Băn khoăn về thảo dược trị tiểu đường thai kỳ
Tiểu đường thai kỳ là tình trạng rối loạn dung nạp carbohydrate khởi phát hoặc được phát hiện lần đầu tiên trong lúc mang thai [1]. Tỷ lệ mắc bệnh trên toàn cầu dao động từ 1% đến 20%, làm gia tăng đáng kể nguy cơ biến chứng cho cả người mẹ lẫn thai nhi nếu đường huyết không được kiểm soát tốt [2]. Tại châu Á, một khảo sát sàng lọc diện rộng ghi nhận tỷ lệ phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường thai kỳ là 6,3% [1].
Trước nỗi lo ngại về việc phải tiêm thuốc tây kéo dài, nhiều thai phụ tìm kiếm các giải pháp từ y học cổ truyền [3]. Một trong những bài thuốc nổi tiếng thường được nhắc tới để trị chứng tiêu khát là Ngọc Tuyền hoàn (Yuquan Pill) [4]. Câu hỏi đặt ra là: Liệu phụ nữ mang thai có nên dùng Ngọc Tuyền hoàn để điều trị tiểu đường thai kỳ hay không?
Câu trả lời ngắn gọn theo y học dựa trên bằng chứng: Phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý sử dụng Ngọc Tuyền hoàn. Dữ liệu nghiên cứu hiện tại chưa chứng minh tính an toàn cũng như hiệu quả của bài thuốc này trên phụ nữ mang thai và thai nhi.
Ngọc Tuyền hoàn và cơ chế hạ đường huyết
Trong y học cổ truyền Trung Quốc, Ngọc Tuyền hoàn là một chế phẩm thuốc sáng chế được cấp phép và ứng dụng rộng rãi nhằm hỗ trợ kiểm soát đường huyết ở bệnh nhân tiểu đường [4]. Chế phẩm này thường nhắm vào việc thanh nhiệt, sinh tân chỉ khát, cải thiện các triệu chứng khô miệng, uống nhiều và mệt mỏi ở người rối loạn chuyển hóa đường.
Tuy nhiên, chuyển hóa trong thai kỳ là một quá trình rất đặc thù và nhạy cảm [3]. Giai đoạn đầu thai kỳ đặc trưng bởi quá trình đồng hóa tích lũy mô mỡ, sau đó chuyển sang dị hóa ở giai đoạn sau để đáp ứng nhu cầu phát triển của cơ quan và thai nhi [3]. Vào 3 tháng cuối thai kỳ, các hormone kháng insulin do nhau thai tiết ra gây nên tình trạng đề kháng insulin sinh lý [3].
Bất kỳ can thiệp nào tác động lên đường huyết trong giai đoạn này đều cần bảo đảm mục tiêu kiểm soát glucose chặt chẽ mà không gây độc hại cho sự phát triển của thai [3], [2]. Các hoạt chất thảo dược nếu chưa rõ dược động học có thể qua hàng rào nhau thai gây hại cho sự phát triển của các cơ quan thai nhi.
Nghiên cứu khoa học nói gì về Ngọc Tuyền hoàn?
Bằng chứng nghiên cứu khoa học hiện nay về Ngọc Tuyền hoàn cho thấy sự thiếu hụt nghiêm trọng dữ liệu trên phụ nữ mang thai [4]. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2021 đã rà soát 9 cơ sở dữ liệu lớn bao gồm PubMed, Web of Science, Cochrane Library, CNKI, Wanfang... tính đến tháng 10 năm 2021 [4].
Nghiên cứu này chỉ tuyển chọn các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên đối tượng người trưởng thành mắc bệnh đái tháo đường týp 2 theo tiêu chuẩn của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (đường huyết đói từ 7,0 mmol/L trở lên hoặc đường huyết 2 giờ sau nghiệm pháp dung nạp glucose từ 11,1 mmol/L trở lên) [4]. Báo cáo loại trừ toàn bộ các nghiên cứu hồi cứu, thử nghiệm động vật và hoàn toàn không bao gồm phụ nữ mắc tiểu đường thai kỳ [4].
Do đó, cho đến nay chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá tác dụng hạ đường huyết, độ an toàn hoặc khả năng gây dị tật thai nhi của Ngọc Tuyền hoàn trên phụ nữ mang thai. Mọi suy diễn từ hiệu quả trên bệnh nhân tiểu đường týp 2 thông thường sang cho phụ nữ mang thai đều thiếu cơ sở khoa học và tiềm ẩn nguy cơ lớn cho thai nhi [4].
Bằng chứng về thảo dược và thuốc hạ đường huyết trong thai kỳ
Các nghiên cứu tổng quan cho thấy các can thiệp điều trị tiểu đường thai kỳ bằng thảo dược hay y học thay thế vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ [3]. Một tổng quan năm 2019 rà soát các cơ sở dữ liệu PubMed, Web of Science và Embase chỉ tìm thấy 3 loại sản phẩm/bài thuốc thảo dược chính liên quan đến kiểm soát đường huyết trong thai kỳ gồm Tả Quy Hoàn (Zuo Gui Wan), lá mâm xôi đỏ (red raspberry leaves) và cây râu mèo (Orthosiphon stamineus) [3].
Đối với Tả Quy Hoàn, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2014 trên chuột cống mang thai bị tiểu đường do streptozotocin (chia thành nhóm dùng Tả Quy Hoàn n=12, nhóm đối chứng tiểu đường n=11 và nhóm mang thai bình thường n=11) cho thấy bài thuốc giúp thay đổi đáng kể chỉ số đường huyết lúc đói, trọng lượng cơ thể, cholesterol toàn phần và insulin [1]. Dù các mô hình thực nghiệm chưa ghi nhận độc tính, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh sự cần thiết phải có quy trình chuẩn hóa trước khi đưa ra khuyến cáo điều trị cho phụ nữ mang thai [3].
Đối với thuốc tây y dạng uống như metformin, một tổng quan hệ thống năm 2021 đã tổng hợp các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng để đánh giá hiệu quả và an toàn trên cả mẹ và trẻ sơ sinh [5]. Mặc dù bằng chứng tích lũy cho thấy metformin có vai trò trong hội chứng buồng trứng đa nang và tiểu đường thai kỳ, nỗi lo ngại về việc thuốc qua nhau thai và nguy cơ gây dị tật vẫn cần được theo dõi thận trọng bằng các nghiên cứu dài hạn [6]. Dữ liệu về tính sinh quái thai của các thuốc hạ đường huyết dạng uống nhìn chung còn nhiều tranh cãi [2].
Hiểu lầm thường gặp về thuốc đông y khi mang thai
Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc thảo dược, bài thuốc hoàn tán Đông y có nguồn gốc tự nhiên nên luôn lành tính và an toàn cho thai phụ. Đây là quan niệm hết sức sai lầm. Thai nhi trong bụng mẹ rất nhạy cảm với các hợp chất có hoạt tính sinh học, đặc biệt trong giai đoạn hình thành cơ quan nội tạng [3].
Một số người bệnh cho rằng nếu Ngọc Tuyền hoàn dùng tốt cho người lớn mắc tiểu đường týp 2 thì cũng có thể hạ đường huyết an toàn cho người mẹ bị tiểu đường thai kỳ [4]. Thực tế lâm sàng đòi hỏi bằng chứng riêng biệt trên phụ nữ mang thai vì chuyển hóa thai kỳ rất phức tạp và các chất có thể truyền qua bánh nhau gây ảnh hưởng trực tiếp đến thai nhi [3], [6].
Việc tự ý thay thế phác đồ điều trị chuẩn bằng các bài thuốc cổ truyền chưa qua kiểm chứng có thể khiến đường huyết không được kiểm soát tốt, làm gia tăng nguy cơ biến chứng sản khoa nghiêm trọng cho cả mẹ và con [5], [2].
Lựa chọn chuẩn mực và an toàn cho tiểu đường thai kỳ
Mục tiêu cốt lõi trong thai kỳ là đạt được và duy trì mức đường huyết bình thường để giảm thiểu biến chứng cho mẹ và con [2]. Phương pháp quản lý truyền thống bao gồm sự kết hợp giữa điều chỉnh chế độ ăn uống, tập thể dục hợp lý, phác đồ insulin chuyên sâu và tự theo dõi đường huyết nhiều lần trong ngày [2].
Nghiên cứu lâm sàng phân tích 635 thai kỳ trong suốt 7 năm cho thấy tỷ lệ thai kỳ thành công ở những phụ nữ tiểu đường thai kỳ chỉ cần can thiệp chế độ ăn đơn thuần (n=325) lên tới 99,3% [7]. Đối với 213 trường hợp tiểu đường thai kỳ cần dùng insulin, tất cả các thai kỳ đều diễn ra thành công [7]. Nghiên cứu so sánh giữa insulin lispro (n=75) và insulin thường (n=138) không ghi nhận sự khác biệt về kết cục bất lợi ở mẹ hay thai nhi, trong khi tỷ lệ dị tật bẩm sinh không gia tăng (6,6% ở nhóm lispro so với 7,9% ở nhóm insulin thường) [7].
Bên cạnh đó, hướng dẫn thực hành lâm sàng năm 2013 của Hiệp hội Nội tiết khuyến cáo thai phụ cần được sàng lọc phát hiện đái tháo đường ngay ở lần khám thai đầu tiên trước tuần thứ 13, và thực hiện nghiệm pháp dung nạp đường huyết ở tuần thứ 24 đến 28 của thai kỳ [8]. Đối với các bệnh lý đi kèm, hướng dẫn khuyến cáo phụ nữ mắc tiểu đường dự định mang thai nên giảm cân nếu thừa cân, béo phì; không dùng thuốc nhóm statin, hạn chế fibrate/niacin do chưa chứng minh được tính an toàn trong thai kỳ [8].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ mang thai mắc tiểu đường thai kỳ hoặc đái tháo đường tiền thai kỳ (týp 1 hoặc týp 2) là nhóm đối tượng tuyệt đối không được tự ý dùng Ngọc Tuyền hoàn hay bất kỳ thảo dược nào khi chưa có chỉ định y khoa [2], [4].
Những người có tiền sử sảy thai, sinh non, mắc bệnh mạch vành, rối loạn lipid máu hoặc rối loạn chức năng tuyến giáp cần được tư vấn và đánh giá kỹ lưỡng trước và trong suốt thai kỳ [7], [8]. Bất kỳ sự thay đổi nào trong đơn thuốc hay việc dùng thêm thực phẩm bảo vệ sức khỏe đều phải thông qua bác sĩ chuyên khoa sản và nội tiết [2].
Lời khuyên áp dụng thực tế cho thai phụ
Nếu được chẩn đoán tiểu đường thai kỳ, bước đầu tiên và quan trọng nhất là tuân thủ chế độ dinh dưỡng do chuyên gia dinh dưỡng và bác sĩ sản khoa thiết lập [2], [7]. Việc kiểm soát khẩu phần ăn, chia nhỏ bữa ăn và tăng cường vận động nhẹ nhàng phù hợp với sức khỏe thai kỳ thường mang lại hiệu quả kiểm soát đường huyết rất cao [2], [7].
Thai phụ cần tự theo dõi đường huyết mao mạch tại nhà theo đúng lịch hướng dẫn của nhân viên y tế để phát hiện sớm các bất thường [2]. Trường hợp chế độ ăn và vận động không giúp duy trì đường huyết mục tiêu, insulin là liệu pháp chuẩn mực, an toàn và được chứng minh hiệu quả bảo vệ thai kỳ [5], [2], [7].
Khi muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc y học cổ truyền nào, thai phụ phải mang toàn bộ thông tin sản phẩm đến hỏi ý kiến trực tiếp của bác sĩ điều trị. Tuyệt đối không dừng insulin hay thuốc đang điều trị để chuyển sang dùng Ngọc Tuyền hoàn [2], [4].
