Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại nước ép trái cây tự nhiên nhằm cải thiện sức khỏe tim mạch và kiểm soát chỉ số huyết áp. Trong số đó, lựu được xem là loại quả nổi bật nhờ màu sắc bắt mắt và lượng dưỡng chất dồi dào. Không ít lời đồn thổi cho rằng uống nước ép lựu hằng ngày có thể làm sạch mạch máu và thay thế thuốc hạ áp.
Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và phân tích gộp cho thấy nước ép lựu thực sự hỗ trợ giảm huyết áp tâm thu và tâm trương ở mức khiêm tốn [1], [2]. Tuy nhiên, loại thức uống này không thể thay thế phác đồ điều trị y tế và hiệu quả phụ thuộc vào liều lượng cũng như thời gian sử dụng [1].
Cơ chế tác động của polyphenol và chất chống oxy hóa
Lựu chứa hàm lượng cao các hợp chất polyphenol tự nhiên mang lại khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ [3], [2]. Các nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng nước ép lựu có đặc tính chống xơ vữa động mạch, chống viêm và hạ huyết áp [2], [4]. Những hoạt chất sinh học này giúp bảo vệ thành mạch trước các tổn thương do gốc tự do gây ra [4].
Tuy nhiên, cơ chế tác động trực tiếp của nước ép lựu lên hệ mạch máu vẫn chưa hoàn toàn sáng tỏ [3]. Một thử nghiệm năm 2012 ghi nhận huyết áp giảm nhưng không thấy sự thay đổi nồng độ men chuyển angiotensin (ACE) trong huyết thanh [3]. Dù vậy, tác động chống oxy hóa và cải thiện chức năng nội mô tổng thể vẫn là hướng giải thích phổ biến nhất hiện nay [4].
Bằng chứng từ các phân tích gộp quy mô lớn
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2023 trên 14 thử nghiệm lâm sàng với 573 người tham gia đã đánh giá tác động của nước ép lựu lên huyết áp [1]. Kết quả cho thấy nước ép lựu giúp giảm huyết áp tâm thu trung bình 5,02 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -7,55 đến -2,48; p < 0,001) [1]. Phân tích hồi quy cho thấy hiệu quả hạ huyết áp tâm thu có liên quan trực tiếp đến liều lượng bổ sung [1].
Đáng chú ý, phân tích năm 2023 cho thấy việc uống nước ép lựu trong thời gian từ 2 tháng trở xuống giúp giảm huyết áp tâm thu 4,59 mmHg và huyết áp tâm trương 2,94 mmHg [1]. Tuy nhiên, lợi ích giảm huyết áp dường như mất đi sau mốc 2 tháng sử dụng liên tục [1]. Về liều dùng, lượng uống từ 300 ml mỗi ngày trở xuống giúp giảm huyết áp tâm thu 6,11 mmHg [1]. Ngược lại, liều trên 300 ml mỗi ngày không ghi nhận hiệu quả giảm huyết áp tâm thu rõ rệt nhưng vẫn làm giảm huyết áp tâm trương 3,10 mmHg [1].
Trước đó, một phân tích gộp năm 2017 tổng hợp dữ liệu từ 8 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược cũng ghi nhận kết quả tương tự [2]. Nghiên cứu chỉ ra mức giảm trung bình huyết áp tâm thu là 4,96 mmHg và huyết áp tâm trương là 2,01 mmHg [2]. Hiệu quả hạ tâm thu xuất hiện ở cả thời gian can thiệp dưới 12 tuần (-5,83 mmHg) lẫn trên 12 tuần (-4,36 mmHg) [2]. Về liều lượng, mức dưới 240 cc mỗi ngày đem lại mức giảm tâm thu ấn tượng lên tới 11,01 mmHg, trong khi liều trên 240 cc giảm được 3,62 mmHg [2].
Hiệu quả trên người khỏe mạnh và người có bệnh lý tim mạch
Năm 2012, một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng giả dược tiến hành trên 51 người trưởng thành khỏe mạnh từ 30 đến 50 tuổi [3]. Nhóm can thiệp uống 330 ml nước ép lựu mỗi ngày trong vòng 4 tuần [3]. Kết quả cho thấy huyết áp tâm thu giảm 3,14 mmHg, huyết áp tâm trương giảm 2,33 mmHg và huyết áp động mạch trung bình giảm 2,60 mmHg [3]. Mặc dù vậy, nghiên cứu không ghi nhận thay đổi về vận tốc sóng mạch (PWV) hay khả năng khử sắt của huyết tương (FRAP), và cân nặng giữa hai nhóm không có sự khác biệt [3].
Đối với bệnh nhân mắc bệnh tim thiếu máu cục bộ, một thử nghiệm năm 2017 trên 100 bệnh nhân đau thắt ngực không ổn định hoặc nhồi máu cơ tim đã được tiến hành [5]. Bệnh nhân được chia đều vào hai nhóm, trong đó nhóm can thiệp uống 220 ml nước ép lựu mỗi ngày trong 5 ngày nằm viện song song với điều trị chuẩn [5]. Kết quả ghi nhận sự suy giảm đáng kể về cường độ, tần suất xuất hiện và thời gian kéo dài của các cơn đau thắt ngực [5]. Bệnh nhân dùng nước ép lựu cũng có nồng độ men tim troponin và dấu ấn thoái hóa mỡ malondialdehyde thấp hơn rõ rệt so với nhóm chứng [5].
Năm 2017, các nhà khoa học cũng đánh giá dạng chiết xuất lựu qua thử nghiệm mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 8 tuần trên 55 người trưởng thành không có bệnh lý triệu chứng [6]. Sử dụng viên nang chiết xuất lựu giúp giảm huyết áp tâm trương 2,79 mmHg [6]. Tuy nhiên, mức giảm huyết áp tâm thu 2,57 mmHg không đạt ý nghĩa thống kê, đồng thời tỷ lệ mỡ cơ thể, khối nạc và vòng eo không suy giảm [6].
Tác động trên phụ nữ có hội chứng buồng trứng đa nang
Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên năm 2021 tiến hành trên 44 phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) từ 18 đến 40 tuổi có chỉ số BMI từ 25 trở lên [7]. Nhóm can thiệp được cho sử dụng nước ép lựu cô đặc trong 8 tuần [7]. Kết thúc thử nghiệm, huyết áp tâm thu giảm 9,77 mmHg so với mức giảm 1,18 mmHg ở nhóm chứng, huyết áp tâm trương giảm 3,87 mmHg [7].
Nước ép lựu cô đặc cũng giúp cải thiện đáng kể nồng độ triglyceride máu và tỷ lệ TG/HDL-C, đồng thời tăng chỉ số cholesterol tốt HDL-C thêm 1,93 mg/dl [7]. Tuy nhiên, nghiên cứu phát hiện nồng độ cholesterol xấu LDL-C lại tăng 6,03 mg/dl ở nhóm uống nước ép lựu [7]. Đây là kết quả cần lưu ý đối với người đang có rối loạn chuyển hóa lipid [7].
Giới hạn tác dụng trên bệnh nhân chạy thận nhân tạo
Mặc dù mang lại nhiều tín hiệu tích cực, nước ép lựu không phải lúc nào cũng phát huy hiệu quả trên mọi đối tượng bệnh nhân. Một thử nghiệm bắt chéo ngẫu nhiên năm 2016 thực hiện trên 24 bệnh nhân đang duy trì chạy thận nhân tạo với độ tuổi trung bình 61 [8]. Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên dùng 100 ml nước ép lựu trước mỗi buổi lọc máu hoặc 1.050 mg chiết xuất lựu mỗi ngày trong 4 tuần [8].
Kết quả cho thấy cả hai dạng bổ sung đều an toàn và dung nạp tốt, không gây biến cố bất lợi [8]. Dù vậy, sau thời gian can thiệp, không có sự thay đổi nào đối với chỉ số huyết áp trước lọc máu, mỡ máu, các dấu ấn viêm như CRP, IL-6 hay các chỉ số stress oxy hóa F2-isoprostane [8]. Điều này cho thấy tình trạng viêm mạn tính và xơ vữa phức tạp ở bệnh thận giai đoạn cuối khó có thể đảo ngược chỉ bằng can thiệp dinh dưỡng ngắn hạn [8].
Hiểu lầm thường gặp về nước ép lựu
Nhiều người lầm tưởng uống càng nhiều nước ép lựu thì huyết áp hạ càng nhanh và càng tốt cho tim mạch. Dữ liệu gộp năm 2023 chứng minh việc uống trên 300 ml mỗi ngày không giúp giảm huyết áp tâm thu tốt hơn liều thấp [1]. Tương tự, phân tích năm 2017 ghi nhận mức tiêu thụ dưới 240 cc mỗi ngày mang lại hiệu quả hạ tâm thu vượt trội so với lượng lớn hơn [2].
Một hiểu lầm khác là có thể dùng nước ép lựu dài hạn thay cho thuốc kê đơn. Bằng chứng phân tích gộp cho thấy tác dụng hạ áp có xu hướng suy giảm hoặc mất đi sau 2 tháng dùng liên tục [1]. Nước ép lựu chỉ mang tính hỗ trợ lối sống, người bệnh tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc hạ áp khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Phụ nữ thừa cân hoặc mắc buồng trứng đa nang cần lưu ý kiểm tra mỡ máu định kỳ vì nước ép lựu cô đặc có thể làm gia tăng nhẹ chỉ số LDL-C [7]. Ngoài ra, nước ép lựu tự nhiên chứa một lượng đường fructose nhất định, người mắc bệnh tiểu đường cần tính toán vào tổng lượng carbohydrate nạp hàng ngày.
Bệnh nhân suy thận nặng hoặc đang chạy thận nhân tạo dù có thể dung nạp an toàn lượng nhỏ nước ép lựu [8], nhưng vẫn cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị do nguy cơ tích lũy kali từ nước ép trái cây. Người đang chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông, thuốc chuyển hóa qua gan cũng cần thông báo với chuyên gia y tế trước khi bổ sung thường xuyên.
Hướng dẫn áp dụng thực tế hằng ngày
Để tối ưu hóa lợi ích cho tim mạch, người trưởng thành có thể sử dụng nước ép lựu nguyên chất không thêm đường với liều lượng vừa phải. Theo các phân tích dữ liệu, mức dùng khoảng 100 ml đến 240 cc (dưới một cốc tiêu chuẩn) mỗi ngày đem lại hiệu quả cải thiện huyết áp tối ưu nhất [1], [2].
Nên uống vào buổi sáng hoặc giữa các bữa ăn chính, duy trì từng đợt từ 4 đến 8 tuần thay vì uống liên tục quanh năm [3], [1]. Bạn có thể ép trực tiếp từ hạt lựu tươi hoặc sử dụng dạng nước ép nguyên chất đóng chai không pha đường hóa học. Kết hợp việc uống nước lựu với chế độ ăn giảm muối, nhiều rau xanh và duy trì vận động thể chất đều đặn sẽ giúp bảo vệ huyết áp bền vững.
Nước ép lựu là thức uống giàu polyphenol hỗ trợ hạ huyết áp nhẹ và cải thiện một số chỉ số tim mạch trong ngắn hạn. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp bổ trợ trong lối sống lành mạnh, không thể thay thế các liệu pháp điều trị y khoa chính thống.
