Mẹ sau sinh bao lâu có thể ăn keto?

Nhiều phụ nữ sau sinh mong muốn nhanh chóng lấy lại vóc dáng và cân nhắc chế độ ăn keto (cắt giảm tối đa carbohydrate, tăng cường chất béo). Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt trong giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe khó lường.

Hiện tại chưa có mốc thời gian an toàn nào được chứng minh để mẹ đang cho con bú áp dụng chế độ ăn keto. Dữ liệu y khoa thực tế trên người chỉ gồm các báo cáo ca bệnh ghi nhận tình trạng nhiễm toan ceton đe dọa tính mạng ở tuần thứ 8, 9 và 18 sau sinh, trong khi các thử nghiệm can thiệp trên chuột cho thấy tác động tiêu cực đến chuyển hóa của mẹ và sự phát triển thần kinh của con [1], [2], [3], [4], [5].

Nguy cơ nhiễm toan ceton đe dọa tính mạng khi đang cho con bú

Chế độ ăn keto ép cơ thể chuyển sang trạng thái đốt cháy mỡ tạo thể ceton để lấy năng lượng [2]. Khi đang cho con bú, tuyến sữa ưu tiên rút glucose liên tục để tạo đường lactose trong sữa mẹ, đẩy cơ thể vào trạng thái thiếu hụt năng lượng và dễ sản sinh ceton quá mức [5].

Một báo cáo năm 2019 ghi nhận một phụ nữ 24 tuổi, ở tuần thứ 18 sau sinh và không mắc tiểu đường, đã rơi vào tình trạng nhiễm toan ceton nghiêm trọng đe dọa tính mạng khi tuân thủ chế độ ăn keto nghiêm ngặt, dù người này nạp đủ lượng calo mỗi ngày [2]. Bệnh nhân nhập viện cấp cứu với biểu hiện buồn nôn dữ dội, nôn mửa, tiêu chảy, đau bụng, chuột rút vùng lưng dưới và mệt lả [2].

Tương tự, một báo cáo ca bệnh năm 2021 mô tả người mẹ 32 tuổi đang cho con bú ở tuần thứ 8 sau sinh, áp dụng chế độ ăn keto và mắc viêm phổi cộng đồng, sau đó rơi vào tình trạng nhiễm toan ceton nguy kịch [4]. Tình trạng này được xử lý bằng kháng sinh và truyền dung dịch dextrose để ức chế hình thành thể ceton [4].

Một ca lâm sàng khác vào năm 2016 ghi nhận trường hợp nhiễm toan ceton do cho con bú ở tuần thứ 9 sau sinh với chỉ số pH máu động mạch tụt xuống 6,88, nồng độ bicabonate máu 5,8 mmol/L và nồng độ thể ceton trong máu lên tới 5,8 mmol/L [5]. Sự kết hợp giữa chế độ ăn ít tinh bột và nhu cầu tạo sữa cao dễ đẩy cơ thể vào rối loạn chuyển hóa nghiêm trọng [4], [5].

Nghiên cứu trên động vật: Tác động lên chuyển hóa và não bộ con non

Các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật sau sinh cũng cho thấy chế độ ăn keto mang lại nhiều bất lợi hơn là lợi ích giảm cân.

Một thử nghiệm năm 2022 trên chuột cống Wistar mang thai và cho con bú cho thấy chế độ ăn keto làm thay đổi thành phần sinh hóa trong não của chuột mẹ và làm suy giảm sự phát triển thần kinh ở chuột con [1].

Cùng năm 2022, một nghiên cứu kéo dài 6 tuần trên chuột mẹ sau sinh đánh giá chế độ ăn keto ít carbohydrate (LCKD) có hoặc không kết hợp tập luyện thể thao [3]. Kết quả cho thấy nhóm chuột ăn keto đơn thuần có mức giảm cân sau sinh thấp nhất, đồng thời nồng độ cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol, enzyme lactate dehydrogenase và nồng độ lipid trong gan tăng cao rõ rệt, kèm theo suy giảm dung nạp glucose so với nhóm đối chứng ăn thức ăn tiêu chuẩn [3]. Nhóm ăn keto không tập luyện cũng bị suy giảm đáng kể hiệu suất hoạt động thể chất [3].

Những điều khoa học chưa thể trả lời

Các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp câu trả lời cho các vấn đề sau:

  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên phụ nữ cho con bú để xác định ngưỡng carbohydrate tối thiểu an toàn.
  • Chưa rõ liệu có mốc thời gian nào sau sinh (ví dụ sau 6 tháng hay sau khi cai sữa) giúp loại bỏ hoàn toàn nguy cơ nhiễm toan ceton khi ăn keto hay không.
  • Chưa có số liệu về mức độ thể ceton khuếch tán vào sữa mẹ và ảnh hưởng lâu dài của chúng đối với sức khỏe của trẻ bú mẹ.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Phụ nữ đang nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ hoặc kết hợp sữa mẹ không nên tự ý áp dụng chế độ ăn keto nghiêm ngặt [2], [4]. Nguy cơ nhiễm toan ceton gia tăng mạnh khi người mẹ gặp thêm các yếu tố căng thẳng chuyển hóa như nhiễm trùng, ốm sốt, nôn mửa hoặc nhịn ăn kéo dài [4], [5].

Bên cạnh đó, phụ nữ có tiền sử rối loạn lipid máu, suy giảm chức năng gan hoặc bệnh lý chuyển hóa cần tránh chế độ ăn nhiều chất béo này vì nguy cơ làm xấu đi mỡ máu và tăng tích mỡ ở gan [3].

Lời khuyên áp dụng thực tế sau sinh

Thay vì cắt giảm mạnh mẽ carbohydrate để kích hoạt trạng thái ketosis, phụ nữ sau sinh muốn quản lý cân nặng nên tập trung vào chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng các nhóm chất. Nhu cầu glucose cho quá trình tạo sữa và vận hành cơ thể là thiết yếu [5]. Mẹ sau sinh nên duy trì lượng tinh bột vừa phải từ ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh và củ quả, kết hợp uống đủ nước. Mọi quyết định thay đổi chế độ dinh dưỡng hoặc giảm cân trong giai đoạn cho con bú cần được thảo luận trực tiếp với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.