Ốm nghén với cảm giác buồn nôn và nôn mửa liên tục là nỗi ám ảnh của rất nhiều phụ nữ khi bước vào những tuần đầu thai kỳ. Nhấp một ngụm trà gừng ấm là mẹo dân gian quen thuộc được nhiều gia đình truyền tai nhau, nhưng uống bao nhiêu là vừa đủ và không gây hại cho thai nhi lại là điều khiến các mẹ bầu bối rối.

Các nghiên cứu khoa học cho thấy bà bầu có thể dùng gừng với liều lượng phổ biến tới 1 gam mỗi ngày, chia làm nhiều lần uống để giảm buồn nôn và nôn trong 3 tháng đầu thai kỳ [1] [2]. Ở liều thấp và dùng ngắn hạn trong tam cá nguyệt thứ nhất, gừng được đánh giá là có hiệu quả và tương đối an toàn [3] [4]. Tuy nhiên, các chuyên gia vẫn lưu ý rằng giới hạn tối đa tuyệt đối của gừng hiện chưa được xác định rõ ràng, và việc lạm dụng hoặc kéo dài sang giai đoạn sau của thai kỳ có thể tiềm ẩn rủi ro [1] [5] [4].

Vì sao gừng giúp làm dịu cơn ốm nghén?

Tình trạng buồn nôn và nôn thường xuất hiện mạnh mẽ nhất trong 3 tháng đầu thai kỳ [4]. Gừng (tên khoa học là Zingiber officinale) từ lâu đã được sử dụng trên khắp thế giới như một thảo dược phổ biến nhất để xoa dịu cảm giác khó chịu này [6] [2] [5].

Hiệu quả chống nôn của gừng chủ yếu đến từ hoạt chất có tên là 6-gingerol, một thành phần tác động trực tiếp lên đường tiêu hóa [1]. Trong các trường hợp nghén nặng, gừng giúp kích thích nhu động của dạ dày và ruột, đồng thời nhờ đặc tính hấp thụ mà làm giảm các kích thích truyền đến vùng nhận cảm hóa học gây nôn của cơ thể [1]. Nhờ đó, thảo dược này chặn đứng các phản ứng tại đường tiêu hóa và cắt đứt tín hiệu phản hồi gây cảm giác buồn nôn [1].

Bên cạnh đó, các hoạt chất trong gừng còn tác động lên các thụ thể 5-HT3 ở hồi tràng (một đoạn của ruột non) [1]. Thông qua cơ chế tác động lên hệ serotonin và kháng hydroxytryptamine tại khu vực này, gừng giúp làm dịu các cơn co thắt dẫn đến nôn mửa [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và liều lượng?

Nhiều công trình nghiên cứu đã được thực hiện để đo lường chính xác mức độ hiệu quả và tính an toàn của gừng đối với phụ nữ mang thai.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2002 tại Mỹ đã đánh giá tác dụng của siro gừng pha nước trên 26 phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu [2]. Những người tham gia uống 1 thìa canh siro nghiên cứu (hoặc giả dược) pha vào 4 đến 8 ounce (khoảng 120 đến 240 ml) nước nóng hoặc lạnh, uống 4 lần mỗi ngày, tương đương tổng liều 1 gam gừng mỗi ngày chia nhỏ [2]. Kết quả sau 9 ngày cho thấy 10 trong số 13 bà bầu (77%) dùng gừng đã cải thiện ít nhất 4 điểm trên thang đo mức độ buồn nôn 10 điểm, trong khi ở nhóm dùng giả dược chỉ có 2 trên 10 người (20%) đạt được mức giảm này [2]. Đáng chú ý, 8 trong số 12 phụ nữ (67%) bị nôn hàng ngày ở nhóm dùng gừng đã ngừng nôn hoàn toàn vào ngày thứ 6, so với tỷ lệ chỉ 2 trên 10 người (20%) ở nhóm giả dược [2].

Về độ an toàn cho thai nhi, một nghiên cứu đối chứng tiến cứu năm 2003 đã theo dõi các phụ nữ mang thai dùng gừng trong tam cá nguyệt đầu tiên và so sánh với nhóm dùng các thuốc không gây dị tật thai nhi [7]. Trong số 187 thai kỳ được theo dõi kết quả, có 181 ca sinh sống, 2 ca thai lưu, 3 ca sẩy thai tự nhiên, 1 ca phá thai trị liệu và 3 ca dị tật lớn [7]. Trẻ sinh ra có cân nặng trung bình là 3542 g (cộng trừ 543 g) và tuổi thai trung bình đạt 39 tuần (cộng trừ 2 tuần) [7]. Nhóm dùng gừng không có sự khác biệt thống kê về các kết cục bất lợi so với nhóm đối chứng, thậm chí số trẻ nhẹ cân dưới 2500 g ở nhóm dùng gừng còn ít hơn (3 trẻ so với 12 trẻ ở nhóm đối chứng) [7]. Nghiên cứu kết luận gừng không làm tăng tỷ lệ dị tật lớn vượt quá mức nền tự nhiên (vốn từ 1% đến 3%), dù hiệu quả giảm nghén được người dùng chấm ở mức nhẹ với điểm trung bình là 3,3 trên thang điểm từ 0 đến 10 (qua 66 phiếu đánh giá) [7].

Dữ liệu quy mô lớn hơn từ một nghiên cứu năm 2015 cũng củng cố thêm về tính an toàn này [6]. Một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi 1020 thai kỳ có phơi nhiễm với gừng (trong đó có 466 trường hợp dùng trong 3 tháng đầu) không tìm thấy sự gia tăng nguy cơ dị tật thai nhi, thai lưu hoặc tử vong chu sinh, nhẹ cân, sinh non hay chỉ số Apgar thấp sau sinh [6]. Tài liệu này cũng ghi nhận gừng có hiệu quả vượt trội hơn giả dược và ngang bằng với vitamin B6 cũng như thuốc chống nôn dimenhydrinate [6].

Một báo cáo cập nhật năm 2020 tổng hợp từ 24 thử nghiệm cho biết liều dùng từ 35 mg đến 500 mg gừng mang lại tác dụng giảm buồn nôn và nôn tương đương với vitamin B6 [1]. Đối với những thai phụ bị chứng nôn nghén nặng (hyperemesis gravidarum), phác đồ dùng 1 gam gừng mỗi ngày (chia làm 4 lần, mỗi lần 250 mg) trong vòng 4 ngày đã phát huy hiệu quả mà không ghi nhận tác dụng phụ nào [1]. Tất cả trẻ sinh ra đều bình thường, chỉ có 1 ca sẩy thai tự nhiên nhưng không xác định được mối liên hệ nhân quả với việc dùng gừng [1].

Ngoài ra, một tổng quan hệ thống năm 2013 phân tích 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng cũng khẳng định gừng đường uống giúp giảm đáng kể tần suất nôn và cường độ buồn nôn so với giả dược, với các tác dụng không mong muốn nhìn chung là nhẹ và hiếm gặp [5]. Một tóm tắt lâm sàng năm 2016 ước tính rằng dùng gừng trong 3 tháng đầu có thể giúp cải thiện khoảng 4 điểm trên thang đo 40 điểm về mức độ nôn nghén, hoặc giúp cứ 3 phụ nữ thì có 1 người ngừng nôn sau 6 ngày sử dụng [8].

Hiểu lầm thường gặp: Có phải cứ thảo dược tự nhiên là uống bao nhiêu cũng được?

Nhiều bà bầu cho rằng gừng là củ gia vị tự nhiên nên hoàn toàn lành tính, có thể uống trà gừng đặc thay nước lọc suốt cả thai kỳ. Đây là một quan niệm sai lầm.

Dù được đánh giá là rủi ro thấp và an toàn khi dùng ở liều thấp trong thời gian ngắn [3] [1], các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh rằng hiện chưa có đủ dữ liệu để xác định chắc chắn liều tối đa an toàn tuyệt đối, thời gian điều trị chuẩn xác cũng như hậu quả của việc dùng quá liều [5]. Bên cạnh đó, chất lượng của các chế phẩm từ gừng hay thực phẩm bổ sung trên thị trường cũng là một mối lo ngại do sự quản lý còn hạn chế [3].

Đặc biệt, sự an toàn của gừng phụ thuộc rất lớn vào giai đoạn mang thai. Một tổng quan năm 2017 về các thảo dược trong thai kỳ chỉ rõ: gừng chỉ được xem là biện pháp giảm buồn nôn và nôn an toàn khi dùng trong 3 tháng đầu thai kỳ [4]. Nếu tiếp tục sử dụng gừng từ tam cá nguyệt thứ hai trở đi, thảo dược này có thể làm rút ngắn thời gian mang thai [4]. Báo cáo năm 2020 cũng cảnh báo việc dùng gừng xuyên suốt cả thai kỳ có liên quan đến tình trạng sinh non đáng kể và làm giảm chu vi vòng đầu của trẻ sơ sinh khi chào đời [1].

Ai nên thận trọng khi dùng trà gừng giảm nghén?

Không phải mẹ bầu nào cũng có thể thoải mái uống trà gừng. Ngay trong 3 tháng đầu, việc dùng gừng vẫn có thể đi kèm một số phản ứng phụ không phụ thuộc liều lượng như gây khô miệng, hoặc làm tình trạng buồn nôn và mất nước trở nên tồi tệ hơn ở một số cơ địa [1].

Khi bước sang tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba, việc sử dụng gừng đã được báo cáo là có liên quan đến hiện tượng chảy máu hoặc ra máu âm đạo nhỏ giọt [1]. Nguyên nhân là do gừng có khả năng ức chế hoạt động của enzyme thromboxane synthetase (một enzyme tham gia vào quá trình đông máu), từ đó làm tăng nguy cơ xuất huyết âm đạo ở phụ nữ mang thai [1]. Ngoài ra, các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận sự tương tác của gừng với quá trình chuyển hóa hormone testosterone của thai nhi [1].

Một vấn đề quan trọng khác là tương tác thuốc. Gừng đã được báo cáo là có xảy ra tương tác với các loại thuốc điều trị mà bà bầu có thể phải sử dụng trong thai kỳ, bao gồm insulin và metformin (thuốc điều trị tiểu đường) cũng như nifedipine (thuốc điều trị huyết áp và tim mạch) [1].

Do đó, những thai phụ có tiền sử dọa sẩy thai, ra máu âm đạo, rối loạn đông máu, hoặc đang phải dùng thuốc điều trị tiểu đường thai kỳ, cao huyết áp cần tuyệt đối thận trọng và phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng gừng [1] [5].

Cách áp dụng thực tế cho bà bầu 3 tháng đầu

Để tận dụng lợi ích giảm nghén của gừng một cách an toàn, các mẹ bầu trong 3 tháng đầu có thể tham khảo cách sử dụng dựa trên các thử nghiệm lâm sàng:

Về liều lượng, tổng lượng gừng sử dụng không nên vượt quá 1 gam (1000 mg) mỗi ngày [1] [2]. Thay vì uống một lần thật đặc, mẹ bầu nên chia nhỏ liều lượng này thành 4 lần trong ngày (mỗi lần khoảng 250 mg) để cơ thể hấp thu tốt và duy trì hiệu quả làm dịu dạ dày ổn định [1] [2]. Một số nghiên cứu cho thấy ngay cả mức liều thấp hơn, từ 35 mg đến 500 mg, cũng đã mang lại hiệu quả giảm buồn nôn tương đương vitamin B6 [1].

Về cách chế biến và sử dụng, đối với những bà bầu khó nuốt viên nang hoặc thức ăn đặc do ốm nghén, việc dùng gừng dưới dạng siro hoặc trà pha loãng với nước sẽ dễ chịu hơn rất nhiều [2]. Bạn có thể pha lượng gừng hoặc siro gừng tiêu chuẩn vào khoảng 120 ml đến 240 ml (4 đến 8 ounce) nước ấm hoặc nước mát tùy sở thích để nhấp từng ngụm nhỏ bốn lần trong ngày [2].

Về thời gian sử dụng, chỉ nên dùng gừng trong các đợt nghén ngắn ngày ở 3 tháng đầu, chẳng hạn từ 4 đến 9 ngày để cắt cơn nôn và giảm buồn nôn [1] [2]. Khi các triệu chứng đã thuyên giảm hoặc khi bước sang tháng thứ 4 của thai kỳ, mẹ bầu nên ngưng sử dụng để tránh các rủi ro cho giai đoạn sau [1] [4]. Song song đó, thai phụ cần chú ý nghỉ ngơi hợp lý và bổ sung đủ nước, vitamin theo hướng dẫn y tế [6].

Gừng là một giải pháp hỗ trợ giảm ốm nghén hiệu quả, chi phí thấp và tương đối an toàn trong 3 tháng đầu nếu tuân thủ đúng liều lượng từ 1 gam trở xuống mỗi ngày [3] [1] [2]. Tuy nhiên, thảo dược này không thể thay thế hoàn toàn các phác đồ y khoa chuẩn mực và không nên dùng kéo dài suốt thai kỳ [3] [1] [4]. Mẹ bầu hãy luôn lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa trước khi bắt đầu sử dụng, đặc biệt khi có bệnh nền hoặc triệu chứng nghén quá nặng.