Nhiều vận động viên và người rèn luyện thể thao cường độ cao bất ngờ khi nhận kết quả huyết áp tăng cao. Nhằm kiểm soát chỉ số này mà không muốn dùng thuốc sớm, nhiều người hướng đến chế độ ăn DASH.
Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu nào chứng minh DASH là giải pháp đầu bảng cho vận động viên chuyên nghiệp hay người có hội chứng tim vận động viên; các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng hiện có chỉ thực hiện trên người bình thường, người tăng huyết áp hoặc người có rối loạn chuyển hóa trong cộng đồng [1], [2], [3], [4].
Chế độ ăn DASH được xây dựng như thế nào?
Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) tập trung vào các nhóm thực phẩm giàu dinh dưỡng tự nhiên [2], [4]. Mô hình này khuyến khích tiêu thụ nhiều rau xanh, trái cây, các sản phẩm từ sữa ít béo hoặc không béo, ngũ cốc nguyên hạt, thịt gia cầm, cá và các loại hạt [1], [5], [4].
Đồng thời, DASH cắt giảm lượng chất béo bão hòa, tổng lượng chất béo, cholesterol và đồ ngọt [5], [6], [4]. Chế độ này cũng được ghi nhận giúp cải thiện tình trạng kháng insulin, tăng lipid máu và hỗ trợ kiểm soát thừa cân, béo phì [4].
Bằng chứng hạ huyết áp của DASH trên các nhóm dân số thông thường
Các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn khẳng định DASH hạ áp rõ rệt ở cộng đồng chung [2]. Trong nghiên cứu DASH trên 459 người trưởng thành có huyết áp tâm thu dưới 160 mm Hg và tâm trương 80–95 mm Hg, chế độ kết hợp DASH trong 8 tuần giúp giảm huyết áp tâm thu ở toàn bộ các phân nhóm được phân tích (P < 0,008) [5]. Mức giảm huyết áp tâm thu ghi nhận cao hơn ở người Mỹ gốc Phi (6,8 mm Hg) so với người da trắng (3,0 mm Hg), và ở người tăng huyết áp (11,4 mm Hg) so với người có huyết áp bình thường (3,4 mm Hg) [5].
Đối với người tăng huyết áp tâm thu đơn độc độ 1 (huyết áp tâm thu 140–159 mm Hg, tâm trương dưới 90 mm Hg), phân tích trên 72 người tham gia cho thấy DASH làm giảm huyết áp tâm thu 11,2 mm Hg so với chế độ ăn đối chứng sau 8 tuần (P < 0,001) [3]. Có đến 18 trên 23 người (78%) trong nhóm DASH đưa được huyết áp tâm thu về dưới 140 mm Hg [3].
Khi đưa vào đời sống tự do ngoài môi trường kiểm soát chặt chẽ, thử nghiệm trên 20 người tiền tăng huyết áp và tăng huyết áp độ 1 trong 4 tuần cũng ghi nhận nhóm DASH giảm huyết áp tâm thu từ 141,3 xuống 130,7 mm Hg (P < 0,001), trong khi nhóm đối chứng không thay đổi [7]. Một biến thể khác là DASH nhiều chất béo (HF-DASH) thử nghiệm trên 36 người khỏe mạnh cho thấy khả năng hạ áp tương đương DASH tiêu chuẩn, đồng thời giảm triglycerid và nồng độ hạt VLDL [6].
Hiệu quả cộng hưởng khi kết hợp DASH và giảm natri
Tác động hạ huyết áp của DASH tăng lên rõ rệt khi kết hợp kiểm soát lượng muối ăn hàng ngày [1], [8]. Thử nghiệm DASH-Sodium trên 412 người tham gia so sánh ba mức natri (cao, trung bình, thấp) trong 30 ngày mỗi giai đoạn [1]. Việc giảm natri từ mức cao xuống thấp giúp huyết áp tâm thu giảm thêm ở cả chế độ ăn đối chứng lẫn DASH [1].
So với chế độ ăn đối chứng có mức natri cao, việc ăn theo thực đơn DASH kết hợp lượng natri thấp dẫn đến huyết áp tâm thu trung bình thấp hơn 7,1 mm Hg ở người không tăng huyết áp, và thấp hơn tới 11,5 mm Hg ở người có tăng huyết áp [1]. Dù vậy, việc khuyến nghị hạ natri xuống dưới 100 mmol/ngày (khoảng 2.400 mg natri hay 6 g muối) cho toàn bộ cộng đồng vẫn là chủ đề gây nhiều tranh luận [8].
DASH có phù hợp với vận động viên chuyên nghiệp không?
Hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng nào đánh giá trực tiếp hiệu quả hay độ an toàn của DASH trên vận động viên chuyên nghiệp hoặc người mắc hội chứng tim vận động viên. Nhóm đối tượng trong các nghiên cứu DASH chỉ đại diện cho người ít vận động hoặc người hoạt động thể lực ở mức thông thường [5], [7].
Vận động viên thi đấu thể thao cường độ cao có cơ chế huyết động và nhu cầu chuyển hóa rất đặc thù. Hội chứng tim vận động viên là tình trạng tim thích nghi sinh lý do luyện tập thể lực nặng kéo dài, khác với biến đổi bệnh lý do tăng huyết áp vô căn. Việc tự ý áp dụng chế độ ăn giảm natri nghiêm ngặt của DASH có thể gây thiếu hụt điện giải, bởi vận động viên đào thải lượng lớn muối khoáng qua mồ hôi trong quá trình tập luyện.
Điều chưa biết
- Chưa có dữ liệu về ảnh hưởng của chế độ ăn DASH đối với kích thước tâm thất, chức năng cơ tim hay các chỉ số tim mạch ở người có hội chứng tim vận động viên.
- Chưa rõ việc giới hạn natri dưới 100 mmol/ngày theo chuẩn DASH có làm suy giảm thể tích huyết tương, hiệu suất vận động hoặc tăng nguy cơ hạ natri máu khi thi đấu hay không [1], [8].
- Chưa xác định được ngưỡng natri và tỷ lệ chất dinh dưỡng tối ưu dành riêng cho vận động viên thể thao chuyên nghiệp bị tăng huyết áp.
Ai nên thận trọng khi muốn áp dụng DASH?
- Vận động viên thể lực nặng và người tập luyện sức bền: Không nên vội vã cắt giảm muối ngặt nghèo theo mức natri thấp của DASH vì nguy cơ mất nước và rối loạn điện giải.
- Người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp: Chế độ ăn DASH được ghi nhận làm tăng hiệu quả của thuốc hạ áp [2], do đó người bệnh cần theo dõi huyết áp sát sao để tránh nguy cơ tụt huyết áp quá mức và cần hỏi ý kiến bác sĩ để chỉnh liều nếu cần.
Gợi ý áp dụng cho người vận động thể thao
Vận động viên phát hiện huyết áp tăng cao nên đến cơ sở y tế chuyên khoa tim mạch để chẩn đoán phân biệt giữa hội chứng tim vận động viên và tăng huyết áp bệnh lý. Không nên xem DASH là giải pháp duy nhất hay đầu bảng thay thế cho phác đồ y khoa.
Nếu muốn cải thiện chất lượng bữa ăn, người tập luyện có thể học hỏi nguyên tắc lành mạnh của DASH: bổ sung nhiều rau, củ, quả, ngũ cốc nguyên hạt và cá [1], [4]. Tuy nhiên, lượng natri, chất bột đường và năng lượng tổng thể cần được chuyên gia dinh dưỡng thể thao tính toán dựa trên khối lượng bài tập thực tế.





