Thói quen trồng cây cảnh và nguy cơ tiềm ẩn từ nhựa mủ

Cây trạng nguyên cùng nhiều loài cây cảnh thuộc họ Đại kích từ lâu đã trở thành lựa chọn quen thuộc trong trang trí nhà cửa nhờ màu sắc nổi bật. Khi tỉa cành, ngắt lá hoặc lau dọn chậu cây, nhiều người vô tình để dịch mủ trắng dính vào tay hoặc quệt lên mặt mà không rửa sạch ngay. Không ít trường hợp sau đó xuất hiện cảm giác châm chích, nổi mẩn đỏ rát hoặc phồng rộp da nhưng lại lầm tưởng là do côn trùng đốt.

Thực tế, dòng nhựa mủ trắng đặc trưng tiết ra từ các vết thương của cây chứa các hoạt chất có tính kích ứng rất mạnh. Việc tiếp xúc trực tiếp với dịch mủ này có thể gây ra viêm da tiếp xúc kích ứng cấp tính và gây tổn thương nghiêm trọng nếu chẳng may dính vào niêm mạc mắt.

Nhựa cây họ Đại kích gây hại da theo cơ chế nào?

Họ Đại kích (Euphorbiaceae) là một họ thực vật khổng lồ với hơn 8.000 loài phân bố trên toàn cầu [1]. Đặc điểm chung nổi bật của các loài thuộc chi Đại kích là khả năng tiết ra một dòng nhựa mủ trắng tương tự mủ cao su khi thân hoặc lá bị tổn thương [1]. Dòng mủ này đóng vai trò tự chữa lành vết thương cho cây và ngăn chặn sự phá hoại của các loài động vật ăn cỏ [1].

Tuy nhiên, đối với mô người, dịch mủ này lại mang tính chất độc hại và kích thích mạnh [1]. Các nghiên cứu tế bào trong ống nghiệm cho thấy khi mô da người và các tế bào sừng (keratinocyte) tiếp xúc với nhựa mủ cây, hiện tượng tế bào chết theo chương trình (apoptosis) sẽ gia tăng tùy thuộc vào nồng độ tiếp xúc [1]. Phản ứng viêm da do nhựa cây gây ra chủ yếu mang bản chất nhiễm độc kích ứng trực tiếp chứ không đơn thuần là dị ứng tiếp xúc thông thường [1]. Khi lớp biểu bì bị tổn hại, các tế bào sừng bị phá vỡ cấu trúc, dẫn đến tình trạng rát đỏ, rộp nước và tổn thương mô sâu hơn [1].

Bằng chứng từ các ca bệnh và thử nghiệm lâm sàng

Nhiều ghi nhận y văn đã làm sáng tỏ khả năng gây viêm da nghiêm trọng từ nhựa cây thuộc chi này. Điển hình vào năm 2014, một báo cáo ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 56 tuổi tại châu Âu nhập viện với tình trạng viêm da cấp tính kèm ngứa dữ dội trên mặt sau khi lau dọn cây cảnh Euphorbia trigona và tiếp xúc với vài giọt mủ tiết ra từ vết cắt lá [2]. Thăm khám lâm sàng phát hiện vùng dưới hốc mắt và quanh miệng của bệnh nhân bị ban đỏ, phù nề rõ rệt [2]. Bệnh nhân được điều trị bằng kem bôi tại chỗ methylprednisolone aceponate 0,1% mỗi ngày một lần kết hợp uống desloratadine 5 mg mỗi ngày một lần để giảm ngứa [2]. Tình trạng da cải thiện rõ rệt sau 7 ngày can thiệp [2]. Thử nghiệm áp da (patch test) với lá và nhựa cây trên bệnh nhân này cho thấy phản ứng dương tính mạnh kèm bóng nước ở ngày thứ 2 và thứ 3, củng cố kết luận về phản ứng kích ứng cấp tính [2].

Trước đó, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 1981 đã tiến hành thử nghiệm miếng dán mở và kín bằng nhựa mủ nguyên chất từ cây cảnh Euphorbia hermentiana trên 5 người tình nguyện khỏe mạnh [3]. Kết quả thử nghiệm mở trên mặt gấp cẳng tay gây ra viêm nang lông kích ứng [3]. Trong khi đó, thử nghiệm đóng kín trên mặt gấp hai cánh tay trên ở tất cả các đối tượng tham gia đều tạo ra bóng nước, mụn nước, để lại tình trạng tróc vảy và tăng sắc tố da kéo dài hơn một tuần [3].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2020 trên hai trường hợp viêm da do nhựa cây Euphorbia myrsinites cho thấy thử nghiệm áp da với nhựa cây tươi gây viêm da tại 100% các vị trí thử nghiệm với diễn tiến giảm dần theo thời gian [1]. So với viêm da tiếp xúc dị ứng, tổn thương do nhựa cây gây ra có mức độ nghiêm trọng hơn và sự phá vỡ cấu trúc biểu bì diễn ra rõ rệt hơn [1].

Nguy cơ nghiêm trọng khi nhựa cây dính vào niêm mạc mắt

Bên cạnh tổn thương ngoài da, niêm mạc mắt là khu vực đặc biệt nhạy cảm trước độc tính của nhựa mủ thực vật. Nhựa cây thuộc chi này có tính kích thích cực mạnh đối với giác mạc và màng bồ đào, có thể dẫn đến các tổn thương từ viêm kết giác mạc cho đến viêm màng bồ đào nghiêm trọng [4]. Thói quen dùng tay dính nhựa cây dụi lên mắt là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các tai nạn nhãn khoa nguy hiểm.

Một trường hợp điển hình được báo cáo năm 2008 về nữ bệnh nhân 86 tuổi bị viêm màng bồ đào giác mạc nặng ở một bên mắt sau khi tiếp xúc trực tiếp với nhựa mủ cây Euphorbia myrsinites [4]. Mắt bệnh nhân bị viêm tiền phòng nghiêm trọng kèm nếp gấp màng Descemet, khiến thị lực suy giảm nặng nề, chỉ còn đếm được ngón tay ở cự ly gần [4]. Bệnh nhân này từng có tiền sử phẫu thuật lọc mắt 10 năm trước đó và phải được theo dõi chặt chẽ để loại trừ nguy cơ viêm nội nhãn do vi khuẩn [4]. Sau khi được điều trị tích cực bằng dung dịch nhỏ mắt ofloxacin 3 mg/mL và prednisolone acetate 1%, các triệu chứng viêm hạt mới dần hồi phục [4].

Phân biệt viêm da kích ứng và phản ứng dị ứng mủ tự nhiên

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa phản ứng kích ứng độc tính do hóa chất trong nhựa cây với tình trạng dị ứng mủ cao su tự nhiên (latex). Nhựa mủ của các loài cây chi Đại kích gây viêm da kích ứng tức thời do tác động độc hại làm chết tế bào sừng [1]. Tuy nhiên, thành phần tương tự latex trong mủ thực vật cũng có thể kích hoạt các phản ứng miễn dịch qua trung gian tế bào ở những cơ địa nhạy cảm [1], [5].

Các nghiên cứu dịch tễ về mủ cao su tự nhiên cho thấy phản ứng dị ứng tiếp xúc chậm chiếm tỷ lệ đáng kể. Trong một nghiên cứu trên 822 bệnh nhân khám viêm da tiếp xúc kéo dài 6 tháng, có 16 người (chiếm 1,9%) cho phản ứng dương tính trên da với latex [5]. Trong nhóm này, 6 người bị mày đay tiếp xúc, 5 người vừa bị mày đay vừa bị viêm da tiếp xúc dị ứng, và 5 người chỉ bị viêm da tiếp xúc dị ứng đơn thuần [5]. Tổng thể có 1,2% số bệnh nhân biểu hiện phản ứng dương tính qua thử nghiệm áp da với latex [5].

Một nghiên cứu khác trên 117 người sử dụng găng tay cao su tự nhiên bị viêm da bàn tay ghi nhận 6% bệnh nhân (tương đương 20% nhóm có phản ứng dương tính) biểu hiện quá mẫn muộn với latex [6]. Tình trạng này thường xảy ra mà không đi kèm với mày đay tiếp xúc hay các chất phụ gia cao su thông thường [6]. Một báo cáo lâm sàng năm 1993 cũng ghi nhận trường hợp người bệnh bị viêm da nặng ở bàn tay và cẳng tay sau 3 tháng làm việc với găng tay cao su; người này có kết quả xét nghiệm dị ứng tức thì âm tính nhưng lại dương tính với thử nghiệm áp da muộn đối với latex [7]. Tại môi trường y tế, trong số 204 nhân viên y tế có vấn đề về da được đánh giá, chẩn đoán cho thấy 35,3% mắc viêm da tiếp xúc kích ứng, 64,7% mắc viêm da tiếp xúc dị ứng và 7,3% bị mày đay tiếp xúc với latex [8]. Đáng lưu ý, có 3 nhân viên xuất hiện cơn hen suyễn và 5 người bị viêm mũi liên quan đến tình trạng mẫn cảm với latex [8].

Ai nên đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc?

Từ các bằng chứng khoa học, độc tính kích ứng của nhựa mủ thực vật có thể ảnh hưởng đến bất kỳ ai tiếp xúc trực tiếp [3], [1]. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng đối mặt với rủi ro cao hơn hẳn:

  • Người có tiền sử viêm da cơ địa hoặc cơ địa atopy: Dữ liệu nghiên cứu cho thấy khoảng 12,9% người có cơ địa atopy bị mẫn cảm với latex qua xét nghiệm lẩy da [8]. Hàng rào bảo vệ da vốn suy yếu khiến nhóm này dễ bị kích ứng nặng nề hơn khi tiếp xúc mủ thực vật.
  • Người có tiền sử dị ứng với các sản phẩm cao su tự nhiên: Những người từng bị viêm da, ngứa rát hoặc nổi mề đay khi đeo găng tay cao su cần tuyệt đối cẩn trọng trước các loại mủ cây có cấu trúc mủ tương tự [5], [6].
  • Người từng can thiệp phẫu thuật mắt: Mắt có tiền sử can thiệp ngoại khoa khi dính phải nhựa cây có thể bùng phát phản ứng viêm tiền phòng nghiêm trọng và đe dọa trực tiếp đến thị lực [4].
  • Trẻ nhỏ và thú nuôi: Mặc dù chưa có thử nghiệm lâm sàng riêng trên đối tượng trẻ nhỏ do vấn đề y đức, làn da mỏng manh của trẻ có nguy cơ bị tổn thương bóng nước nghiêm trọng nếu vô tình ngắt lá chơi đùa [3].

Cách xử lý an toàn và phòng ngừa tai nạn khi chăm sóc cây

Để bảo đảm an toàn khi bày biện và chăm sóc cây trạng nguyên cũng như các cây thuộc họ Đại kích trong không gian sống, bạn nên thực hiện các biện pháp phòng hộ thực tế sau:

  • Luôn đeo dụng cụ bảo hộ: Đeo găng tay không thấm nước và kính bảo hộ mắt khi tỉa cành, thay chậu hoặc lau rửa lá cây nhằm tránh nhựa mủ bắn vào da hay mắt [2], [4].
  • Vị trí đặt cây an toàn: Đặt chậu cây ở các vị trí cao ráo, ngoài tầm với của trẻ nhỏ và vật nuôi trong nhà để tránh nguy cơ bẻ cành làm chảy mủ [1].
  • Xử lý ngay khi da dính nhựa: Nếu không may bị nhựa cây dính vào da, cần rửa sạch ngay lập tức dưới vòi nước chảy cùng xà phòng dịu nhẹ để loại bỏ độc tố trước khi chúng ngấm sâu và gây chết tế bào sừng [1]. Tránh chà xát mạnh gây trầy xước biểu bì.
  • Sơ cứu khẩn cấp khi bắn vào mắt: Cần rửa mắt liên tục dưới dòng nước sạch hoặc nước muối sinh lý trong nhiều phút, tuyệt đối không dùng tay dụi mắt và phải đến ngay cơ sở nhãn khoa gần nhất để được kiểm tra tổn thương giác mạc [4].
  • Thăm khám y tế kịp thời: Khi da xuất hiện các nốt đỏ, phồng rộp, bóng nước hoặc ngứa rát dữ dội, người bệnh không nên tự ý bôi các loại thuốc lá dân gian mà cần đến chuyên khoa da liễu để được kê đơn thuốc bôi và thuốc chống dị ứng phù hợp [2].

Lời khuyên cho người yêu cây cảnh

Cây trạng nguyên và các loài cây họ Đại kích mang lại vẻ đẹp sinh động cho không gian sống nhưng cũng đi kèm nguy cơ tổn thương da và mắt tiềm ẩn từ dòng nhựa mủ độc tính [1], [4]. Mọi người không cần hoang mang loại bỏ hoàn toàn các loại cây này, mà chỉ cần trang bị kiến thức nhận biết và tuân thủ các nguyên tắc an toàn cơ bản. Việc cẩn trọng mang găng tay khi chăm sóc cây và rửa sạch tay ngay sau đó sẽ giúp bạn vừa thưởng thức trọn vẹn cảnh sắc của cây, vừa bảo vệ toàn diện sức khỏe cho cả gia đình.