Nhiều cha mẹ khi thấy con thừa cân thường vội vàng loại bỏ toàn bộ dầu mỡ khỏi khẩu phần ăn. Nồi canh luộc, đồ hấp không gia vị xuất hiện liên tục trong mâm cơm mỗi ngày. Tâm lý lo lắng khiến phụ huynh nghĩ cắt tiệt chất béo giúp con gầy đi nhanh nhất.

Thực tế, cắt hoàn toàn lipid khỏi bữa ăn của trẻ là sai lầm nguy hiểm. Cơ thể đang phát triển cần chất béo lành mạnh để hấp thu các vi chất quan trọng, đặc biệt là nhóm vitamin tan trong dầu. Loại bỏ cực đoan nhóm chất này khiến trẻ dễ đối mặt nguy cơ thiếu chất trầm trọng [1].

Sai lầm phổ biến khi kiêng khem dầu mỡ

Trẻ thừa cân không đồng nghĩa dư thừa vi chất. Chế độ ăn nhiều calo rỗng khiến trẻ béo phì vẫn bị thiếu hụt dinh dưỡng nghiêm trọng [1]. Việc cắt bỏ chất béo không làm trẻ khỏe hơn mà khiến gánh nặng thiếu vi chất trầm trọng thêm [1].

Nhiều gia đình chuyển sang chế độ ăn hoàn toàn đồ luộc cho trẻ. Việc này cắt giảm lượng axit béo không bão hòa vốn rất cần cho quá trình chuyển hóa [2]. Thiếu hụt lipid làm giảm khả năng hấp thu các chất dinh dưỡng hòa tan [1].

Trẻ em không phải người lớn thu nhỏ. Nhu cầu năng lượng và vi chất cho phát triển thể chất, trí não ở giai đoạn này rất cao [3]. Cắt kiêng kham khổ cản trở quá trình tăng trưởng tự nhiên của trẻ [3].

Cơ chế hấp thu vitamin tan trong chất béo

Vitamin A, D, E cần có chất béo trong ống tiêu hóa đóng vai trò dung môi hòa tan. Thiếu lipid vận chuyển, các vitamin này bị đào thải qua đường tiêu hóa thay vì hấp thu vào máu. Chế độ ăn nghèo vi chất kết hợp kiêng chất béo làm suy giảm sức khỏe trao đổi chất [2].

Nhiều loại chế độ ăn cắt giảm quá mức nhằm mục đích giảm cân nhanh làm tăng nguy cơ suy dinh dưỡng nặng hơn [1]. Sự thiếu hụt vi chất dinh dưỡng đóng vai trò sinh bệnh học trong các biến chứng chuyển hóa liên quan béo phì [4].

Cắt dầu mỡ hoàn toàn dẫn tới tình trạng "đói vi chất tiềm ẩn". Trẻ thừa cân nhưng thực chất đang bị suy dinh dưỡng thể thiếu vi chất trầm trọng [1], [5]. Tình trạng này kéo dài gây xáo trộn nhiều phản ứng sinh hóa của cơ thể [1].

Bằng chứng khoa học về thiếu hụt vi chất ở trẻ béo phì

Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra béo phì đi kèm với tình trạng thiếu hụt nhiều loại vi chất thiết yếu [1], [4].

Nghiên cứu tổng quan năm 2023 khảo sát từ 1.391 tài liệu qua MEDLINE (PubMed) và chọn lọc 130 bài liên quan nhất [1]. Kết quả cho thấy các thiếu hụt vi chất phổ biến nhất ở bệnh nhân béo phì gồm vitamin A, thiamine (B1), folate (B9), cobalamin (B12), vitamin D, sắt, canxi và magie [1]. Tác giả nhấn mạnh chế độ ăn giúp giảm cân nhiều nhất lại khiến đối tượng này tăng nguy cơ suy dinh dưỡng nặng hơn [1]. Giới hạn nghiên cứu là phần lớn dữ liệu gắn với can thiệp phẫu thuật bariatric và bối cảnh dân số Mỹ [1].

Nghiên cứu cắt ngang thuộc khảo sát Dinh dưỡng và Sức khỏe Trung Quốc (CHNS 2015) trên trẻ 6-17 tuổi cho thấy 26,24% trẻ em đối mặt gánh nặng kép suy dinh dưỡng [6]. Tỷ lệ thiếu vitamin A, B, C, canxi, magie, selen ở mức báo động, với gần 100% người tham gia thiếu hụt canxi [6]. Nghiên cứu chỉ ra khẩu phần ăn giảm rau củ, củ quả và tăng chất béo bão hòa đóng góp vào tình trạng mất cân đối này [6]. Dữ liệu dựa trên điều tra khẩu phần, dễ sai số nhớ lại [6].

Đánh giá năm 2015 về gánh nặng kép ở các nước thu nhập thấp và trung bình nhấn mạnh béo phì thường đi liền với thiếu máu và thiếu vitamin A hoặc kẽm [5]. Béo phì kích hoạt phản ứng viêm, làm tăng nồng độ hepcidin - chất điều hòa dự trữ sắt, cản trở hấp thu sắt trong ruột bất kể lượng ăn vào [5]. Nghiên cứu ghi nhận trẻ em thừa cân ở Ấn Độ, Morocco, Mexico đều tăng nguy cơ thiếu sắt do cơ chế viêm này [5]. Giới hạn là cơ chế hepcidin phụ thuộc mức độ viêm mạn tính của từng cá thể [5].

Nghiên cứu năm 2024 tại khu vực Thái Bình Dương liên kết Hoa Kỳ (USAP) trên 3.529 trẻ từ 2-8 tuổi ghi nhận đa số không đạt mức khuyến nghị hàng ngày về vi chất [7]. Trẻ bị thiếu kali, canxi, vitamin D và vitamin E [7]. Triệu chứng gai đen (dấu hiệu kháng insulin) có mối liên hệ nghịch với mức hấp thu canxi, đồng, sắt, phốt pho, kali, riboflavin, vitamin B6, vitamin D và vitamin E [7]. Nghiên cứu dùng nhật ký ăn uống 2 ngày nên có thể chưa phản ánh toàn bộ thói quen dài hạn [7].

Nghiên cứu bệnh - chứng năm 2021 tại Colombo, Sri Lanka đối chiếu 160 trẻ có tỷ lệ mỡ cơ thể cao với 164 trẻ bình thường, độ tuổi 8-9 tuổi [8]. Nhóm mỡ cao có nồng độ huyết thanh vitamin D [25(OH)D], sắt (Fe) và magie (Mg) thấp hơn rõ rệt so với nhóm chứng (p < 0,05) [8]. Lượng folate huyết thanh ở trẻ nam béo phì cũng thấp hơn (p < 0,01) [8]. Nghiên cứu giới hạn trong phạm vi một khu vực đô thị [8].

Lợi ích và giới hạn của các dữ liệu hiện có

Các bằng chứng khoa học khẳng định cắt bỏ hoàn toàn một nhóm chất đa lượng không giải quyết được gốc rễ vấn đề béo phì [1], [2]. Bổ sung thực phẩm giàu dưỡng chất quan trọng hơn việc cắt giảm calo tiêu cực [4].

Tuy nhiên, các dữ liệu hiện có về hiệu quả của việc bổ sung vi chất dạng uống hoặc can thiệp giảm cân đơn thuần trong điều trị thiếu hụt vi chất ở trẻ em béo phì vẫn còn khá hạn chế [4]. Việc giám sát dinh dưỡng liên tục bởi nhân viên y tế là cần thiết đối với từng trường hợp cụ thể [4].

Dinh dưỡng đầu đời và thời kỳ cho con bú cũng đóng vai trò then chốt đối với sức khỏe chuyển hóa sau này [3]. Trẻ bú mẹ hoàn toàn giảm khoảng 20% nguy cơ thừa cân, trong khi tăng cân quá nhanh ở giai đoạn sơ sinh làm tăng nguy cơ béo phì sau này [3].

Hiểu lầm thường gặp về việc kiêng chất béo

Nhiều người lầm tưởng chất béo trong thức ăn trực tiếp chuyển thành mỡ cơ thể. Thực tế, mỡ thừa tích lũy do tổng năng lượng nạp vào vượt mức năng lượng tiêu hao, thường do thức ăn nghèo dinh dưỡng chứa nhiều đường và chất béo bão hòa [1], [2].

Hiểu lầm khác là loại bỏ dầu mỡ giúp trẻ nhẹ người, thông minh hơn. Dinh dưỡng chất lượng kém làm suy giảm chức năng nhận thức và phát triển tâm thần kinh của trẻ [3]. Não bộ và hệ thần kinh đang phát triển cần axit béo thiết yếu để hoàn thiện cấu trúc [3].

Việc chỉ tập trung vào cân nặng khiến phụ huynh quên mất mục tiêu phát triển chiều cao. Giai đoạn tăng trưởng đòi hỏi đủ canxi và các chất khoáng để tích lũy mật độ xương đỉnh [6]. Cắt giảm khẩu phần ăn mất cân đối làm tăng nguy cơ loãng xương khi trưởng thành [6].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Trẻ đang trong giai đoạn bứt phá phát triển thể chất và dậy thì cần lượng vi chất tối ưu để hoàn thiện bộ xương [6]. Kiêng khem quá đà khiến trẻ chậm lớn, mật độ khoáng trong xương suy giảm [6].

Trẻ có biểu hiện kháng insulin, xuất hiện vệt sạm da vùng cổ (gai đen) cần được quản lý chế độ ăn chặt chẽ thay vì tự ý cắt giảm chất [7]. Việc thiếu hụt vitamin D, vitamin E, sắt càng làm trầm trọng thêm các rối loạn chuyển hóa này [7].

Trẻ béo phì nhưng có kèm theo biểu hiện thiếu máu, mệt mỏi mạn tính cần được thăm khám kỹ [5]. Tình trạng viêm do mô mỡ tăng tiết chất gây giảm hấp thu sắt [5]. Nếu phụ huynh tiếp tục cắt kiêng vô lý, trẻ sẽ kiệt quệ do thiếu máu thiếu sắt [5]. Cha mẹ cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi trẻ có bệnh nền, không tự ý dùng các chế độ ăn kiêng hà khắc.

Cách áp dụng chất béo thông minh trong bữa ăn của trẻ

Không cắt bỏ dầu mỡ, cha mẹ cần chọn lọc nguồn chất béo chất lượng cao. Thay thế mỡ động vật nhiều axit béo bão hòa bằng dầu thực vật giàu axit béo không bão hòa đơn và không bão hòa đa [2].

Lượng dầu mỡ nên duy trì ở mức vừa phải, dùng để chế biến các món xào nhẹ hoặc trộn cùng rau củ. Các loại rau xanh, khoai tây, trái cây cần chất béo hòa tan để cung cấp nguồn vitamin A, C, khoáng chất dồi dào cho cơ thể trẻ [6].

Thời điểm dùng dầu mỡ tốt nhất là vào các bữa chính trong ngày khi trẻ nạp đồng thời rau xanh, đạm và tinh bột. Tránh các thực phẩm chế biến sẵn, thức ăn nhanh nhiều calo rỗng nhưng thiếu hụt vitamin thiết yếu [1]. Khi xây dựng thực đơn, cần bảo đảm cân bằng đủ nhóm chất thay vì loại trừ cực đoan [2], [4].

Cắt bỏ hoàn toàn chất béo là giải pháp sai lầm cho trẻ thừa cân. Thay vì kiêng khem khắc nghiệt khiến trẻ thiếu hụt vitamin tan trong dầu, cha mẹ nên xây dựng khẩu phần cân bằng, ưu tiên chất béo tốt và thực phẩm nguyên bản giàu vi chất.