Nhiều thai phụ băn khoăn về việc dùng thảo dược tự nhiên dưỡng tóc hoặc chữa bệnh trong thai kỳ. Trong đó, bồ kết là nguyên liệu quen thuộc trong đời sống người Việt nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ nếu dùng sai cách.

Phụ nữ mang thai không được tự ý uống bồ kết hoặc các bài thuốc từ dược liệu này do nguy cơ kích thích co thắt cơ trơn, tiềm ẩn nguy cơ sảy thai hoặc sinh non. Việc gội đầu ngoài da bằng bồ kết nấu nước thông thường ít gây hấp thu toàn thân, nhưng vẫn cần thực hiện thận trọng, không ngâm rửa kéo dài hay hít phải khói bồ kết nướng đậm đặc.

Cơ chế tác động và rủi ro đối với thai kỳ

Cơ chế giữ thai an toàn dựa trên việc duy trì trạng thái thư giãn của cơ tử cung. Các nghiên cứu sinh học cơ bản chỉ ra rằng cơ tử cung người có khả năng tự điều chỉnh co bóp thông qua các kênh ion chuyên biệt, ví dụ kênh TREK-1 chịu trách nhiệm ức chế cơn co tử cung khi tử cung giãn rộng trong thai kỳ [1]. Nếu các thụ thể hoặc kênh bảo vệ này bị tác động tiêu cực, cơ trơn tử cung sẽ xuất hiện các cơn co bóp bất thường, đe dọa trực tiếp đến sự ổn định của thai nhi [1].

Bồ kết chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh tác động lên chuyển hóa tế bào và cơ trơn. Chiết xuất ethanol từ gai bồ kết (Gleditsia sinensis) đã được ghi nhận có khả năng tác động mạnh lên mô và tế bào, ngăn chặn sự phát triển của khối u thông qua ức chế kháng nguyên nhân tế bào tăng sinh (PCNA) và protein p53 đột biến [2]. Những hoạt tính gây độc tế bào và tác động mô mạnh mẽ này cho thấy dược liệu không vô hại, có thể gây hại nghiêm trọng đến các tế bào phôi thai đang phân chia nhanh nếu thai phụ dung nạp qua đường tiêu hóa [2].

Thực trạng nguy cơ khi dùng thảo dược tự phát lúc mang thai

Việc sử dụng thảo mộc thiếu kiểm soát trong thai kỳ là vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng lo ngại. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến cuối ở Jimma (Ethiopia) trên 125 phụ nữ nhập viện khoa phụ sản đã cho thấy bức tranh rõ nét về rủi ro này [3]. Trong số 125 bệnh nhân, có tới 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai nghén có chủ đích hoặc sảy thai [3].

Phân tích sâu nhóm thai phụ sảy thai hoặc bỏ thai cho thấy 17,9% (19 người) từng dùng một hoặc nhiều loại cây thuốc thảo mộc trong thai kỳ [3]. Đáng chú ý, các loại thảo dược có nguy cơ gây độc hoặc kích thích co thắt tử cung được ghi nhận gồm Trigonella foenum-graecum, Ruta chalepensis, Cinnamomum verum, Artemisia abyssinica, Croton macrostachyus, Echinops kebericho và Hagenia abyssinica [3]. Nghiên cứu chỉ ra 89,7% trường hợp đưa thảo mộc vào cơ thể qua đường uống, 76,5% mua tự do tại chợ và 75,2% dùng theo mách bảo của người thân [3]. Điều này phản ánh thói quen tùy tiện uống thảo dược không qua giám sát y khoa làm gia tăng đáng kể nguy cơ co thắt tử cung và sảy thai ngoài ý muốn [3].

Độc tính và tác dụng sinh học của các bộ phận cây bồ kết

Chi bồ kết (Gleditsia) gồm nhiều loài có cấu trúc di truyền phức tạp như Gleditsia sinensis, Gleditsia fera (bồ kết ba gai), quả bất bình thường Trư nha tạo (Zhu Ya Zao) [4]. Một tổng quan hệ thống năm 2016 về gai bồ kết (Spina Gleditsiae hay Tạo giác thích) chỉ ra loài cây này chứa nhiều hợp chất hóa thực vật có hoạt tính kháng viêm, ức chế tế bào ung thư, kháng khuẩn và chống dị ứng [5].

Tuy nhiên, các hoạt chất sinh học mạnh mẽ này lại là con dao hai lưỡi. Một nghiên cứu trên động vật năm 2006 thử nghiệm chiết xuất ethanol gai bồ kết đường uống ở các mức liều 250, 500 và 1000 mg/kg thể trọng trên chuột mang u cổ tử cung U14 [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất bồ kết ức chế khối u từ 47,44% đến 63,92% và kéo dài thời gian sống của chuột mang u cổ trướng từ 52,21% đến 78,76% (với P < 0,01), đồng thời ức chế biểu hiện kháng nguyên PCNA và p53 đột biến [2]. Khả năng can thiệp phân bào và tác động lên hệ thống sinh dục của bồ kết là minh chứng rõ ràng cho thấy dược liệu này có dược lực cao, tuyệt đối không được tự ý đưa vào cơ thể thai phụ [2].

Tầm quan trọng của việc kiểm soát cơn co tử cung

Trong sản khoa, việc ngăn chặn các cơn co tử cung ngoài ý muốn là yếu tố sống còn để kéo dài tuổi thai. Các nghiên cứu can thiệp cho thấy việc ức chế co bóp tử cung bền bỉ sau thủ thuật khâu vòng cổ tử cung đã giúp kéo dài thời gian mang thai trung bình thêm 16,42 ± 7,84 tuần, đưa tuổi thai trung bình khi sinh đạt 35,91 ± 5,16 tuần trên 58 bệnh nhân [6]. Tương tự, một nghiên cứu trên 13 phụ nữ chuyển dạ sinh non từ tuần 23 đến 33 cho thấy kiểm soát thành công co bóp tử cung giúp kéo dài thai kỳ trung bình 34 ngày [7].

Do đó, bất kỳ yếu tố nào có nguy cơ kích thích co bóp tử cung – bao gồm các hợp chất thảo dược chưa được kiểm chứng độ an toàn – đều đe dọa làm thất bại quá trình giữ thai, dẫn đến sảy thai muộn hoặc sinh non nguy hiểm [3, 6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bồ kết

Nhiều người lầm tưởng thảo mộc tự nhiên luôn lành tính hơn thuốc Tây. Khảo sát thực tế chỉ ra hơn phân nửa số người dùng thảo dược đo lường liều lượng bằng cốc nước (51,7%) và uống kéo dài nhiều tháng suốt thai kỳ chỉ theo kinh nghiệm truyền miệng [3]. Việc nghĩ rằng nước sắc bồ kết có thể uống để tiêu đờm, giải cảm hay thanh nhiệt khi mang thai là sai lầm nguy hiểm có thể kích hoạt các cơn co thắt tử cung dữ dội.

Một hiểu lầm khác là bồ kết dùng ngoài da cũng hoàn toàn vô hại. Mặc dù gội đầu không đưa dược liệu trực tiếp vào tuần hoàn máu như đường uống, việc xông hơi da đầu quá nóng hoặc dùng bồ kết nướng cháy xông phòng tạo khói ngột ngạt có thể gây kích ứng đường thở, co thắt niêm mạc và gián tiếp ảnh hưởng đến huyết áp người mẹ.

Những ai cần tuyệt đối tránh xa bồ kết?

Phụ nữ mang thai ở mọi giai đoạn, đặc biệt là 3 tháng đầu và 3 tháng cuối, tuyệt đối không được uống các loại trà, nước sắc, siro hay bột tán từ quả, hạt hoặc gai bồ kết. Những người có tiền sử sảy thai liên tiếp, hở eo cổ tử cung, có cơn gò tử cung sớm hoặc đang phải điều trị giữ thai cần kiêng hoàn toàn việc tiếp xúc với bồ kết.

Bên cạnh đó, phụ nữ có cơ địa dị ứng, hen suyễn hoặc viêm xoang thai kỳ cũng nên tránh xông đốt bồ kết. Khói bồ kết đậm đặc có thể kích hoạt cơn hen phế quản cấp hoặc phản ứng quá mẫn, làm giảm lượng oxy cung cấp đến bào thai.

Hướng dẫn sử dụng bồ kết an toàn cho bà bầu

Thai phụ chỉ nên sử dụng bồ kết cho mục đích chăm sóc tóc ngoài da theo đúng các bước sau:

  • Nướng nhẹ quả bồ kết để loại bỏ bớt tính kích ứng trước khi nấu nước, không nướng cháy đen.
  • Nấu nước bồ kết loãng, để nguội bớt trước khi gội đầu. Tránh gội đầu bằng nước quá nóng.
  • Gội đầu nhanh trong phòng thông thoáng, không ngâm tóc hoặc ủ da đầu quá lâu.
  • Xả lại bằng nước sạch; tránh để nước bồ kết dính vào mắt hay nuốt phải.
  • Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu ngứa da đầu, chóng mặt hoặc khó chịu ở bụng dưới, phải dừng sử dụng ngay lập tức.

Lời khuyên cho thai kỳ khỏe mạnh

Bồ kết là một dược liệu có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, hỗ trợ điều trị tốt trong một số bệnh lý nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ kích thích cơ trơn đối với phụ nữ mang thai [2, 7]. Để bảo vệ an toàn cho cả mẹ và con, nguyên tắc cốt lõi là không dùng bồ kết qua đường uống dưới bất kỳ hình thức nào. Trước khi áp dụng bất kỳ mẹo dân gian hoặc bài thuốc thảo mộc nào trong thai kỳ, chị em luôn cần tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ sản khoa.