàn đồng nhất giữa thử nghiệm trên động vật và thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người ^[5], ^[3].

Về mặt cấu trúc, các hoạt chất sinh học nhóm ginsenoside trong nhân sâm hoạt động như một tấm lá chắn bảo vệ tế bào da ^[5], ^[4]. Chúng không chỉ ngăn chặn quá trình thoái hóa sợi collagen cũ mà còn gửi tín hiệu kích thích tế bào nguyên bào sợi sản xuất thêm các sợi collagen mới ^[4], ^[3]. Nhờ đó, các rãnh nhăn nông và sâu trên bề mặt da có thể dần được lấp đầy sau một thời gian kiên trì sử dụng ^[5], ^[6].

Tuy vậy, độ đàn hồi của da mặt phụ thuộc vào một mạng lưới sợi sinh học phức tạp bao gồm cả collagen và elastin. Một số nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng dù nhân sâm làm mờ nếp nhăn thành công, chỉ số đàn hồi đo được trên da mặt người thật đôi khi vẫn không có sự thay đổi rõ rệt ^[5].

Cơ chế tế bào: Tăng sinh collagen và chống oxy hóa bề mặt

Để hiểu vì sao nhân sâm đem lại lợi ích cho da lão hóa, các nhà khoa học đã đi sâu phân tích ở cấp độ phân tử và tế bào. Đầu tiên là khả năng kích hoạt sản xuất collagen loại I, loại protein cấu trúc quan trọng nhất quyết định độ săn chắc của lớp trung bì ^[4]. Sự suy giảm collagen loại I chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới nếp nhăn ^[4]. Hoạt chất ginsenoside Rb1 trong nhân sâm có khả năng kích thích biểu hiện collagen loại I trong nguyên bào sợi da người theo cơ chế phụ thuộc vào liều lượng và thời gian ^[4].

Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra rằng thụ thể nhân PPAR-delta đóng vai trò điều hòa then chốt cho quá trình sản xuất collagen do Rb1 thúc đẩy ^[4]. Đồng thời, Rb1 còn làm giảm mức độ của microRNA-25 (miR-25), một đoạn ARN nhỏ vốn có tác dụng ức chế tổng hợp collagen, từ đó giải phóng tiềm năng tái tạo của tế bào da ^[4]. Khi thụ thể PPAR-delta bị can thiệp ức chế, tác dụng kích thích collagen của Rb1 cũng biến mất hoàn toàn ^[4].

Bên cạnh việc thúc đẩy xây mới, nhân sâm còn chặn đứng quá trình phá hủy cấu trúc da thông qua cơ chế chống stress oxy hóa. Khi tia cực tím chiếu vào, bức xạ này thúc đẩy sản sinh các enzym phân hủy chất nền ngoại bào như MMP-1, MMP-2 và MMP-9 ^[6], ^[1], ^[2]. Hoạt chất sinh học ginsenoside C-Mc trong sâm giúp dọn sạch các gốc tự do ROS sinh ra do tia UVB, đồng thời kích hoạt chuyển vị yếu tố Nrf2 vào nhân tế bào để tăng sinh các enzym chống oxy hóa nội sinh gồm HO-1 và NQO-1 ^[2]. Hoạt chất này cũng ngăn chặn phản ứng viêm thông qua việc ức chế các chất trung gian như TNF-alpha, IL-6 và iNOS ^[2].

Các bằng chứng lâm sàng trên người nói lên điều gì?

Các thử nghiệm trực tiếp trên cơ thể người là tiêu chuẩn vàng để xác định giá trị thực tế của nhân sâm trong việc chống lão hóa.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2009 đã được tiến hành trên 82 phụ nữ khỏe mạnh trên 40 tuổi hoàn thành nghiên cứu ^[5]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên để uống hỗn hợp thảo dược chứa chiết xuất hồng sâm (kết hợp với Torilus fructus và Corni fructus) với liều lượng 3 gam/ngày hoặc dùng giả dược liên tục trong 24 tuần ^[5]. Các nhà nghiên cứu đã sinh thiết da mặt và tiến hành đo đạc khách quan trước và sau thử nghiệm ^[5]. Kết quả cho thấy nhóm dùng hỗn hợp hồng sâm có sự cải thiện đáng kể các nếp nhăn trên khuôn mặt ^[5].

Ở cấp độ mô học, nhóm dùng hồng sâm ghi nhận sự gia tăng biểu hiện gen và protein tiền chất collagen tuýp I (type I procollagen), ngăn chặn sự gia tăng của gen phá hủy cấu trúc MMP-9 và kéo dài chiều dài sợi fibrillin-1 ở lớp trung bì ^[5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra một giới hạn thực tế: không có sự thay đổi đáng kể nào về độ đàn hồi của da mặt, hàm lượng nước ở biểu bì, sắc tố da hay độ dày biểu bì giữa hai nhóm ^[5].

Một nghiên cứu lâm sàng khác công bố năm 2016 đã đánh giá tác dụng của việc bôi ngoài da hỗn hợp chứa chiết xuất nhân sâm (Panax ginseng) và sơn tra (Crataegus pinnatifida) trên làn da người khỏe mạnh ^[1]. Các phép đo không xâm lấn cho thấy việc bôi hỗn hợp này giúp cải thiện đáng kể các chỉ số thô ráp da bao gồm độ thô ráp tổng thể (R1), độ thô ráp tối đa (R2) và độ thô ráp trung bình (R3) ^[1]. Ngoài ra, hỗn hợp này còn làm giảm chỉ số tổn thương da do ánh nắng toàn diện và giảm tình trạng mất độ ẩm của da ^[1].

Phát hiện từ các nghiên cứu tiền lâm sàng và chiết xuất chuyên biệt

Ngoài các thử nghiệm trên người, nhiều nghiên cứu trên mô hình động vật và tế bào cũng cung cấp những hiểu biết sâu sắc về các dạng chiết xuất khác nhau của nhân sâm.

Một nghiên cứu năm 2009 trên chuột không lông bị chiếu xạ UVB mạn tính liều thấp đã khảo sát tác dụng của saponin toàn phần và ginsenoside Rb1 bôi ngoài da ^[3]. Bức xạ UVB kéo dài thường làm da dày lên, chảy xệ, giảm đàn hồi và đứt gãy sợi collagen ^[3]. Khi được bôi ngoài da saponin toàn phần (10 picogam hoặc 100 nanogam/chuột) hoặc Rb1 (100 femtogam, 10 picogam, hoặc 1 nanogam/chuột), tình trạng dày sừng, tạo nếp nhăn và suy giảm độ đàn hồi da đã bị ức chế rõ rệt ^[3]. Việc bôi ngoài các hoạt chất này còn ngăn chặn sự gia tăng các tế bào chết rụng và tế bào tổn thương DNA 8-OHdG, đồng thời duy trì sự toàn vẹn của các bó sợi collagen ^[3].

Không chỉ có phần rễ sâm truyền thống, phần lá nhân sâm qua xử lý cũng cho thấy tiềm năng chống lão hóa vượt bậc. Một nghiên cứu năm 2023 chỉ ra rằng lá nhân sâm sau khi xử lý bằng phản ứng axit (PGL) làm tăng vọt hàm lượng ginsenoside Rg3 (đạt 29,35 mg/g) và Rk1 (đạt 35,16 mg/g), cao hơn rất nhiều so với lá sâm thô ^[6]. Trên tế bào sừng của người, Rg3 và Rk1 giúp bảo vệ tế bào khỏi tác hại của tia UVB thông qua việc tăng sinh tế bào và giảm tiết MMP-2, MMP-9 ^[6].

Khi cho chuột không lông HR-1 uống chiết xuất lá sâm xử lý axit với các mức liều 50, 100 hoặc 200 mg/kg mỗi ngày trong suốt 16 tuần, các nhà khoa học ghi nhận độ sâu nếp nhăn giảm rõ rệt ^[6]. Chiết xuất này cũng ức chế biểu hiện của MMP-2, MMP-9, đồng thời làm giảm nồng độ các chất gây viêm như IL-6 và cyclooxygenase-2 (COX-2) ^[6]. Trong các mô hình chiếu xạ tia cực tím kéo dài đến 12 tuần trên chuột, việc thiếu hoạt chất bảo vệ như ginsenoside có thể dẫn tới tổn thương mô da nghiêm trọng, xuất hiện vết loét, phồng rộp và mất mô trung bì ^[7].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn nhận một cách khách quan từ các dữ liệu khoa học, nhân sâm mang lại những giá trị rõ rệt trong việc chăm sóc làn da lão hóa ánh sáng. Điểm mạnh lớn nhất của nhân sâm là khả năng tác động kép: vừa kích thích nguyên bào sợi sản sinh thêm collagen mới, vừa ức chế các enzym tiêu hủy protein nền do tia UV kích hoạt ^[5], ^[4], ^[6].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần hiểu rõ những giới hạn nhất định của các bằng chứng này. Đầu tiên, một số thử nghiệm trên người được thực hiện với các bài thuốc phối hợp nhiều vị thảo mộc như hồng sâm kết hợp với Torilus fructus và Corni fructus hoặc sơn tra, chứ không hoàn toàn là nhân sâm đơn độc ^[5], ^[1]. Điều này cho thấy tác dụng có thể đến từ sự hiệp đồng của nhiều thành phần.

Thứ hai, tác dụng cải thiện độ đàn hồi mới chỉ được khẳng định rõ nét trong các nghiên cứu bôi ngoài da trên mô hình động vật ^[3], trong khi thử nghiệm lâm sàng đường uống kéo dài 24 tuần trên phụ nữ lại chưa thấy sự thay đổi đàn hồi đáng kể ^[5]. Điều này cho thấy việc uống sâm có thể cần nhiều thời gian hơn để tác động đến độ nảy của da, hoặc đường bôi thoa ngoài da mang lại nồng độ hoạt chất trực tiếp hơn tại lớp trung bì ^[5], ^[3]. Do đó, người dùng không nên kỳ vọng nhân sâm có thể giúp làn da chảy xệ lập tức căng bóng tức thì.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng nhân sâm làm đẹp

Nhiều người lầm tưởng rằng nhân sâm là thần dược có thể thay thế hoàn toàn kem chống nắng. Đây là một quan niệm sai lầm có thể gây hại cho làn da. Nhân sâm hoạt động bằng cách dập tắt các phản ứng viêm và gốc tự do nội sinh sau khi da bị tổn thương bởi tia bức xạ ^[6], ^[2]. Sâm không thể ngăn cản hoàn toàn các tia UV xuyên thấu vào tế bào da như cơ chế phản xạ hay hấp thụ của kem chống nắng chuyên dụng.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "dùng càng nhiều càng tốt". Một số người tự ý dùng nhân sâm với liều đậm đặc hoặc dùng liên tục nhiều tháng liền mà không kiểm soát. Việc bổ sung quá mức chiết xuất thảo dược đường uống có thể gây rối loạn tiêu hóa, mất ngủ hoặc tăng huyết áp ở những người có cơ địa nhạy cảm.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ cần uống sâm là da sẽ hết sạm nám. Thử nghiệm lâm sàng uống 3 gam hỗn hợp hồng sâm mỗi ngày trong 24 tuần cho thấy sắc tố da và vết đỏ không có sự thay đổi có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược ^[5]. Nhân sâm tập trung chính vào việc cải thiện nếp nhăn và chất lượng sợi collagen hơn là tác dụng tẩy trắng hay trị nám bề mặt ^[5].

Ai nên thận trọng trước khi sử dụng nhân sâm?

Mặc dù nhân sâm là dược liệu quý, không phải ai cũng phù hợp để sử dụng tùy tiện, đặc biệt là qua đường uống bổ sung:

• Người có bệnh lý tim mạch, huyết áp cao: Nhân sâm có thể ảnh hưởng đến huyết áp và tương tác với các thuốc điều trị tim mạch hoặc thuốc chống đông máu.
• Phụ nữ có thai và cho con bú: Nhóm đối tượng này cần tránh tự ý sử dụng các thực phẩm chức năng chứa chiết xuất nhân sâm cô đặc do chưa có đủ dữ liệu an toàn toàn diện cho thai nhi và trẻ sơ sinh.
• Người mắc bệnh tự miễn hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch: Do nhân sâm có hoạt tính điều hòa miễn dịch, việc sử dụng có thể làm thay đổi đáp ứng của cơ thể đối với các phác đồ điều trị ^[5].
• Người có tiền sử dị ứng tiếp xúc: Khi sử dụng các sản phẩm bôi ngoài da chứa chiết xuất sâm, người có làn da quá mẫn cảm cần thử nghiệm trên một vùng da nhỏ ở cổ tay trước khi thoa lên mặt để tránh kích ứng cục bộ.

Trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nhân sâm nào, người có bệnh nền nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế.

Hướng dẫn sử dụng nhân sâm an toàn và hiệu quả

Để phát huy tối đa lợi ích chống lão hóa da của nhân sâm, người dùng có thể áp dụng linh hoạt cả đường trong lẫn đường ngoài một cách khoa học:

Về đường uống, các nghiên cứu lâm sàng đã áp dụng mức liều khoảng 3 gam mỗi ngày đối với hỗn hợp chiết xuất hồng sâm ^[5]. Bạn nên ưu tiên các sản phẩm bổ sung có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đã được chuẩn hóa hàm lượng ginsenoside. Thời điểm thích hợp nhất để uống sâm là vào buổi sáng hoặc buổi trưa sau khi ăn, tránh uống vào buổi tối vì tính chất kích thích tỉnh táo có thể gây mất ngủ.

Về đường thoa ngoài da, các loại serum, kem dưỡng chứa ginsenoside (như Rb1, Rg3) hoặc chiết xuất nhân sâm phối hợp có thể được dùng hàng ngày trong chu trình dưỡng da ^[6], ^[3], ^[1]. Nên thoa sản phẩm sau bước làm sạch và cân bằng da, trước khi thoa kem dưỡng ẩm khóa ẩm. Dưỡng chất từ sâm sẽ thẩm thấu tốt hơn và hỗ trợ làm dịu làn da thô ráp, giảm tác hại của môi trường ^[1].

Quan trọng nhất, việc chăm sóc da lão hóa ánh sáng đòi hỏi sự kết hợp toàn diện. Nhân sâm chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi bạn duy trì bôi kem chống nắng phổ rộng hàng ngày, che chắn kỹ khi ra nắng, uống đủ nước và duy trì chế độ ăn giàu rau xanh, hoa quả tươi.

Nhân sâm thực sự là một giải pháp tự nhiên đầy tiềm năng giúp làm mờ nếp nhăn và kích thích tái tạo collagen cho làn da bị tổn thương do ánh nắng mặt trời ^[5], ^[4]. Tuy vậy, dược liệu này không thể thay thế các biện pháp bảo vệ da căn bản hay mang lại tác dụng thần kỳ tức thì. Hãy nhìn nhận nhân sâm như một liệu pháp hỗ trợ kiên trì, kết hợp lối sống khoa học để bảo vệ làn da khỏe đẹp từ gốc.