Nhiều người tập thể thao có thói quen uống nhanh một lon nước tăng lực trước giờ chạy bộ hay nâng tạ nhằm tìm kiếm sự tỉnh táo, bứt phá sức mạnh cơ bắp. Hình ảnh những lon đồ uống chứa hàm lượng kích thích cao xuất hiện tràn ngập tại các phòng tập thể hình hay đường chạy phong trào. Tuy nhiên, hành động tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn nguy cơ gây quá tải cho hệ tuần hoàn.

Uống nước tăng lực kết hợp với các bài tập thể lực cường độ cao làm gia tăng áp lực tim mạch đột ngột và tổn hại khả năng tự điều tiết của mạch máu [4, 5]. Sự tương tác giữa caffeine, taurine cùng các chất kích thích khiến cơ tim co bóp mạnh hơn, đồng thời cản trở dòng máu lưu thông bình thường trong lòng mạch [1, 2, 4].

Cơ chế tác động lên thành mạch

Nước tăng lực không đơn thuần là nước giải khát mà là một hỗn hợp chứa các hoạt chất hoạt tính mạch như caffeine, taurine, glucuronolactone cùng lượng đường lớn [1, 2]. Khi đi vào cơ thể, caffeine nhanh chóng làm tăng nồng độ chất dẫn truyền thần kinh norepinephrine trong máu, kích hoạt hệ thần kinh giao cảm và khiến huyết áp tăng vọt [1].

Ở điều kiện nghỉ ngơi bình thường, mạch máu có khả năng giãn nở nhịp nhàng để điều hòa dòng chảy nhờ chức năng nội mô [4, 5]. Khi tiêu thụ các hợp chất kích thích, chức năng giãn mạch phụ thuộc nội mô bị suy giảm nghiêm trọng [4, 5]. Hậu quả là mạch máu bị co thắt hoặc mất đi tính đàn hồi linh hoạt đúng vào thời điểm cơ thể đòi hỏi lưu lượng tưới máu cao nhất [4, 5].

Hiện tượng xơ cứng động mạch thoáng qua và tăng trở kháng mạch máu khiến quả tim phải làm việc trong tình trạng chịu tải kép [1, 3]. Tim vừa phải tăng lực bóp để tống máu đi nuôi các mô vận động, vừa phải đối mặt với áp lực kháng cự dội ngược từ các thành mạch đang bị thu hẹp [1, 3].

Tăng huyết áp và tải cơ tim đột ngột

Năm 2014, một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên đánh giá tác động huyết động cấp tính trên 25 người trẻ, khỏe mạnh và không béo phì [2]. Các tình nguyện viên trải qua 2 buổi thử nghiệm riêng biệt, uống 355 mL nước tăng lực Red Bull hoặc 355 mL nước lọc thông thường, rồi được theo dõi liên tục trong 2 giờ [2].

Kết quả ghi nhận nhóm sử dụng nước tăng lực có mức huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương tăng đáng kể (p < 0.005) [2]. Đồng thời, nhịp tim và cung lượng tim đều tăng (p < 0.05), dẫn đến chỉ số tích đôi - phản ánh trực tiếp gánh nặng tiêu thụ oxy của cơ tim - tăng vọt (p < 0.005) [2].

Ngoài việc tim phải làm việc quá sức, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng sức cản mạch máu não gia tăng, tốc độ lưu lượng máu nuôi não bị sụt giảm kèm theo tần số thở tăng lên (p < 0.005) [2]. Ngược lại, việc uống nước lọc không tạo ra bất kỳ biến đổi tiêu cực nào lên các chỉ số huyết động nói trên [2].

Suy giảm chức năng nội mô giãn mạch

Để tìm hiểu sâu hơn về độ bền thành mạch, một nghiên cứu công bố năm 2021 được tiến hành trên 44 sinh viên y khoa khỏe mạnh, không hút thuốc, độ tuổi trung bình 24,7 và BMI trung bình 23,4 [3]. Những người này được đo chức năng nội mô thông qua kỹ thuật giãn mạch qua dòng chảy (FMD) bằng siêu âm độ phân giải cao trước và sau khi uống một lon Monster Energy loại 24 oz [3].

Chỉ sau 15 phút, cả huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương lẫn nhịp tim của các đối tượng đều tăng rõ rệt [3]. Đáng lưu ý, huyết áp tâm trương và nhịp tim vẫn duy trì ở mức cao suốt 90 phút sau tiêu thụ [3]. Phản ứng giãn mạch đỉnh FMD sụt giảm nghiêm trọng từ mức nền 5,1% xuống chỉ còn 2,8% sau 90 phút uống nước tăng lực (p = 0.004) [3].

Tình trạng tổn thương chức năng giãn mạch này cũng từng được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2017 trên 11 sinh viên y khoa (9 nam, 2 nữ) nhịn ăn và không hút thuốc ít nhất 8 giờ [4]. Sau khi uống 1 lon Monster Energy dung tích 24 oz, phản ứng giãn mạch FMD của họ giảm mạnh từ mức ban đầu 5,9% xuống chỉ còn 1,9% ở mốc 90 phút (p = 0.03) [4]. Khi các tế bào nội mô mạch máu mất đi độ co giãn mềm dẻo, áp lực máu dội trực tiếp lên thành mạch sẽ tăng cao khó kiểm soát [4, 5].

Co bóp cơ tim và xơ cứng động mạch

Nghiên cứu công bố năm 2013 sử dụng kỹ thuật siêu âm tim Speckle Tracking trên 35 người khỏe mạnh (tuổi trung bình 25, gồm 16 nam) được cho dùng nước tăng lực chứa 0,03% caffeine và 0,4% taurine theo liều 168 mL/m2 diện tích da [1]. Sau 1 giờ, chức năng cơ tim co bóp tăng vọt bất thường [1].

Cụ thể, chuyển động vòng van hai lá (MAPSE) tăng 11% (p < 0.001), biến dạng dọc thất trái tăng 10% (p = 0.004) và độ xoắn của tâm thất trái tăng 22% (p < 0.0001) [1]. Chức năng tâm thất phải cũng bị đẩy mạnh với chuyển động vòng van ba lá (TAPSE) tăng 15% (p < 0.0001) [1]. Điều này chứng minh hỗn hợp caffeine và taurine tạo ra hiệu ứng tăng sức co bóp cơ tim cấp tính rất mạnh [1].

Đi đôi với tình trạng cơ tim bị kích thích co bóp, động mạch cũng trở nên xơ cứng hơn [5]. Một nghiên cứu năm 2025 thực hiện trên 64 đối tượng trẻ tuổi có huyết áp bình thường cho thấy chỉ số gia tăng áp lực (AIx) - thước đo độ xơ cứng động mạch - tăng vọt có ý nghĩa thống kê ở thời điểm 30 phút sau khi uống một lon nước tăng lực (p = 0.016) [5]. Tác động xơ cứng mạch máu này mang tính chất cấp tính trước khi trở về mức nền sau 2 giờ [5].

Rủi ro khi kết hợp với vận động cường độ cao

Tập luyện thể thao cường độ cao vốn dĩ đã là một quá trình đòi hỏi quả tim phải đập nhanh hơn, tống máu nhiều hơn và cơ bắp cần lưu lượng oxy liên tục. Khi hệ tuần hoàn chưa kịp thích ứng mà đã bị ép tải bởi caffeine và taurine từ nước tăng lực, áp lực thành mạch sẽ bị đẩy lên mức cực hạn [1, 2, 4].

Thành mạch bị giảm khả năng giãn nở do suy giảm nội mô, kết hợp với độ cứng thành mạch tăng tạm thời, sẽ hạn chế dòng máu giàu dưỡng chất lưu thông trơn tru [3, 4, 5]. Việc tim vừa phải co bóp với cường độ cực lớn vừa phải đẩy máu qua một mạng lưới ống dẫn đang co thắt dễ dẫn tới hiện tượng thiếu máu cục bộ cơ tim hoặc kiệt quệ hệ tuần hoàn [1, 2].

Đặc biệt, việc lạm dụng lượng lớn đồ uống này có thể kích hoạt các biến cố mạch máu cấp tính [6]. Báo cáo lâm sàng ghi nhận trường hợp một bệnh nhân nam 48 tuổi có tiền sử tăng huyết áp đã bị tăng huyết áp kịch phát, nhịp tim nhanh và xuất huyết nội võng mạc dẫn đến mù lòa cấp tính ngay sau khi uống nhiều lon nước tăng lực [6]. Một số trường hợp tử vong ở thanh thiếu niên cũng đã được ghi nhận trên thế giới khi dùng đồ uống này trong lúc tập luyện thể thao [4].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Nhóm người có tiền sử bệnh lý tim mạch, người bị tăng huyết áp dù đang điều trị hay chưa kiểm soát đều không nên chạm vào các loại đồ uống kích thích này [6]. Sự kết hợp giữa bệnh nền thành mạch và các hoạt chất thúc đẩy huyết áp rất dễ dẫn tới nứt vỡ mạch máu hoặc tai biến nguy hiểm [6].

Thanh thiếu niên, người trẻ tuổi có thể trạng nhạy cảm với chất kích thích hoặc người có nhịp tim nhanh cơ địa cũng cần tránh dùng trước khi bước vào các bài tập vận động [1, 4]. Kể cả những người hoàn toàn khỏe mạnh, dung nạp một lượng lớn đồ uống tăng lực trong thời gian ngắn vẫn có thể khiến chức năng nội mô tụt dốc và xơ cứng mạch tạm thời [3, 4, 5].

Những người đang gặp các triệu chứng như hoa mắt, chóng mặt, đau tức ngực hoặc đang phải sử dụng thuốc điều trị các bệnh mạn tính cần tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi có ý định sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung chứa caffeine liều cao nào.

Giải pháp an toàn cho người tập luyện

Để đảm bảo hiệu suất vận động mà không đánh đổi bằng sức khỏe quả tim, người tập thể thao cần thay đổi cách tiếp cận đối với việc bổ sung năng lượng. Nước lọc thông thường vẫn là lựa chọn an toàn và tối ưu nhất để duy trì thể tích tuần hoàn ổn định mà không gây biến đổi xấu lên các thông số huyết động học [2].

Nếu cần bù điện giải và khoáng chất do đổ mồ hôi nhiều trong các buổi tập kéo dài, người tập nên chọn nước dừa tươi hoặc các dung dịch oresol, đồ uống thể thao chuyên dụng không chứa caffeine và taurine. Việc cung cấp carbohydrate lành mạnh từ chuối, yến mạch hoặc một bữa ăn nhẹ trước giờ tập từ 1 đến 2 tiếng sẽ mang lại nguồn năng lượng bền vững cho cơ bắp.

Trong trường hợp vẫn duy trì thói quen dùng nước tăng lực, tuyệt đối không uống sát giờ hoặc trong khi đang thực hiện các bài tập nặng, không uống dồn dập nhiều lon cùng lúc [6]. Lắng nghe nhịp tim và các phản ứng của cơ thể là nguyên tắc sống còn để tránh những biến cố tim mạch đáng tiếc xảy ra trên sàn tập.

Nước tăng lực có thể mang lại cảm giác hưng phấn tức thì nhưng lại đặt hệ tim mạch vào tình trạng căng thẳng quá tải [1, 2]. Tập luyện thể thao là hành trình rèn luyện sức bền lâu dài, việc lạm dụng chất kích thích liều cao trước giờ vận động mạnh chỉ đem lại rủi ro sức khỏe khôn lường. Một chế độ nghỉ ngơi đủ giấc, dinh dưỡng cân bằng và bù nước đúng cách luôn là nền tảng vững chắc nhất cho mọi hoạt động thể chất.