Phụ nữ mang thai có được sử dụng táo gai?

Trong giai đoạn thai kỳ, nhiều phụ nữ thường tìm đến các loại mứt, trà thảo mộc từ quả táo gai để giảm cảm giác buồn nôn và hỗ trợ tiêu hóa. Tuy nhiên, việc sử dụng loại dược liệu này khi mang bầu lại gây ra nhiều băn khoăn về mức độ an toàn đối với sự phát triển của thai nhi.

Trả lời trực tiếp cho thắc mắc này: Phụ nữ mang thai cần hết sức thận trọng và không nên tự ý sử dụng các chế phẩm từ táo gai. Dù một số tài liệu ghi nhận chưa có chống chỉ định chính thức và các thử nghiệm trên động vật không cho thấy dị tật phôi thai, loại dược liệu này vẫn nằm trong danh mục chống chỉ định lâm sàng ở một số nơi và bắt buộc phải có ý kiến chuyên gia trước khi dùng do thiếu dữ liệu an toàn trên người mang thai ^{[1] [2]}.

Táo gai là gì và vì sao nhiều người ưa chuộng?

Táo gai (tên khoa học là Crataegus) là một chi cây bụi và cây thân gỗ có gai, thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae), mọc tự nhiên ở các vùng ôn đới Bắc Bán cầu như châu Âu, châu Á và Bắc Mỹ ^[3]. Cây đặc trưng bởi lá xanh tươi, hoa trắng và những chùm quả mọng màu đỏ rực ^[3].

Trong y học cổ truyền phương Đông, táo gai được dùng rộng rãi như một loại thực phẩm và vị thuốc giúp giải quyết các vấn đề tiêu hóa, máu nhiễm mỡ, tuần hoàn kém hoặc khó thở ^[3]. Quả táo gai khô thường được chế biến thành mứt, thạch, kẹo hoặc ngâm rượu để kích thích tiêu hóa ^[3]. Tại Bắc Mỹ, việc ứng dụng táo gai để trị bệnh tim đã bắt đầu từ năm 1800, trong khi y học lâm sàng hiện đại sử dụng dược liệu này làm thuốc trợ tim từ cuối thế kỷ 19 ^{[1] [3]}. Y học dân gian còn dùng táo gai để trị tiêu chảy, bệnh túi mật, mất ngủ và làm chất chống co thắt trong bệnh hen suyễn ^[3].

Tác động sinh học mạnh mẽ lên hệ cơ, mạch máu và đông máu

Không chỉ là một món ăn vặt giúp dễ tiêu, táo gai chứa các hoạt chất sinh học tác động trực tiếp đến hệ tim mạch, cơ trơn và quá trình đông máu ^{[3] [4]}. Một dạng chiết xuất khô tiêu chuẩn hóa có tên WS 1442 (lấy từ lá và hoa táo gai theo tỷ lệ 4-6,6:1 với dung môi ethanol 45%) được điều chỉnh để chứa từ 17,3% đến 20,1% hợp chất oligomeric procyanidins ^[5].

Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên cơ thể sống cho thấy chiết xuất táo gai sở hữu hàng loạt đặc tính dược lý: chống oxy hóa, chống viêm, giãn mạch, bảo vệ lớp nội mô mạch máu (như cải thiện tổng hợp oxit nitric - NO), hạ mỡ máu và làm giảm huyết áp động mạch ^{[5] [3]}. Đáng chú ý, dược liệu này còn làm giảm sự di cư và tăng sinh của tế bào cơ trơn, đồng thời tác động làm thay đổi lực co bóp và nhịp độ co thắt của tế bào cơ tim ^{[5] [6] [3]}.

Một nghiên cứu công bố năm 2009 trên mô hình tế bào cơ tim chuột sơ sinh nuôi cấy đã làm rõ cách thức táo gai can thiệp vào sự co cơ ^[6]. Nhóm nghiên cứu phát hiện chiết xuất táo gai (loài Crataegus monogyna) làm giảm tần số co bóp của tế bào cơ tim, trong đó tác động lên tế bào tâm nhĩ mạnh hơn tế bào tâm thất ^[6]. Khi bổ sung các chất đối kháng thụ thể muscarinic là atropine hoặc himbacine, tác dụng làm giảm nhịp co bóp này bị suy yếu rõ rệt ^[6]. Thử nghiệm định lượng bằng chất đánh dấu phóng xạ [(3)H]-QNB trên màng tim chuột cũng chứng minh phân đoạn 3 của chiết xuất táo gai ức chế sự gắn kết tại thụ thể muscarinic phụ thuộc vào liều lượng ^[6]. Điều này cho thấy chiết xuất táo gai điều chỉnh tần số co thắt cơ thông qua việc kích hoạt các thụ thể muscarinic ^[6].

Bên cạnh tác động lên hoạt động co cơ và mạch máu, táo gai còn có đặc tính chống kết tập tiểu cầu và làm loãng máu ^{[3] [4]}. Việc can thiệp sâu vào huyết áp, trương lực mạch máu, thụ thể điều khiển co cơ và cơ chế cầm máu chính là lý do khiến loại thảo dược này không thể được xem như một thực phẩm vô hại trong thai kỳ.

Nghiên cứu khoa học nói gì về tính an toàn trong thai kỳ?

Để đánh giá mức độ an toàn của táo gai đối với thai nhi, một nghiên cứu sàng lọc sinh sản công bố năm 2008 đã tiến hành thử nghiệm trực tiếp trên chuột mang thai ^[1]. Tại thời điểm nghiên cứu, các tác giả lưu ý rằng dù táo gai được dung nạp tốt trên lâm sàng nhưng lại thuộc diện chống chỉ định trong thai kỳ ^[1].

Trong thí nghiệm này, chuột mẹ mang thai được cho uống chiết xuất táo gai hàng ngày qua ống thông dạ dày với liều cao gấp 56 lần liều dùng ở người, chia làm hai giai đoạn: từ ngày thai kỳ thứ 1 đến ngày 8, hoặc từ ngày thai kỳ thứ 8 đến ngày 15 ^[1]. Đến ngày thai kỳ thứ 20, các bào thai chuột được cân trọng lượng và kiểm tra toàn diện các dấu hiệu dị tật bên ngoài, nội tạng hoặc khung xương ^[1]. Ngoài ra, phôi chuột ở ngày thứ 10,5 cũng được tách ra để nuôi cấy trực tiếp trong môi trường có chiết xuất táo gai suốt 26 giờ ^[1].

Kết quả cho thấy táo gai không gây ra tác dụng bất lợi nào lên sự phát triển của phôi thai, cả trên cơ thể chuột mẹ lẫn trong môi trường ống nghiệm ^[1]. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu cảnh báo không nên vội vàng kết luận dược liệu này hoàn toàn an toàn ^[1]. Việc không xuất hiện độc tính trên phôi có thể bắt nguồn từ sinh khả dụng thấp (tức tỷ lệ hấp thu vào máu thấp) của một số thành phần trong táo gai khi dùng qua đường uống ^[1]. Các nhà khoa học nhấn mạnh cần phải có thêm các nghiên cứu dược động học để xác định chính xác mức độ hấp thu táo gai tại ruột non ở người trưởng thành khỏe mạnh trước khi có thể xác nhận tính an toàn thực sự của nó ^[1].

Một bài tổng quan khoa học khác công bố năm 2010 lại ghi nhận rằng hiện chưa có chống chỉ định chính thức nào được biết đến đối với việc dùng táo gai trong thai kỳ, nhưng nhấn mạnh phụ nữ mang thai bắt buộc phải tham khảo ý kiến chuyên gia trong trường hợp này ^[2]. Về mặt độc tính chung, táo gai có độc tính thấp với liều gây chết trung bình (LD50) là 25 mg/kg và chỉ số điều trị rộng ^[2]. Các nghiên cứu độc tính trên động vật sử dụng chiết xuất WS1442 ở mức liều gấp 100 lần liều bình thường không tìm thấy bằng chứng gây độc, nhưng các thử nghiệm tương tự trên mô hình con người vẫn chưa từng được thực hiện ^[2].

Dữ liệu trên người trưởng thành và nguy cơ rối loạn đông máu

Ở người trưởng thành không mang thai, táo gai có hồ sơ an toàn khá tốt khi dùng đúng chỉ định ^{[2] [5]}. Một phân tích tổng hợp dữ liệu từ 24 thử nghiệm lâm sàng với tổng cộng 5.577 bệnh nhân kết luận rằng các chế phẩm từ táo gai được dung nạp tốt, tác dụng phụ ở mức thấp hoặc không đáng kể ^[2]. Thậm chí, nhóm điều trị bằng chiết xuất WS1442 còn có tỷ lệ gặp tác dụng phụ thấp hơn đáng kể và dược liệu này giúp ngăn ngừa chứng chóng mặt thay vì gây ra nó ^[2]. Hệ thống báo cáo tự phát ghi nhận 18 trường hợp gặp biến cố sau khi dùng táo gai, nhưng dữ liệu không đủ để chứng minh mối liên hệ nhân quả ^[2]. Một thử nghiệm lâm sàng sử dụng WS1442 liều cao tới 1.800 mg cũng không ghi nhận tác dụng phụ nào ^[2]. Một đánh giá lợi ích - nguy cơ công bố năm 2018 (bao gồm một nghiên cứu tử vong kéo dài 2 năm trên hơn 1.300 bệnh nhân dùng đa thuốc) tiếp tục khẳng định WS 1442 an toàn cho bệnh nhân suy tim độ II hoặc III theo phân loại của Hiệp hội Tim mạch New York (NYHA) và không gây tương tác thuốc trong khuôn khổ quan sát đó ^[5].

Tuy nhiên, một nghiên cứu công bố năm 2020 đã phát đi cảnh báo quan trọng về nguy cơ chảy máu liên quan đến táo gai ^[4]. Trước đó, các nhà khoa học nhận thấy chiết xuất táo gai làm tăng xu hướng chảy máu ở những bệnh nhân trải qua phẫu thuật bắc cầu động mạch vành ^[4]. Để làm rõ cơ chế, nhóm nghiên cứu đã chia ngẫu nhiên những con chuột cống đực Sprague Dawley vào 4 nhóm: 1 nhóm đối chứng và 3 nhóm uống chiết xuất hoa và lá táo gai mỗi ngày một lần với các mức liều 100, 200 và 500 mg/kg trong suốt 3 tuần ^[4].

Kết quả sau 3 tuần cho thấy nhóm chuột dùng táo gai có sự gia tăng đáng kể nồng độ antithrombin III tại tim (một chất chống đông máu tự nhiên) và sụt giảm mạnh nồng độ yếu tố đông máu X tại gan (P < 0,0001), trong khi chỉ số kết dính tế bào nội mô tiểu cầu hòa tan 1 (sPECAM-1) không thay đổi đáng kể (P = 0,0599) ^[4]. Đồng thời, chỉ số chất phản ứng với axit thiobarbituric tại gan giảm rõ rệt theo liều lượng (P < 0,0001) ^[4]. Nghiên cứu kết luận chiết xuất táo gai có đặc tính làm loãng máu mạnh, do đó cần đặc biệt thận trọng khi dùng chung với thuốc chống đông máu, thuốc kháng tiểu cầu hoặc trước các ca đại phẫu ^[4]. Đối với phụ nữ mang thai, quá trình sinh nở hoặc sinh mổ luôn tiềm ẩn nguy cơ băng huyết, nên đặc tính làm loãng máu này là một rủi ro lớn cần tránh.

Hiểu lầm thường gặp về các sản phẩm táo gai tự nhiên

Sai lầm phổ biến nhất của nhiều người là đánh đồng mọi sản phẩm từ táo gai đều nhẹ nhàng và giống hệt nhau. Thực tế, một nghiên cứu năm 2015 tiến hành phân tích mã vạch ADN trên 355 mẫu thuộc 93 nhóm phân loại trong chi Crataegus đã chỉ ra sự khác biệt về mặt chuyển hóa chất giữa các loài táo gai ^[7]. Sự khác biệt hóa học này đồng nghĩa với việc các sản phẩm bảo vệ sức khỏe làm từ loài táo gai Bắc Mỹ có thể tạo ra kết quả điều trị và tác động sinh học khác biệt so với các sản phẩm làm từ loài táo gai châu Âu phổ biến ^[7].

Hơn nữa, việc ăn vài miếng mứt quả táo gai khác xa với việc uống viên chiết xuất cô đặc từ lá và hoa. Trong một nghiên cứu năm 2008 trên chuột đực nặng 300g bị thắt động mạch chủ gây phì đại tim suốt 4 tuần, việc dùng chiết xuất WS1442 ở các mức liều 1,3 mg/kg, 13 mg/kg và 130 mg/kg mỗi ngày trong 3 tuần đã làm thay đổi rõ rệt cấu trúc buồng tim ^[8]. Cụ thể, chiết xuất này làm giảm thể tích buồng tâm thất trái (ở liều cao, thể tích tâm thu giảm xuống 50 mm³ so với 93 mm³ ở nhóm chứng bệnh; thể tích tâm trương giảm xuống 264 mm³ so với 412 mm³ ở nhóm chứng bệnh) và làm tăng độ dày tương đối của thành tim lên 0,80 mm ^[8]. Một dược liệu đủ mạnh để làm thay đổi cấu trúc cơ tim và huyết học rõ rệt như vậy không thể được dùng tùy tiện như nước giải khát trong thai kỳ ^{[8] [4]}.

Ai nên thận trọng khi sử dụng táo gai?

Để đảm bảo an toàn sức khỏe, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý khi tiếp xúc với các chế phẩm từ táo gai:

• Phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai: Do dược liệu được ghi nhận chống chỉ định lâm sàng trong thai kỳ ở một số tài liệu, thiếu dữ liệu thử nghiệm độc tính liều cao trên người và chưa rõ mức độ hấp thu qua ruột non, bà bầu tuyệt đối không tự ý dùng thực phẩm chức năng hay trà sắc từ táo gai ^{[1] [2]}.
• Sản phụ chuẩn bị sinh nở hoặc người sắp phẫu thuật: Chiết xuất táo gai làm giảm yếu tố đông máu X tại gan, tăng antithrombin III tại tim và làm tăng nguy cơ chảy máu trong phẫu thuật ^[4].
• Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc kháng tiểu cầu: Đặc tính làm loãng máu và chống kết tập tiểu cầu của táo gai có thể cộng hưởng gây xuất huyết nguy hiểm ^{[3] [4]}.
• Người có bệnh lý tim mạch hoặc huyết áp: Dù táo gai hỗ trợ điều trị suy tim nhẹ đến trung bình (NYHA độ I-III), dược liệu này có tác dụng tăng lực co bóp cơ tim (tương tự cơ chế đa đích của thuốc digoxin), làm chậm tần số co cơ qua thụ thể muscarinic và làm hạ huyết áp động mạch ^{[2] [6] [3]}. Bệnh nhân không được tự ý dùng thay thế phác đồ của bác sĩ.

Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn

Đối với phụ nữ mang thai, nguyên tắc an toàn cao nhất là ngưng sử dụng toàn bộ các loại viên uống bổ sung, cao lỏng, trà túi lọc hoặc rượu ngâm có thành phần chiết xuất từ lá, hoa và quả táo gai ^{[1] [2] [3]}. Nếu thai phụ lỡ ăn một lượng nhỏ mứt, thạch hoặc kẹo làm từ quả táo gai khô như một món ăn vặt hỗ trợ tiêu hóa, bạn không nên quá hoang mang vì nghiên cứu trên động vật không ghi nhận dị tật phôi thai ở liều khuyến cáo ^{[1] [3]}. Tuy nhiên, bạn cần ngưng dùng tiếp và thông báo cho bác sĩ sản khoa trong lần khám thai gần nhất ^[2].

Để giảm cảm giác nghén hoặc đầy bụng trong thai kỳ, mẹ bầu nên ưu tiên các biện pháp an toàn đã được xác lập như chia nhỏ bữa ăn trong ngày, uống đủ nước ấm và nghỉ ngơi hợp lý. Đối với người bình thường hoặc người có bệnh nền tim mạch muốn dùng táo gai để bảo vệ sức khỏe, cần lựa chọn các chế phẩm được tiêu chuẩn hóa rõ ràng về nguồn gốc loài cũng như hàm lượng hoạt chất, đồng thời phải hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi bắt đầu ^{[2] [5] [7]}. Nếu chuẩn bị bước vào bất kỳ ca phẫu thuật hay thủ thuật y khoa nào, người bệnh phải báo ngay cho bác sĩ về việc đang dùng táo gai để chủ động kiểm soát rủi ro chảy máu ^[4].

Tóm lại, dù táo gai là một dược liệu quý cho hệ tim mạch và tiêu hóa ở người trưởng thành, việc thiếu hụt dữ liệu dược động học trên người và nguy cơ gây loãng máu khiến nó không phải là lựa chọn an toàn cho thai phụ ^{[1] [3] [4]}. Mẹ bầu nên tránh tự ý dùng các chế phẩm từ táo gai và luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược nào vào cơ thể ^{[1] [2]}.