Omega-3, đặc biệt là EPA và DHA từ cá béo hoặc dầu cá, thường được quảng bá là có thể cải thiện tinh trùng. Cơ sở sinh học là các axit béo này hiện diện trong màng tế bào tinh trùng; một số nghiên cứu quan sát và thử nghiệm nhỏ từng ghi nhận tín hiệu thuận lợi ở vài chỉ số. Tuy nhiên, tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2025 không tìm thấy cải thiện về nồng độ, tổng số, độ di động hoặc hình thái tinh trùng khi bổ sung omega-3 trong các thử nghiệm đủ điều kiện. Tổng quan này cũng không tìm thấy bằng chứng thuyết phục rằng thực phẩm bổ sung nói chung làm tăng tỷ lệ mang thai hoặc trẻ sinh sống [1].

Vì vậy, hiện chưa có cơ sở để coi viên dầu cá là phương pháp điều trị vô sinh nam. Cần phân biệt một cơ chế có thể xảy ra, thay đổi ở xét nghiệm tinh dịch và kết quả có ý nghĩa với cặp đôi như mang thai hoặc sinh con. Ảnh cá hồi trong bài chỉ minh họa một thực phẩm có omega-3; không hàm ý cá hồi hay dầu cá điều trị vấn đề sinh sản.

EPA và DHA là gì?

Omega-3 là tên gọi một nhóm axit béo không bão hòa đa. EPA (eicosapentaenoic acid) và DHA (docosahexaenoic acid) chủ yếu có trong cá và hải sản; ALA (alpha-linolenic acid) có trong một số thực phẩm thực vật như hạt lanh, hạt chia, óc chó và dầu cải. Cơ thể có thể chuyển đổi một phần ALA thành EPA và DHA, nhưng mức chuyển đổi hạn chế và khác nhau giữa người với người [4].

Khi nghiên cứu về tinh trùng, các sản phẩm không giống nhau: có nghiên cứu dùng dầu cá chứa cả EPA và DHA, có nghiên cứu dùng DHA riêng, còn một số công thức phối hợp thêm chất chống oxy hóa. Liều lượng, độ tinh khiết, thời gian dùng và nhóm người tham gia cũng khác. Bởi vậy, không thể mặc định mọi viên ghi “omega-3” có tác dụng tương tự sản phẩm trong một thử nghiệm cụ thể.

Vì sao omega-3 được nghiên cứu cho sức khỏe sinh sản nam?

Màng tế bào tinh trùng chứa các axit béo không bão hòa, trong đó có DHA. Tính chất của màng có thể liên quan đến khả năng di động và một số bước trong quá trình thụ tinh. Từ đó, các nhà nghiên cứu đặt giả thuyết rằng lượng axit béo trong khẩu phần hoặc trong tinh dịch có thể liên quan tới chất lượng tinh trùng [2].

Giả thuyết sinh học giúp xác định câu hỏi nghiên cứu chứ chưa chứng minh hiệu quả của viên bổ sung. Người ăn cá thường xuyên cũng có thể khác về nhiều mặt như tổng thể khẩu phần, hút thuốc, vận động và sức khỏe chuyển hóa. Do vậy, mối liên hệ quan sát được không chứng minh riêng omega-3 là nguyên nhân tạo ra khác biệt. Một thay đổi về thành phần axit béo trong mẫu tinh dịch cũng không đồng nghĩa khả năng thụ thai tăng.

Các nghiên cứu về tinh trùng đã cho thấy điều gì?

Một tổng quan và phân tích gộp năm 2018 tập hợp ba nghiên cứu với tổng cộng 290 nam giới. Tác giả báo cáo tín hiệu cải thiện độ di động tinh trùng, nhưng kết quả giữa các nghiên cứu rất không đồng nhất; phân tích không cho thấy cải thiện rõ về nồng độ tinh trùng [2]. Với số thử nghiệm ít, cỡ mẫu nhỏ và cách can thiệp khác nhau, ước tính này không đủ chắc để áp dụng cho mọi người.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2018 ở 60 nam giới hiếm muộn đánh giá các mức DHA và thời gian theo dõi khác nhau. Phần lớn thông số tinh dịch và chỉ dấu phân tử không khác biệt rõ; một số phân tích ghi nhận tín hiệu ở độ di động tiến tới. Đây là kết quả trên một chỉ số trong một nghiên cứu nhỏ, không phải bằng chứng rằng DHA làm tăng tỷ lệ có thai hay sinh con [3].

Quan trọng hơn, tổng quan hệ thống công bố năm 2025 đã xem xét các thử nghiệm ngẫu nhiên có thời gian can thiệp ít nhất 12 tuần. Phân tích omega-3 không cho thấy cải thiện về nồng độ, tổng số, tổng độ di động hoặc hình thái tinh trùng; các phân tích độ nhạy và một số nhóm phụ về DHA cũng không thay đổi kết luận chính. Trên toàn bộ nhóm thực phẩm bổ sung, không tìm thấy lợi ích rõ về mang thai hoặc trẻ sinh sống. Độ chắc chắn của bằng chứng thường thấp hoặc rất thấp và nhiều nghiên cứu có nguy cơ sai lệch, nên kết luận phù hợp là chưa có bằng chứng thuyết phục về lợi ích, chứ không phải đã chứng minh mọi tác động đều bằng không [1].

Chỉ số tinh dịch có đồng nghĩa với khả năng có con?

Không. Tinh dịch đồ đánh giá những đặc điểm như thể tích, nồng độ, tổng số, độ di động và hình thái. Kết quả có thể thay đổi giữa các lần lấy mẫu và cần được đọc trong bối cảnh bệnh sử, thời gian kiêng xuất tinh, bệnh gần đây, thuốc đang dùng và các yếu tố của cả hai người trong cặp đôi. Một chỉ số riêng lẻ không xác định chắc chắn một người có thể hoặc không thể có con.

Mang thai và trẻ sinh sống là các kết quả lâm sàng quan trọng hơn, nhưng thường khó nghiên cứu hơn: cần nhiều người tham gia, theo dõi lâu hơn và xem xét cả điều trị hỗ trợ sinh sản cùng các yếu tố từ người bạn đời. Nhiều thử nghiệm về chất bổ sung chỉ đo tinh dịch trong vài tháng. Ngay cả khi một chỉ số xét nghiệm thay đổi, không nên tự suy ra cơ hội có con tăng tương ứng [1].

Hướng dẫn AUA/ASRM khuyên bác sĩ trao đổi với bệnh nhân rằng lợi ích lâm sàng của các chất bổ sung như chất chống oxy hóa và vitamin trong điều trị vô sinh nam còn đáng nghi vấn; dữ liệu hiện có chưa đủ để khuyến nghị một tác nhân cụ thể [5]. WHO cũng không đưa ra khuyến nghị sử dụng chất chống oxy hóa cho nam giới trong các cặp đôi hiếm muộn có thông số tinh dịch ngoài khoảng tham chiếu do bằng chứng chưa đủ để kết luận [6]. Hai hướng dẫn này không nói rằng omega-3 từ thực phẩm cần tránh; chúng nhấn mạnh không xem viên bổ sung là cách điều trị đã được chứng minh.

Có nên ăn cá hoặc uống dầu cá khi đang mong con?

Cá có thể là một phần của khẩu phần đa dạng và cung cấp protein cùng các chất dinh dưỡng khác. Có thể chọn nhiều loại cá phù hợp với điều kiện sức khỏe, sở thích, nguồn cung và hướng dẫn an toàn thực phẩm tại nơi sống. Ăn uống cân bằng có lợi cho sức khỏe tổng thể, nhưng không có một loại cá hoặc thực phẩm đơn lẻ nào được chứng minh chữa vô sinh nam.

Không nên lấy lượng dùng trong một nghiên cứu làm liều tự bổ sung. Các sản phẩm có hàm lượng EPA/DHA, dạng dầu, chất lượng và thành phần phối hợp khác nhau; nhãn “1000 mg dầu cá” không nhất thiết có nghĩa là 1000 mg EPA cộng DHA. Nếu đang cân nhắc sản phẩm, hãy đọc lượng hoạt chất trên nhãn và trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ, nhất là khi đang điều trị hiếm muộn hoặc dùng thuốc thường xuyên.

An toàn và tương tác của omega-3

Dầu cá có thể gây vị tanh, ợ nóng, buồn nôn hoặc khó chịu tiêu hóa. NIH Office of Dietary Supplements lưu ý omega-3 liều cao có thể ảnh hưởng đông máu và cần được xem xét khi dùng cùng thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu; người có bệnh nền hoặc chuẩn bị phẫu thuật nên hỏi nhân viên y tế trước khi sử dụng [4]. Không tự ngừng thuốc kê đơn để thay bằng dầu cá.

Các thử nghiệm liều cao trong một số nhóm bệnh tim mạch cũng ghi nhận tăng nguy cơ rung nhĩ ở một số người. Điều này không có nghĩa mọi người dùng dầu cá đều gặp biến cố, nhưng là lý do để tránh suy luận “tự nhiên thì vô hại” và không tự tăng liều. Rủi ro phụ thuộc sản phẩm, lượng sử dụng và tình trạng sức khỏe. Hãy thông báo cho nhân viên y tế tất cả thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng.

Khi nào nên đi đánh giá sinh sản?

Nếu tinh dịch đồ bất thường, có tiền sử bệnh hoặc phẫu thuật ở cơ quan sinh dục, hoặc cặp đôi đã cố gắng có thai trong thời gian dài mà chưa thành công, nên trao đổi với bác sĩ để được đánh giá phù hợp. Đánh giá thường cần xem xét cả hai người và có thể bao gồm bệnh sử, khám lâm sàng, xét nghiệm hoặc lặp lại tinh dịch đồ khi cần. Không nên trì hoãn việc tìm nguyên nhân để chờ một loại thực phẩm bổ sung thay đổi kết quả.

Có thể hỏi bác sĩ: “Kết quả tinh dịch này cần được xác nhận lại không?”, “Yếu tố nào có thể gây bất thường?”, “Sản phẩm tôi đang dùng có tương tác với thuốc không?” và “Nghiên cứu về sản phẩm đo tinh dịch hay đo tỷ lệ mang thai, sinh con?”. Những câu hỏi này giúp đặt đúng kỳ vọng và lựa chọn bước tiếp theo dựa trên tình trạng cụ thể.

Kết luận

Omega-3 có cơ sở sinh học để được nghiên cứu trong cấu trúc tinh trùng, và một số phân tích cũ ghi nhận tín hiệu ở độ di động. Tuy nhiên, tổng quan hệ thống năm 2025 không thấy omega-3 cải thiện các thông số tinh dịch chính trong các thử nghiệm đủ điều kiện; bằng chứng về mang thai và trẻ sinh sống cũng chưa cho thấy lợi ích chắc chắn. Hướng dẫn chuyên môn không khuyến nghị một chất bổ sung cụ thể để điều trị vô sinh nam. Có thể ăn cá như một phần của khẩu phần cân bằng, nhưng không nên coi dầu cá là thuốc sinh sản hoặc tự dùng liều cao.

Đọc thêm