Cá ngựa từ lâu được sử dụng trong y học cổ truyền như một vị thuốc quý giúp bổ can thận, cường kiện gân cốt và giảm đau nhức xương khớp. Trong bối cảnh y học hiện đại tìm kiếm các giải pháp sinh học an toàn thay thế thuốc tây y, các peptide chiết xuất từ nguồn protein thực phẩm và sinh vật biển, bao gồm cá ngựa, thu hút sự chú ý của nhiều nhà khoa học.
Tuy nhiên, liệu peptide từ nguồn đạm tự nhiên có thực sự chặn đứng quá trình viêm khớp như lời đồn thổi? Dữ liệu nghiên cứu cho thấy các chuỗi peptide có hoạt tính sinh học mở ra triển vọng lớn trong can thiệp phản ứng viêm ở cấp độ tế bào và mô hình động vật, song khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới sản phẩm điều trị thực tiễn vẫn còn nhiều rào cản cần vượt qua.
Thực trạng bệnh viêm khớp và gánh nặng điều trị
Viêm khớp, đặc biệt là viêm khớp dạng thấp, là bệnh lý viêm hệ thống mạn tính qua trung gian tế bào T, dẫn đến hiện tượng viêm màng hoạt dịch và phá hủy cấu trúc sụn, xương khớp [1]. Bệnh lý này gây đau đớn dữ dội, làm suy giảm nghiêm trọng tuổi thọ và chất lượng sống của người mắc [1]. Viêm mạn tính còn liên quan mật thiết tới khoảng 30% tổng số các bệnh lý ở người, bao gồm tiểu đường, tim mạch, huyết áp cao và viêm ruột [1, 5].
Hiện nay, phác đồ điều trị thông thường dựa chủ yếu vào thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) và thuốc kháng viêm chứa steroid [2]. Dù mang lại hiệu quả kiểm soát cơn đau nhanh chóng, các loại thuốc này tiềm ẩn nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng khi dùng dài ngày, chẳng hạn như loét dạ dày, suy thận hay biến cố tim mạch [1, 5]. Do đó, nhu cầu tìm kiếm các hợp chất kháng viêm tự nhiên, sinh học và không mang độc tính trở nên cấp thiết [1, 5].
Cơ chế tác động sinh học của các peptide kháng viêm
Peptide nguồn gốc từ protein thực phẩm và thủy hải sản là những chuỗi amino acid ngắn, thường được "mã hóa" tự nhiên bên trong cấu trúc protein hoàn chỉnh và chỉ giải phóng thông qua quá trình thủy phân bằng enzyme hoặc điều kiện tiêu hóa thích hợp [3]. Ưu điểm nổi bật của nhóm hoạt chất sinh học này là độ tương thích sinh học cao và tính đặc hiệu cao trong cơ thể người [2].
Ở cấp độ tế bào, các peptide kháng viêm hoạt động bằng cách can thiệp vào nhiều con đường truyền tín hiệu nội bào. Nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng các peptide có khả năng ức chế con đường truyền tín hiệu yếu tố nhân kappa B (NF-kappaB), điều hòa cảm ứng enzyme tổng hợp nitric oxide (iNOS) và protein kinase đầu N của c-Jun (JNK) [3]. Ngoài ra, sự hấp thu của các chuỗi peptide tại ruột non chịu sự điều tiết của các thụ thể và chất vận chuyển chuyên biệt như PepT1 và CaRS trong đường tiêu hóa [3].
Dữ liệu từ các mô hình nghiên cứu peptide thực nghiệm
Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã kiểm tra tác động của peptide điều hòa miễn dịch bẩm sinh tổng hợp IDR-1002 trên tế bào nguyên bào sợi màng hoạt dịch (FLS) [4]. Kết quả in vitro cho thấy IDR-1002 ức chế các phản ứng viêm do interleukin-1 beta (IL-1beta) kích hoạt thông qua việc thay đổi hệ protein tế bào, chặn đứng sự hoạt hóa của NF-kappaB, MAPK p38 và JNK [4]. Peptide này đồng thời làm giảm sản xuất chất trung gian gây tiêu sụn matrix metalloproteinase-3 (MMP-3) và protein hóa ứng động bạch cầu đơn nhân-1 (MCP-1), nhưng không triệt tiêu các chemokine cần thiết cho việc loại bỏ nhiễm trùng, đồng thời tăng biểu hiện chất ức chế nội sinh IL-1RA [4].
Ở mô hình động vật, một nghiên cứu năm 2014 đánh giá hiệu quả của các peptide tổng hợp (HP-R1, HP-R2, HP-R3) từ chuỗi protein sốc nhiệt 65-kD (HSP65) trên chuột cống đực chủng Lewis bị viêm khớp do tá chất hoàn chỉnh Freund (CFA) [1]. Nhóm chuột được chỉ định dùng peptide qua đường mũi ngay khi xuất hiện dấu hiệu bệnh đầu tiên [1]. Kết quả cho thấy các peptide ức chế hiệu quả tình trạng sưng bàn chân, giảm điểm số viêm khớp và giảm đáng kể mức thâm nhiễm tế bào viêm cũng như hiện tượng tăng sinh màng hoạt dịch so với nhóm đối chứng [1]. Cơ chế bảo vệ này đi kèm với sự suy giảm nồng độ cytokine tiền viêm TNF-alpha và gia tăng cytokine kháng viêm IL-4 trong huyết thanh [1].
Song song đó, một nghiên cứu năm 2020 phát triển các peptide đoạn cắt từ protein IK (tIK) như tIK-9mer, tIK-14mer và tIK-18mer [2]. Nhóm nghiên cứu xác định đoạn peptide 18 amino acid (tIK-18mer) biểu hiện hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ nhờ khả năng phosphoryl hóa thụ thể interleukin-10, can thiệp vào quá trình biệt hóa tế bào miễn dịch TH17 mà không gây ra tác dụng phụ tiêu cực [2].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay
Mặc dù các thử nghiệm in vitro và trên mô hình chuột đem lại kết quả khả quan, người bệnh cần nhìn nhận khách quan về giới hạn dữ liệu. Nghiên cứu tổng quan năm 2017 lưu ý rằng dù nghiên cứu trong ống nghiệm và động vật chứng minh hoạt tính kháng viêm vượt trội, các thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn ghi nhận những kết quả mâu thuẫn, chưa đồng nhất [3].
Cơ chế hấp thu thực tế của chuỗi peptide qua hàng rào biểu mô ruột người còn phức tạp, dễ bị phân hủy bởi các men tiêu hóa trước khi đến được ổ khớp [3]. Hơn nữa, việc sử dụng các chế phẩm sinh học hay peptide miễn dịch mạnh đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ; ví dụ thuốc kháng thể điều hòa tế bào T efalizumab từng ghi nhận trường hợp gây bùng phát viêm đa khớp huyết thanh dương tính ở bệnh nhân vẩy nến và sau đó phải tự nguyện rút khỏi thị trường Mỹ do nguy cơ gây bệnh lý não chất trắng đa ổ tiến triển [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cá ngựa trị viêm khớp
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng "cứ ngâm rượu cá ngựa uống là khỏi triệt để viêm khớp". Rượu ngâm truyền thống không chiết xuất chọn lọc được các chuỗi peptide có khối lượng phân tử chuẩn và nồng độ hoạt tính mong muốn; cồn nồng độ cao thậm chí còn làm biến tính protein, phá hủy các liên kết peptide có ích.
Bên cạnh đó, nhiều người lầm tưởng cá ngựa có thể thay thế hoàn toàn thuốc đặc trị do bác sĩ chuyên khoa kê đơn. Viêm khớp dạng thấp là bệnh tự miễn tiến triển, nếu tự ý ngưng thuốc điều chỉnh bệnh (DMARDs) hoặc thuốc chống viêm chuẩn để chuyển sang dùng dược liệu trôi nổi, người bệnh đối mặt nguy cơ dính khớp, biến dạng khớp không thể phục hồi [1].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người cao tuổi có bệnh lý nền suy giảm chức năng gan, thận cần hết sức cẩn trọng khi tự ý sử dụng các chế phẩm chiết xuất đậm đặc từ cá ngựa hay sinh vật biển. Đạm lạ từ hải sản dễ kích hoạt phản ứng dị ứng hoặc làm tăng axit uric máu, gây bùng phát cơn gút cấp.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không tự ý dùng các loại thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất cá ngựa chưa qua kiểm chứng an toàn lâm sàng. Người đang điều trị bằng các thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc chống đông máu phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp bất kỳ chế phẩm bổ trợ nào.
Gợi ý tiếp cận và sử dụng đúng cách
Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của cá ngựa mà không gây hại cho sức khỏe, người tiêu dùng nên ưu tiên các dạng thành phẩm đã qua quy trình chuẩn hóa hoặc thủy phân chọn lọc, có giấy phép kiểm định chất lượng rõ ràng.
Nếu dùng cá ngựa theo phương pháp ẩm thực thực dưỡng truyền thống (như nấu canh, hầm cháo với các vị thảo dược bổ khí huyết), cần đảm bảo nguyên liệu sạch, rõ nguồn gốc xuất xứ, tránh cá ngựa ẩm mốc hoặc bảo quản bằng hóa chất. Không lạm dụng rượu ngâm cá ngựa nồng độ cồn cao mỗi ngày, vì lượng cồn nạp vào cơ thể sẽ kích hoạt thêm các phản ứng viêm nội tạng và làm trầm trọng thêm tình trạng thoái hóa khớp.
Peptide chiết xuất từ cá ngựa và các nguồn đạm tự nhiên là hướng đi triển vọng trong hỗ trợ điều hòa phản ứng viêm và bảo vệ tế bào khớp [3]. Dẫu vậy, đây vẫn là giải pháp hỗ trợ sinh học ở giai đoạn nghiên cứu, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực. Người bệnh viêm khớp cần duy trì lối sống vận động nhẹ nhàng, dinh dưỡng cân bằng và luôn tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc của bác sĩ chuyên khoa.
