Cà phê buổi sáng là thói quen khó bỏ của nhiều phụ nữ trước khi mang thai. Khi que thử hiện hai vạch, hầu hết thai phụ lập tức băn khoăn: liệu uống một tách cà phê có làm tăng nguy cơ sảy thai hay khiến con sinh ra bị nhẹ cân? Những lo lắng này thường đi kèm cảm giác tội lỗi nếu trót nhấp một ngụm trà hay cà phê.

Bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy thai phụ không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối caffeine. Tuy nhiên, ranh giới an toàn dưới mức 200 mg mỗi ngày không hoàn toàn triệt tiêu rủi ro suy giảm cân nặng sơ sinh [1]. Việc hiểu rõ nguồn gốc caffeine và cách cơ thể xử lý hoạt chất này trong thai kỳ là điều cần thiết để đưa ra lựa chọn phù hợp.

Caffeine đi vào thai nhi như thế nào?

Caffeine là một chất kích thích hệ thần kinh trung ương phổ biến [2]. Khi người mẹ uống cà phê hoặc trà, caffeine được hấp thu nhanh chóng qua đường tiêu hóa rồi đi thẳng vào tuần hoàn máu. Trong thai kỳ, thời gian bán thải của caffeine bị kéo dài đáng kể và hoạt chất này dễ dàng đi qua hàng rào nhau thai [3].

Thai nhi chưa có đủ lượng enzyme cần thiết ở gan để phân giải hợp chất này một cách hiệu quả. Kết quả phân tích tóc của trẻ sơ sinh trong vòng 48 giờ sau sinh đã ghi nhận mối tương quan chặt chẽ giữa mức tiêu thụ caffeine của mẹ trong ba tháng cuối và nồng độ caffeine tích tụ trong cơ thể bé [2]. Điều này chứng minh thai nhi chịu phơi nhiễm trực tiếp từ chế độ ăn uống của mẹ [2].

Sự tích tụ caffeine kéo dài có thể gây co mạch máu tử cung - nhau thai, làm giảm lượng máu cung cấp dưỡng chất và oxy đến thai nhi. Hậu quả là tốc độ tăng trưởng của thai có thể bị ảnh hưởng trực tiếp, làm dấy lên mối lo ngại về các hệ lụy chu sinh bất lợi [1, 5, 7].

Bằng chứng về nguy cơ thai chậm phát triển và nhẹ cân

Một nghiên cứu quan sát tiến cứu công bố năm 2008 tại Vương quốc Anh trên 2.635 thai phụ nguy cơ thấp đã theo dõi lượng caffeine từ 4 tuần trước thụ thai và suốt thai kỳ [1]. Các tác giả ghi nhận lượng tiêu thụ caffeine tỷ lệ thuận với nguy cơ thai chậm phát triển (FGR) [1]. Đáng chú ý, ở mức 100-199 mg/ngày, nguy cơ này đã tăng nhẹ với tỷ số chênh (OR) là 1,2 (KTC 95%: 0,9 - 1,6), tăng lên 1,5 (KTC 95%: 1,1 - 2,1) ở mức 200-299 mg/ngày và 1,4 (KTC 95%: 1,0 - 2,0) ở mức trên 300 mg/ngày [1].

Nghiên cứu đoàn hệ Lifeways Cross Generation tại Ireland năm 2018 trên 941 cặp mẹ con cũng ghi nhận kết quả tương đồng [4]. Cứ mỗi 100 mg caffeine mẹ nạp vào mỗi ngày, cân nặng lúc sinh của trẻ giảm trung bình 71,9 g (KTC 95%: -105,4 đến -38,4 g), chiều dài sơ sinh giảm 0,30 cm, chu vi vòng đầu giảm 0,12 cm và tuổi thai giảm 0,13 tuần [4]. Nguy cơ sinh con nhẹ cân (<2500 g) tăng 47% với OR là 1,47 (KTC 95%: 1,14 - 1,90) và nguy cơ sinh non tăng 36% với OR là 1,36 (KTC 95%: 1,07 - 1,74) cho mỗi mức tăng 100 mg caffeine/ngày [4].

Một nghiên cứu bệnh chứng quy mô lớn năm 2018 trên 7.943 trẻ sinh sống không dị tật thuộc Chương trình Phòng ngừa Dị tật Bẩm sinh Quốc gia Mỹ cũng cho thấy tỷ lệ trẻ bị nhỏ so với tuổi thai (SGA) tăng dần theo lượng tiêu thụ caffeine [3]. Tỷ số chênh hiệu chỉnh (aOR) dao động từ 1,3 đến 2,1 ở nhóm tiêu thụ caffeine cao nhất (từ 300 mg/ngày trở lên hoặc từ 3 khẩu phần đồ uống chứa caffeine trở lên mỗi ngày) [3]. Tổng quan năm 2017 cũng khẳng định có bằng chứng đáng kể về mối liên quan nghịch giữa lượng caffeine mẹ tiêu thụ và cân nặng sơ sinh [5].

Tác động tới sinh non và các kết quả chu sinh khác

Mối liên hệ giữa caffeine và nguy cơ sinh non (dưới 37 tuần tuổi thai) cũng được ghi nhận ở một số quần thể châu Á [6]. Nghiên cứu Mẹ và Trẻ em Osaka tại Nhật Bản năm 2015 trên 858 phụ nữ mang đơn thai chỉ ra rằng, tổng lượng caffeine tiêu thụ có liên quan đáng kể tới sự gia tăng nguy cơ sinh non, với OR là 1,28 cho mỗi 100 mg caffeine tiêu thụ mỗi ngày (KTC 95%: 1,03 - 1,58) [6].

Đặc biệt, nguồn caffeine chủ yếu của phụ nữ Nhật Bản đến từ trà xanh và trà Trung Quốc (chiếm 73,5%), và việc uống thêm mỗi 1 tách trà loại này mỗi ngày làm tăng 14% nguy cơ sinh non (OR: 1,14; KTC 95%: 1,00 - 1,30) [6]. Tuy vậy, nghiên cứu tại Nhật Bản không phát hiện mối liên quan rõ rệt nào giữa caffeine với tình trạng nhẹ cân hay trẻ nhỏ so với tuổi thai [6].

Góc nhìn đa chiều từ các nghiên cứu can thiệp

Dù nhiều nghiên cứu quan sát chỉ ra mối liên quan bất lợi, các thử nghiệm lâm sàng can thiệp lại đưa ra kết luận thận trọng hơn. Tổng quan hệ thống của Cochrane năm 2015 đánh giá các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) về việc hạn chế caffeine ở thai phụ [7]. Trong thử nghiệm đơn lẻ đủ dữ liệu gồm 1.197 người, nhóm thai phụ uống cà phê hòa tan chứa caffeine (568 người) được so sánh với nhóm uống cà phê đã khử caffeine (decaf, 629 người) [7].

Kết quả cho thấy việc giảm tiêu thụ caffeine trung bình 182 mg/ngày ở những người nghiện cà phê (uống từ 3 tách trở lên mỗi ngày) trong quý 2 và quý 3 không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về cân nặng sơ sinh (chênh lệch trung bình 20 g; KTC 95%: -48,68 đến 88,68 g), nguy cơ sinh non (RR: 0,81; KTC 95%: 0,48 - 1,37) hay tỷ lệ thai nhỏ so với tuổi thai (RR: 0,97; KTC 95%: 0,57 - 1,64) [7]. Tuy nhiên, các bằng chứng này được đánh giá có chất lượng thấp do cỡ mẫu tương đối nhỏ và khoảng tin cậy rộng [7].

Ngoài ra, các nghiên cứu quan sát thường phụ thuộc vào bảng hỏi tự báo cáo khẩu phần ăn, vốn tiềm ẩn sai số ghi nhớ hoặc đo lường [3, 8]. Hàm lượng caffeine thực tế biến thiên rất lớn tùy thuộc thương hiệu, giống hạt cà phê, lá trà, thời gian và phương pháp pha chế [8]. Các yếu tố nhiễu khác như thiếu ngủ mạn tính (khiến thai phụ uống nhiều caffeine hơn để tỉnh táo), thói quen hút thuốc lá hay uống rượu đi kèm cũng có thể ảnh hưởng gián tiếp đến cân nặng thai nhi [3, 8].

Hiểu lầm: Chuyển từ cà phê sang trà là hoàn toàn an toàn?

Nhiều phụ nữ khi biết mình có thai vội vã cắt bỏ cà phê và chuyển sang uống trà với suy nghĩ trà thảo mộc tự nhiên sẽ lành tính hơn [8]. Dữ liệu cho thấy nhiều thai phụ có xu hướng giảm cà phê nhưng lại tăng tiêu thụ trà sau khi biết tin mang thai [8].

Tuy nhiên, trà cũng là nguồn cung cấp caffeine rất lớn. Tại Ireland, trà đóng góp tới 48% tổng lượng caffeine tiêu thụ của thai phụ, cao hơn mức 39% từ cà phê [4]. Nguy cơ sinh con nhẹ cân và sinh non ở nhóm uống nhiều trà nhất cũng tăng tương đương với nhóm uống nhiều cà phê nhất (với nguy cơ sinh con nhẹ cân có OR là 2,47 ở nhóm dùng trà và 3,10 ở nhóm dùng cà phê) [4].

Tại Nhật Bản, trà xanh và trà Trung Quốc chiếm tới 73,5% nguồn caffeine và là nguyên nhân chính liên quan tới gia tăng tỷ lệ sinh non [6]. Do đó, việc thay thế cà phê bằng trà đậm đặc không hề loại bỏ được lượng caffeine nạp vào cơ thể. Caffeine cũng tồn tại trong nước ngọt có gas, nước tăng lực và sô-cô-la [1, 5, 8].

Những nhóm thai phụ nên đặc biệt thận trọng

Mức độ chuyển hóa caffeine có sự khác biệt lớn giữa các cá nhân. Thai phụ có tốc độ thanh thải caffeine nhanh hơn trong thử nghiệm thực tế lại có mối liên quan mạnh hơn với nguy cơ thai chậm phát triển (P tương tác = 0,06) [1]. Phụ nữ lớn tuổi, sinh nhiều lần, thừa cân hoặc có hút thuốc lá thường là nhóm ghi nhận mức caffeine nạp vào và nồng độ tích tụ trong tóc trẻ sơ sinh cao nhất [2].

Những phụ nữ có tiền sử sinh con nhẹ cân, tiền sử sinh non, suy dinh dưỡng bào thai hoặc người mắc tăng huyết áp thai kỳ cần đặc biệt chú ý kiểm soát chặt chẽ lượng caffeine hàng ngày [3]. Với giai đoạn sau sinh và cho con bú, trẻ sinh non hoặc trẻ dưới 5 tháng tuổi chuyển hóa caffeine rất chậm, dễ bị kích thích quấy khóc và rối loạn giấc ngủ nếu mẹ nạp lượng caffeine lớn [5]. Uống trên 450 ml cà phê (khoảng 2 tách) mỗi ngày còn có thể làm giảm nồng độ sắt trong sữa mẹ, góp phần gây thiếu máu ở trẻ [5].

Hướng dẫn thực hành kiểm soát caffeine an toàn

Để vừa giữ được sự tỉnh táo vừa bảo vệ an toàn cho sự phát triển của thai nhi, mẹ bầu có thể áp dụng các bước thực tế sau:

  • Giữ ngưỡng tiêu thụ thấp: Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) khuyến cáo mức an toàn đơn liều là từ 200 mg caffeine trở xuống [5]. Tuy nhiên, vì rủi ro suy giảm cân nặng sơ sinh vẫn được ghi nhận ở mức 100-199 mg/ngày [1], mức tiêu thụ lý tưởng nên duy trì dưới 100 mg mỗi ngày (tương đương 1 tách cà phê pha loãng).
  • Tính toán toàn bộ các nguồn caffeine: Không chỉ tính cà phê, thai phụ cần cộng dồn lượng trà xanh, trà đen, nước ngọt có gas và sô-cô-la tiêu thụ trong ngày [1, 5].
  • Điều chỉnh cách pha chế: Pha cà phê hoặc trà loãng hơn, giảm thời gian ủ lá trà để giảm lượng caffeine chiết xuất ra nước uống [8].
  • Chuyển sang sản phẩm khử caffeine: Cà phê decaf là giải pháp thay thế hiệu quả giúp duy trì thói quen thưởng thức hương vị mà không nạp quá nhiều hoạt chất kích thích vào cơ thể [7].
  • Uống nhiều nước lọc và nghỉ ngơi đủ: Tránh dùng caffeine để bù đắp cho tình trạng thiếu ngủ kéo dài trong thai kỳ [5].

Thai phụ không bắt buộc phải kiêng hoàn toàn cà phê nếu không có chỉ định y khoa đặc biệt. Điều quan trọng nhất là lắng nghe cơ thể, duy trì lối sống lành mạnh, hạn chế liều lượng nạp vào ở mức thấp và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa phụ trách để có lời khuyên phù hợp nhất với thể trạng của mình.