Nhiều người có thói quen hễ nghe cây cỏ mọc hoang dã quanh bờ ao, ruộng nước có tác dụng chữa bệnh là tìm hái về sắc uống. Cây mã đề nước, loài thực vật thủy sinh quen thuộc ở vùng nông thôn, gần đây cũng được truyền tai như vị thuốc dân gian quý. Tuy nhiên, việc tự ý dùng loài cây này làm thuốc tiềm ẩn không ít nguy cơ đối với sức khỏe nếu không hiểu rõ bản chất khoa học.
Câu trả lời ngắn gọn: phụ nữ mang thai, người mắc bệnh lý về thận và người có chức năng tiêu hóa kém tuyệt đối không nên tùy tiện dùng cây mã đề nước làm thuốc. Dữ liệu khoa học về độ an toàn thực tế trên các đối tượng này hoàn toàn chưa được thiết lập đầy đủ.
Cây mã đề nước và những nhầm lẫn tai hại trong dân gian
Cây mã đề nước có tên khoa học là Ottelia alismoides, thuộc họ Thủy thảo (Hydrocharitaceae) [1], [2], [3]. Cây sống chìm hoặc nửa chìm dưới nước ngọt, có lá hình tim hoặc mũi mác, phân bố rộng ở châu Á, châu Phi và bắc Australia [1], [2].
Nhiều người thường nhầm lẫn mã đề nước với cây mã đề cạn thông thường (Plantago major hay Plantago asiatica) vốn được dùng nấu nước mát giải nhiệt. Thực chất, đây là hai loài thực vật hoàn toàn khác nhau về đặc tính sinh học, chi họ và thành phần hóa thực vật [1].
Việc nghe theo lời đồn rồi thu hái tự nhiên tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn loài. Ngay cả các nhà thực vật học khi phân tích mã di truyền cũng ghi nhận sự đa dạng khó phân biệt giữa các quần thể Ottelia alismoides [1]. Việc nhầm lẫn cây thuốc có thể dẫn đến hậu quả khó lường cho sức khỏe.
Bằng chứng khoa học hiện có: Tiềm năng nhưng còn sơ khai
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện đại về Ottelia alismoides hiện chủ yếu tập trung vào đặc điểm di truyền học [1], [2], [3]. Các nhà khoa học đã giải mã bộ gen lục lạp và hệ gen để phục vụ bảo tồn và nghiên cứu cơ chế hấp thụ carbon của loài thủy sinh này [2], [3].
Về mặt dược lý trị liệu, dữ liệu y học thực chứng còn rất hạn chế. Một nghiên cứu lâm sàng sơ bộ công bố năm 1995 ghi nhận chiết xuất từ Ottelia alismoides hỗ trợ điều trị khỏi 2 trường hợp bệnh nhân lao hạch cổ hai bên trong vòng 3 tháng [4].
Cùng nghiên cứu này, thử nghiệm độ nhạy cảm của thuốc cho thấy dịch chiết nước của cây có khả năng ức chế hoặc tiêu diệt vi khuẩn lao ở người [4]. Đây là tín hiệu bước đầu cho thấy tiềm năng kháng khuẩn lao của loài thảo dược này [4].
Tuy nhiên, giới hạn rất lớn là nghiên cứu chỉ dừng lại ở quy mô cực nhỏ gồm 2 ca bệnh và thử nghiệm invitro [4]. Đến nay chưa có thêm các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn để xác thực độc tính lâu dài, cơ chế chuyển hóa hay liều dùng tối ưu cho cộng đồng.
Thiếu hoàn toàn dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai
Một trong những nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm là phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú. Đến nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học hay thử nghiệm độc tính sinh sản nào đánh giá tác động của cây mã đề nước trên phụ nữ mang thai.
Nghiên cứu về Ottelia alismoides mới chỉ ghi nhận khả năng ức chế khuẩn lao trên ống nghiệm và 2 bệnh nhân lao hạch [4]. Không hề có dữ liệu an toàn nào liên quan đến thai nhi, nguy cơ sảy thai hay dị tật bẩm sinh.
Trong y học, mọi dược liệu tự nhiên khi chưa qua sàng lọc độc tính thai kỳ đều bị chống chỉ định dùng tùy tiện. Việc tự ý uống nước sắc mã đề nước có thể dẫn đến nguy cơ co bóp tử cung bất thường hoặc gây độc cho thai nhi qua tuần hoàn máu.
Vì sao người bệnh thận không nên mạo hiểm?
Nhiều người nhầm lẫn cây mã đề nước với mã đề cạn nên cho rằng cây này giúp "lợi tiểu", tốt cho thận. Đây là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với người suy giảm chức năng thận.
Hiện tại, chưa có nghiên cứu nào chứng minh tác dụng bảo vệ thận hay độ an toàn cho thận từ cây mã đề nước (Ottelia alismoides). Dữ liệu khoa học chỉ mới ghi nhận hoạt tính kháng khuẩn lao bước đầu [4].
Thận là cơ quan lọc và đào thải các chất chuyển hóa của dược liệu. Khi thận bị suy yếu, các hợp chất chưa rõ danh tính trong mã đề nước có thể tích tụ, làm tăng gánh nặng lọc máu và khiến bệnh thận tiến triển xấu hơn. Bệnh nhân thận mạn tính tuyệt đối không tự ý dùng bài thuốc truyền miệng này.
Người tiêu hóa kém, tỳ vị hư hàn cần tránh xa
Những người có đường tiêu hóa nhạy cảm, dễ đầy bụng, tiêu chảy hoặc tỳ vị hư nhược cũng là đối tượng không nên dùng cây mã đề nước.
Do đặc tính sinh thái của loài thủy sinh sống chìm trong bùn nước ngọt [2], cây mã đề nước rất dễ hấp thụ các chất ô nhiễm từ môi trường nước [2]. Nếu thu hái và chế biến không đúng cách, các tạp chất hoặc vi sinh vật bám dính có thể gây rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng.
Hơn nữa, y học hiện đại chưa có dữ liệu nghiên cứu về liều lượng an toàn trên hệ tiêu hóa của con người. Việc đưa một lượng lớn dịch chiết thảo dược lạ vào đường ruột có thể kích ứng niêm mạc dạ dày, gây buồn nôn, đau bụng và tiêu chảy kéo dài.
Hiểu lầm: "Cứ là cây cỏ tự nhiên thì không có độc"
Rất nhiều người lầm tưởng rằng thuốc thảo mộc hái ngoài tự nhiên luôn lành tính hơn thuốc tây. Đây là sai lầm phổ biến khiến nhiều người phải nhập viện vì tổn thương gan thận cấp tính.
Bất kỳ loài thực vật nào cũng chứa hàng trăm hợp chất hóa thực vật phức tạp. Trừ nghiên cứu năm 1995 chỉ ra chiết xuất nước có thể ức chế vi khuẩn lao [4], toàn bộ hồ sơ độc tính học (độc tính cấp, bán trường diễn, khả năng gây đột biến) của cây mã đề nước hầu như chưa được công bố đầy đủ trên người.
Khi chưa có dữ liệu khoa học rõ ràng, việc tự ý dùng cây tươi giã lấy nước hoặc sắc uống kéo dài chẳng khác nào biến cơ thể thành bãi thử nghiệm cho các độc chất tiềm ẩn.
Áp dụng đúng: Hãy tuân thủ hướng dẫn y khoa
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình trước các bài thuốc dân gian từ cây mã đề nước, người dân cần lưu ý:
Tuyệt đối không tự ý tìm hái cây mã đề nước ngoài ao hồ, đầm lầy để làm thuốc hay nấu nước giải nhiệt thay thế cây mã đề cạn.
Không dùng cây mã đề nước để tự điều trị các bệnh lý hô hấp, lao hạch hay viêm nhiễm khi chưa có phác đồ y khoa chuẩn mực, dù nghiên cứu bước đầu ghi nhận khả năng ức chế vi khuẩn lao [4].
Phụ nữ có thai, người đang mắc bệnh thận, viêm loét dạ dày - đại tràng cần tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất cứ loại thảo dược nào.
Khi có biểu hiện mệt mỏi, sưng hạch hoặc các vấn đề sức khỏe bất thường, cần đến ngay các cơ sở y tế uy tín để được thăm khám, xét nghiệm và điều trị theo y học chính thống.
Cây mã đề nước (Ottelia alismoides) là một loài thực vật thủy sinh có giá trị sinh học và tiềm năng nghiên cứu dược liệu trong tương lai. Tuy nhiên, trước khi có thêm những bằng chứng lâm sàng xác thực về độ an toàn và độc tính, việc tùy tiện sử dụng vị cây này làm thuốc là hành động nguy hiểm cần dừng lại ngay.
