Nhiều người quan tâm liệu việc nhịn ăn ngắt quãng có thực sự giúp cơ thể loại bỏ các tế bào miễn dịch già cỗi và kích thích sinh mới hay không. Nhịn ăn gián đoạn không đơn thuần là một phương pháp giảm cân mà còn tác động mạnh mẽ đến quá trình chuyển hóa tế bào và hệ thống miễn dịch [1].

Câu trả lời ngắn gọn là có: việc tạm ngừng nạp năng lượng định kỳ có khả năng kích hoạt quá trình tự thực bào (autophagy) - cơ chế dọn dẹp nội bào tự nhiên - giúp tế bào miễn dịch tái cấu trúc biểu hiện gene, giảm chết theo chương trình và cải thiện khả năng hoạt động [2]. Đồng thời, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nhịn ăn giúp giảm viêm toàn thân và tạo điều kiện thuận lợi cho việc tái tạo các mô tổn thương [3], [4].

Tự thực bào autophagy: Cơ chế tự dọn dẹp tế bào

Autophagy, hay còn gọi là cơ chế tự thực bào, là con đường dọn dẹp nội bào quan trọng của cơ thể [5]. Khi đối mặt với tình trạng thiếu hụt thức ăn tạm thời, các tế bào buộc phải tự tiêu hóa các cấu trúc bị hư hỏng bên trong, các protein bất thường hoặc các bào quan thoái hóa nhằm tái chế năng lượng và duy trì sự sống.

Nhịn ăn gián đoạn kích thích quá trình tự thực bào này thông qua việc làm giảm tín hiệu phosphoinositide-3-kinase [6]. Quá trình này giúp bảo toàn chất lượng bào quan và ngăn chặn sự tích tụ của các ty thể bị tổn thương cũng như sự gia tăng của căng thẳng oxy hóa [4]. Đối với hệ miễn dịch, việc tăng cường tự thực bào còn hỗ trợ khả năng trình diện kháng nguyên của các tế bào trình diện kháng nguyên lên bề mặt thông qua phức hợp hòa hợp mô chính lớp I và II [5]. Điều này giúp các tế bào miễn dịch thích ứng nhận diện và tiêu diệt các tế bào nhiễm bệnh hiệu quả hơn [5].

Tái cấu trúc và bảo tồn tế bào miễn dịch qua nghiên cứu

Tác động của việc nhịn ăn lên hệ thống bạch cầu người đã được chứng minh qua các phân tích sinh học phân tử hiện đại.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của chế độ nhịn ăn hoàn toàn chỉ uống nước trong 72 giờ đối với chức năng miễn dịch của người tham gia [2]. Bằng việc sử dụng công cụ đa tầng omics để phân tích quần thể bạch cầu mang dấu ấn CD45+ trước và sau 72 giờ nhịn ăn, các nhà khoa học nhận thấy sự thay đổi sâu rộng về biểu hiện phiên mã và protein, trong đó số lượng gene được điều hòa tăng nhiều hơn số lượng gene bị giảm [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nhịn ăn làm tăng mức độ tự thực bào nhờ kích hoạt các tín hiệu điều hòa chính, đồng thời làm giảm quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis), từ đó nâng cao tỷ lệ sống sót của tế bào bạch cầu [2]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận sự gia tăng rõ rệt của tế bào bạch cầu trung tính ngoại vi, cùng với sự tăng cường hoạt động khử hạt và tiết cytokine của bạch cầu trung tính, chứng minh hệ miễn dịch bẩm sinh được tái cấu trúc mạnh mẽ [2].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên mô hình động vật năm 2017 về tình trạng tiểu đường do béo phì cho thấy nhịn ăn gián đoạn giúp phục hồi dòng tự thực bào (autophagic flux) trong các tiểu đảo tụy [4]. Cơ chế này không chỉ nâng cao tỷ lệ sống sót của tế bào beta và khả năng tiết insulin mà còn kích thích sự biểu hiện trong nhân tế bào của NEUROG3, một dấu ấn sinh học cho thấy sự tái sinh của tuyến tụy [4]. Tuy nhiên, hiệu quả tái sinh này biến mất ở chuột bị khiếm khuyết protein màng lysosome LAMP2 hoặc thiếu hụt protein BECN1/Beclin 1, nhấn mạnh rằng sự toàn vẹn của con đường autophagy-lysosome là yếu tố bắt buộc để tế bào sống sót và tái sinh [4].

Lợi ích trên hệ miễn dịch và bệnh lý viêm

Ở quy mô tổng thể, nhịn ăn gián đoạn dẫn đến những thay đổi đa diện trong chuyển hóa năng lượng, chuyển hóa lipid, mức hormone, nhịp sinh học, hệ vi sinh đường ruột và tính toàn vẹn của hàng rào ruột [1]. Những biến đổi chuyển hóa này đóng vai trò như các cơ chế nguyên thủy giao tiếp với hệ miễn dịch [1].

Một nghiên cứu tổng quan năm 2023 cho thấy nhịn ăn gián đoạn có thể mang lại lợi ích cho nhiều bệnh tự miễn như đái tháo đường típ 1, viêm khớp dạng thấp và lupus ban đỏ hệ thống [3]. Tác động này đạt được nhờ khả năng làm giảm các dấu ấn viêm, điều hòa hệ miễn dịch, cải thiện hệ vi khuẩn đường ruột và tăng cường cơ chế sửa chữa tế bào thông qua autophagy [3].

Trên hệ thống tim mạch và mạch máu người, nhịn ăn gián đoạn làm giảm nồng độ các cytokine tiền viêm gây xơ vữa động mạch gồm homocysteine, interleukin-6 (IL-6) và protein phản ứng C (CRP), đồng thời giảm các gốc oxy hóa tự do (ROS) và sự xơ hóa mô [6].

Những hiểu lầm và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Mặc dù có nhiều triển vọng, việc nhịn ăn gián đoạn vẫn còn những giới hạn khoa học chưa được làm sáng tỏ đầy đủ.

Hiểu lầm phổ biến là cho rằng bất kỳ cơn nhịn ăn ngắn nào cũng lập tức tạo ra sự tái sinh toàn diện. Một đánh giá khoa học năm 2022 chỉ ra rằng một đợt nhịn ăn duy nhất làm thay đổi chuyển hóa glucose và lipid trong 24 giờ đầu tiên, nhưng biến đổi chuyển hóa protein là tối thiểu, và khả năng của một đợt nhịn ăn cấp tính trong việc kích hoạt mức tăng autophagy đáng kể vẫn chưa được xác định rõ [7].

Ngoài ra, bằng chứng về lợi ích của nhịn ăn trên một số bệnh tự miễn khác như đa xơ cứng, bệnh tuyến giáp và vẩy nến còn hạn chế và chưa thể đưa ra kết luận dứt khoát [3]. Câu hỏi liệu mức độ tự thực bào cơ bản có tiếp tục duy trì ở mức cao sau các đợt nhịn ăn lặp đi lặp lại qua nhiều tháng hay nhiều năm hay không vẫn cần thêm các cuộc điều tra dài hạn [5].

Ai nên thận trọng khi thực hiện nhịn ăn?

Nhịn ăn gián đoạn tạo ra những thay đổi chuyển hóa mạnh mẽ, do đó không phải ai cũng phù hợp để áp dụng.

  • Người mắc bệnh tự miễn: Mặc dù có tiềm năng hỗ trợ, các hướng dẫn tối ưu và hiệu quả dài hạn cho các bệnh như lupus hay bệnh tuyến giáp vẫn chưa đầy đủ [3]. Bệnh nhân cần thảo luận với bác sĩ trước khi áp dụng.
  • Người có nguy cơ suy dinh dưỡng hoặc bệnh nặng: Dù nhịn ăn ngắt quãng đang được nghiên cứu như một liệu pháp hỗ trợ tiềm năng trong các đơn vị hồi sức tích cực (ICU), dinh dưỡng qua đường ruột vẫn là tiêu chuẩn điều trị cơ bản cho bệnh nhân nguy kịch để bảo tồn chức năng miễn dịch và phục hồi [8].
  • Bệnh nhân có rối loạn chức năng tiêu thể hoặc khiếm khuyết di truyền: Thử nghiệm cho thấy nếu chức năng lysosome bị suy giảm (như thiếu hụt protein LAMP2 hoặc Beclin 1), nhịn ăn gián đoạn không những không bảo vệ được tế bào mà còn kích hoạt sự chết của tế bào và làm tích tụ ty thể hư hại [4].

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Để kích thích các phản ứng sinh học có lợi mà không gây suy kiệt, việc nhịn ăn cần được tiếp cận một cách khoa học:

  • Lựa chọn khung giờ thích hợp: Các mô hình thường được đánh giá bao gồm ăn uống giới hạn thời gian (TRE) với 16-18 giờ nhịn ăn mỗi ngày, hoặc nhịn ăn cách ngày (ăn bình thường một ngày và nhịn ngày tiếp theo) [5], [6]. Một hình thức khác là thực hiện 1 đến 3 ngày nhịn ăn trong tuần [5].
  • Bổ sung đủ nước: Trong các giai đoạn nhịn ăn ngắt quãng hoặc nhịn ăn ngắn hạn, việc cung cấp đủ nước lọc là yếu tố tiên quyết để duy trì thể tích tuần hoàn và thải lọc [5], [2].
  • Tránh kéo dài cực đoan: Khác với nhịn đói kéo dài gây cạn kiệt calo liên tục, nhịn ăn gián đoạn đúng cách giúp tạo ra trạng thái sinh ceton, giảm tính thấm của ruột và bảo tồn khối cơ nạc mà không gây suy dinh dưỡng trường diễn [8].

Nhìn chung, nhịn ăn gián đoạn là phương pháp hỗ trợ có cơ sở khoa học giúp tái cấu trúc tế bào miễn dịch và kích hoạt quá trình tự thực bào. Tuy nhiên, người có bệnh nền cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng để đảm bảo an toàn tuyệt đối.