Chế độ ăn của thai phụ tác động trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi thông qua bánh nhau. Nhiều người băn khoăn liệu nên ưu tiên dầu thực vật hay mỡ động vật trong thai kỳ. Các bằng chứng khoa học hiện nay chủ yếu đánh giá từng nhóm acid béo cụ thể như acid béo bão hòa, acid béo không bão hòa chuỗi dài, chứ chưa có thử nghiệm đối đầu trực tiếp giữa toàn bộ chất béo động vật và dầu thực vật.

Các nghiên cứu lâm sàng và tiền lâm sàng cho thấy chất béo không bão hòa đa, đặc biệt là omega-3 và DHA, hỗ trợ cấu trúc và chức năng mạch máu nhau thai [1], [2]. Ngược lại, khẩu phần thừa acid béo bão hòa gắn liền với nguy cơ viêm nhiễm mô nhau và suy giảm lưu lượng máu tử cung trong mô hình linh trưởng [3]. Mức độ bằng chứng gồm thử nghiệm dùng đồng vị bền trên người [4], mô hình động vật linh trưởng [3], loài gặm nhấm [2] và các nghiên cứu tổng quan cơ chế [5], [6], [7], [8].

Nhau thai tiếp nhận và vận chuyển chất béo như thế nào?

Nhu cầu lipid của thai nhi tăng vọt vào 3 tháng cuối thai kỳ để hoàn thiện các cơ quan quan trọng [6], [8]. Trong giai đoạn sớm, lipid tích tụ ở các mô mỡ của người mẹ, sau đó được huy động mạnh mẽ ở giai đoạn muộn nhờ hoạt động phân giải mỡ gia tăng [8].

Tại nhau thai, các hạt lipoprotein mang lipid trong máu mẹ được gắn vào thụ thể chuyên biệt, sau đó bị thủy phân bởi men lipoprotein lipase, phospholipase A2 và lipase nội bào để giải phóng acid béo tự do [8]. Nhau thai vận chuyển acid béo tự do sang tuần hoàn thai nhi nhờ các protein vận chuyển chuyên biệt như FABP, FAT/CD36 và các dạng FATP [5], [8]. Quá trình này diễn ra có chọn lọc nhằm ưu tiên các acid béo thiết yếu cho thai nhi [6], [4].

Tác động của chế độ ăn giàu acid béo bão hòa

Các nghiên cứu trên động vật cho thấy chế độ ăn chứa lượng lớn chất béo bão hòa có thể gây hại cho môi trường vi mạch của tử cung [3]. Trong một nghiên cứu kéo dài trên khỉ macaque mang thai ăn chế độ giàu chất béo bão hòa và chất béo không bão hòa đơn, nồng độ acid béo bão hòa sau ăn tăng vọt, tỷ lệ acid béo n-6:n-3 tiền viêm tăng cao [3]. Chế độ ăn này làm suy giảm lưu lượng máu tử cung, gây thiếu máu cục bộ bánh nhau và gia tăng tổn thương oxy hóa ở mô nhau cũng như thai nhi [3].

Tình trạng béo phì ở thai phụ cũng làm thay đổi biểu hiện của các kênh vận chuyển acid béo tại nhau thai [5]. Phụ nữ có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao có sự sụt giảm biểu hiện mRNA của FATP1 và FATP4, đồng thời tăng biểu hiện protein FATP6 và FAT/CD36 ở nhau thai so với phụ nữ có BMI bình thường [5]. Béo phì thai kỳ dẫn đến tăng tích tụ lipid tại nhau thai nhưng lại làm suy giảm khả năng cung cấp các acid béo không bão hòa chuỗi dài sang cho thai nhi [5].

Vai trò của chất béo không bão hòa đa đối với nhau thai

Acid béo không bão hòa đa (PUFA), đặc biệt là nhóm n-3 và n-6, đóng vai trò thiết yếu từ giai đoạn làm tổ của phôi cho đến khi kết thúc thai kỳ [1], [7]. Hai acid béo thiết yếu bắt buộc phải lấy từ chế độ ăn là acid linoleic (LA, n-6) và acid alpha-linolenic (ALA, n-3) [1]. Chúng là tiền chất để tổng hợp các acid béo chuỗi dài tham gia cấu tạo màng tế bào, điều hòa biểu hiện gen, quá trình sinh mạch máu và miễn dịch tại nhau thai [1], [7].

Nghiên cứu công bố năm 2024 trên mô hình động vật và tế bào ghi nhận bổ sung dầu cá giàu n-3 PUFA trong giai đoạn cuối thai kỳ giúp tăng cường mạng lưới mạch máu nhau thai và mật độ kênh vận chuyển dinh dưỡng [2]. Hoạt chất DHA tác động qua thụ thể GPR120 trên tế bào lá nuôi nhau thai, củng cố hàng rào nhau thai, làm giảm phản ứng viêm và giảm stress oxy hóa [2]. Việc thiếu hụt n-3 PUFA trong tử cung có thể dẫn đến biến đổi cấu trúc bánh nhau và ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi [1].

Nguy cơ giảm hấp thu chất béo thiết yếu khi mắc bệnh lý thai kỳ

Các rối loạn chuyển hóa của người mẹ ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả vận chuyển acid béo qua nhau thai [6], [7], [4]. Trong bệnh tiền sản giật, cấu trúc vi mạch và nồng độ PUFA chuỗi dài phân bố tại các vùng mô nhau bị xáo trộn, đi kèm tình trạng mất cân bằng stress oxy hóa [7].

Một thử nghiệm lâm sàng dùng acid béo đánh dấu đồng vị bền trên 11 thai phụ khỏe mạnh và 9 thai phụ đái tháo đường thai kỳ (GDM) cho thấy sự suy giảm rõ rệt trong việc vận chuyển DHA [4]. Mặc dù nồng độ các acid béo khác như palmitic, oleic và linoleic qua nhau thai không có sự khác biệt lớn, tỷ lệ DHA từ máu mẹ chuyển sang máu cuống rốn ở nhóm GDM lại thấp hơn đáng kể so với nhóm chứng [4]. Hiện tượng này xảy ra do nhau thai bị khiếm khuyết khâu thu nhận DHA, làm giảm lượng dưỡng chất quan trọng này đến thai nhi [4].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các dữ liệu hiện tại chưa trả lời được ranh giới liều lượng chính xác giữa lợi ích và nguy cơ của từng loại dầu ăn cụ thể trên người mẹ mang thai. Mối liên hệ nhân quả giữa tỷ lệ acid béo n-6:n-3 trong khẩu phần ăn hàng ngày của thai phụ với cấu trúc vi thể bánh nhau ở người vẫn chủ yếu dựa trên nghiên cứu quan sát và mô hình linh trưởng [1], [3]. Cơ chế điều hòa các con đường tái este hóa và quá trình beta-oxy hóa chất béo trong nhau thai của người mẹ thừa cân cũng chưa được xác định đầy đủ [5].

Ai nên đặc biệt thận trọng khi bổ sung chất béo?

Thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ hoặc có tình trạng thừa cân, béo phì cần theo dõi sát sao khẩu phần lipid [5], [4]. Ở nhóm này, nhau thai dễ bị ứ đọng lipid và suy giảm khả năng chọn lọc DHA cho thai [5], [4].

Phụ nữ có nguy cơ cao bị tiền sản giật hoặc thai chậm phát triển trong tử cung cũng cần được chuyên gia dinh dưỡng đánh giá cẩn thận chất lượng chất béo nạp vào [6], [7]. Việc tự ý bổ sung các loại dầu chiết xuất liều cao mà không có chỉ định có thể gây mất cân đối tỷ lệ các acid béo trong cơ thể [1], [3].

Hướng dẫn cân đối chất béo trong thực đơn thai kỳ

Thai phụ không nên cắt giảm hoàn toàn chất béo vì đây là nguồn nguyên liệu bắt buộc để xây dựng tế bào nhau thai và thai nhi [1], [8]. Thay vì tiêu thụ nhiều món chiên rán kỹ hoặc thực phẩm chứa chất béo chuyển hóa làm giảm nồng độ acid béo n-3 [1], thai phụ nên ưu tiên nguồn chất béo không bão hòa đa từ cá biển và các loại hạt giàu ALA [1], [2].

Cần giữ mức năng lượng từ chất béo bão hòa ở tỷ lệ vừa phải để tránh làm giảm lưu lượng máu đến bánh nhau [3]. Mọi quyết định thay đổi chế độ dinh dưỡng lớn hoặc sử dụng viên uống bổ sung dầu cá trong thai kỳ cần có sự tư vấn của bác sĩ chuyên khoa [2], [4].

Kết luận

Chất béo không bão hòa chuỗi dài đóng vai trò bảo vệ cấu trúc mạch máu nhau thai, trong khi khẩu phần quá nhiều chất béo bão hòa có thể gây ức chế tưới máu và thúc đẩy viêm [2], [3]. Thai phụ nên duy trì chế độ ăn đa dạng, ưu tiên nguồn n-3 PUFA tự nhiên và kiểm soát lượng chất béo bão hòa để tối ưu hóa sức khỏe bánh nhau [1], [3].