Nước ngọt có ga ướp lạnh là thức uống giải khát quen thuộc của nhiều người trong những ngày nắng nóng hoặc khi mệt mỏi. Tuy nhiên, thói quen tiêu thụ các loại đồ uống ngọt này lại mang đến nhiều mối lo cho sức khỏe, đặc biệt là nguy cơ âm thầm hình thành sỏi thận và làm suy giảm chức năng bài tiết.

Câu trả lời nằm ở lượng đường fructose tự do dồi dào, chủ yếu đến từ siro bắp có hàm lượng fructose cao (HFCS) được sử dụng phổ biến trong chế biến nước giải khát công nghiệp [1, 4]. Khi cơ thể dung nạp một lượng lớn chất làm ngọt này, gan và thận phải đối mặt với áp lực chuyển hóa nặng nề, từ đó kích hoạt phản ứng sinh hóa làm tăng nồng độ axit uric, canxi và các tinh thể rắn trong nước tiểu [1, 4, 8].

Siro bắp fructose trong nước ngọt: Chất tạo ngọt vô hình

Kể từ thập niên 1980, siro bắp giàu fructose (HFCS) đã thay thế phần lớn đường mía (sucrose) truyền thống trong công nghiệp sản xuất nước giải khát có ga, tiêu biểu tại khu vực Bắc Mỹ [1]. Loại siro này cung cấp độ ngọt đậm, giá thành rẻ và dễ hòa tan trong dung dịch, nhưng lại mang đến lượng carbohydrate dạng lỏng có tốc độ hấp thu rất nhanh vào cơ thể [1, 4].

Một nghiên cứu phân tích trong phòng thí nghiệm độc lập sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) trên 23 loại nước ngọt phổ biến đã phát hiện hàm lượng fructose thực tế chiếm trung bình 59% (dao động từ 47% đến 65%) trong thành phần HFCS [2]. Lượng đường tổng số đo được dao động từ 85% đến 128% so với công bố trên nhãn dinh dưỡng [2]. Một số nhãn hàng lớn thậm chí chứa tỷ lệ fructose lên đến 65%, cao hơn nhiều so với giả định thông thường của người tiêu dùng là 55% [2].

Một công trình đo lường khác vào năm 2014 kiểm tra 80 mẫu nước giải khát có ga ngẫu nhiên sử dụng loại siro HFCS-55 đã ghi nhận tỷ lệ fructose chiếm trung bình 55,58% tổng lượng đường (khoảng tin cậy 95%: 55,51 - 55,65%) [3]. Cả hai nghiên cứu đều xác nhận rằng đồ uống có ga đang cung cấp một lượng fructose tự do trực tiếp và đậm đặc cho người uống [3, 5].

Fructose kích hoạt tăng axit uric và gánh nặng cho thận

Không giống như glucose có thể được hầu hết các mô trong cơ thể chuyển hóa, fructose sau khi hấp thu sẽ tập trung chuyển hóa tại gan [4, 6]. Quá trình phân giải fructose dạng lỏng diễn ra rất nhanh và không bị giới hạn bởi các enzyme kiểm soát năng lượng thông thường, dẫn đến việc tiêu hao nhanh chóng phân tử ATP nội bào và đẩy mạnh quá trình tạo axit uric [4].

Sự gia tăng sản xuất axit uric sau khi tiêu thụ nước ngọt chứa siro bắp đã được xác nhận qua nhiều nghiên cứu tim mạch và chuyển hóa [1, 4]. Lượng axit uric này tuần hoàn trong máu và buộc phải đào thải qua thận, làm tăng nồng độ tinh thể urat trong nước tiểu [1, 8]. Đây chính là một trong những thành phần cốt lõi gây kết tủa hình thành sỏi thận axit uric và kích thích các mầm sỏi canxi oxalat phát triển nhanh hơn.

Bên cạnh đó, việc nạp fructose dạng lỏng liên tục làm gia tăng các chất gây viêm và thúc đẩy quá trình tích lũy mỡ nội tạng [1, 4, 7]. Tình trạng này kéo theo các bất thường về vi mạch, làm tăng áp lực lọc cầu thận và gia tăng nguy cơ mắc bệnh thận mạn tính liên quan đến rối loạn chuyển hóa [5].

Nghiên cứu dịch tễ nói gì về nước ngọt và chuyển hóa thận?

Nghiên cứu Gia đình Tim mạch của Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ (NHLBI Family Heart Study) công bố năm 2021 đã đánh giá mối liên hệ giữa tiêu thụ đồ uống có đường và nguy cơ chuyển hóa trên các đối tượng tham gia qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm (FFQ) [1]. Kết quả cho thấy thói quen uống nước ngọt chứa HFCS liên quan chặt chẽ đến sự gia tăng nồng độ axit uric máu, bệnh gút, tăng huyết áp và hội chứng chuyển hóa [1].

Tuy nhiên, nghiên cứu của NHLBI có giới hạn là thiết kế cắt ngang (cross-sectional), chỉ thu thập thói quen ăn uống qua bảng hỏi tự báo cáo tại một thời điểm ban đầu, do đó khó nắm bắt những thay đổi chế độ ăn sau đó hoặc xác định quan hệ nhân quả tuyệt đối theo thời gian [1].

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2019 về đồ uống có đường cũng chỉ ra rằng việc nạp calo từ chất lỏng ngọt không tạo cảm giác no tự nhiên, dẫn đến tăng cân mất kiểm soát ở cả trẻ em và người trưởng thành [6]. Tỷ lệ thừa cân, béo phì cùng rối loạn kháng insulin do fructose gây ra là môi trường thuận lợi làm thay đổi độ pH của nước tiểu, khiến các khoáng chất như canxi và oxalat dễ dàng bão hòa rồi kết tụ thành sỏi cứng [2, 6, 8].

Ngoài ra, một phân tích tổng hợp khác ghi nhận những người tiêu thụ đồ uống có ga thuộc nhóm cao nhất có nguy cơ mắc bệnh chuyển hóa tim mạch tăng 24% so với nhóm uống thấp nhất [7]. Fructose thúc đẩy sự gia tăng huyết áp, tăng lipid máu và kích hoạt các phản ứng viêm toàn thân, trực tiếp đe dọa đến hệ mao mạch nuôi dưỡng thận [7].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu thực nghiệm và phân tích hóa học hiện đại đã chứng minh rõ ràng cơ chế đường fructose kích thích gan tạo axit uric và gây rối loạn bài tiết khoáng chất [3, 4, 5]. Việc đo lường chính xác lượng đường thực tế trong các lon nước ngọt thương mại giúp người tiêu dùng hiểu rằng lượng fructose họ nạp vào cơ thể thường cao hơn ước tính ban đầu [2].

Tuy vậy, các bằng chứng hiện có vẫn tồn tại một số điểm giới hạn. Nhiều dữ liệu dịch tễ học dinh dưỡng dựa trên hình thức tự khai báo qua bảng hỏi, có thể dẫn đến việc đánh giá thấp hoặc cao hơn mức tiêu thụ thực tế của người tham gia [1]. Hơn nữa, chế độ ăn uống của con người rất đa dạng, lượng fructose nạp vào thường đi kèm với lượng calo dư thừa nói chung, nên rất khó để tách biệt hoàn toàn tác động của riêng phân tử fructose với tác động từ các yếu tố lối sống khác [1, 4].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước ngọt giải khát

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống nhiều nước, dù là nước ngọt có ga, cũng giúp làm sạch đường tiết niệu và ngừa sỏi thận. Thực tế, nước ngọt dạng lỏng dù bù đắp cảm giác khát tạm thời nhưng lại nạp vào lượng đường HFCS đậm đặc, khiến thận phải làm việc cật lực hơn để bài tiết lượng phụ phẩm chuyển hóa [1, 4].

Một ngộ nhận khác là siro bắp có nguồn gốc tự nhiên từ ngô nên an toàn hơn đường cát thông thường. Phân tích phòng thí nghiệm chứng minh HFCS chứa hàm lượng fructose tự do rất cao, không có liên kết hóa học với glucose nên được hấp thu cực nhanh và kích hoạt phản ứng sinh axit uric tức thì [3, 4]. Ngoài ra, việc dùng nước ngọt có ga vào buổi tối trước khi đi ngủ cũng là thói quen xấu, khi nghiên cứu cho thấy tiêu thụ đồ uống ngọt vào ban đêm làm tăng nguy cơ thừa cân và gây lắng đọng tinh thể trong nước tiểu khi cơ thể giảm bài tiết ban đêm [6].

Ai nên thận trọng với nước ngọt có ga và HFCS?

Những người có tiền sử từng mắc sỏi thận, sỏi đường tiết niệu hoặc có người thân trong gia đình bị sỏi cần tuyệt đối hạn chế các loại nước giải khát chứa siro bắp [1, 8]. Nồng độ axit uric cao trong máu hoặc bệnh nhân đã được chẩn đoán mắc bệnh gút cũng cần loại bỏ nhóm thức uống này để tránh các đợt bùng phát cơn đau khớp cấp và hình thành sỏi urat [1].

Người mắc bệnh tiểu đường týp 2, huyết áp cao, bệnh thận mạn tính hoặc gan nhiễm mỡ không do rượu cũng thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị tổn thương thận tiến triển khi tiêu thụ fructose [1, 6, 8]. Trẻ em và thanh thiếu niên – nhóm đối tượng thường xuyên tiêu thụ nước ngọt vượt mức khuyến cáo – cần được kiểm soát chặt chẽ lượng đường lỏng hàng ngày để ngăn ngừa nguy cơ chuyển hóa từ sớm [6, 7].

Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ hệ tiết niệu

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị lượng đường tự do bổ sung hàng ngày chỉ nên chiếm dưới 10% tổng năng lượng nạp vào cơ thể [2, 6]. Để bảo vệ thận và phòng ngừa hình thành sỏi, người tiêu dùng nên chủ động thực hiện các giải pháp thay thế lành mạnh trong sinh hoạt hàng ngày:

  • Thay thế hoàn toàn nước ngọt đóng chai bằng nước lọc tinh khiết, nước khoáng không ga hoặc trà thảo mộc không thêm đường.
  • Tập thói quen kiểm tra nhãn thành phần sản phẩm, hạn chế tối đa các loại đồ uống có ghi "high fructose corn syrup", "siro bắp" hoặc "fructose syrup" [3, 5].
  • Áp dụng các chế độ ăn lành mạnh đã được chứng minh hiệu quả như chế độ ăn DASH (chế độ ăn ngăn ngừa tăng huyết áp) hoặc chế độ ăn Địa Trung Hải, vốn tập trung vào rau xanh, trái cây nguyên quả và hạn chế thực phẩm công nghiệp có đường [6].
  • Uống đủ 2 đến 2,5 lít nước lọc rải đều trong cả ngày để pha loãng nồng độ khoáng chất trong nước tiểu, hạn chế tối đa nguy cơ các tinh thể kết tụ thành sỏi.

Tóm lại, nước ngọt có ga chứa siro bắp fructose là yếu tố nguy cơ âm thầm thúc đẩy sỏi thận qua con đường kích thích tạo axit uric và gây rối loạn chuyển hóa khoáng chất. Việc lắng nghe cơ thể, cắt giảm đồ uống công nghiệp và duy trì thói quen uống nước lọc đều đặn là giải pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe hệ tiết niệu dài lâu.