Thói quen uống thảo mộc và nỗi lo thai kỳ
Nhiều người Việt có thói quen hãm các loại lá rừng, thảo mộc khô để uống giải nhiệt hằng ngày. Trong số đó, chè dung (chiết xuất từ cây dung, danh pháp khoa học Symplocos laurina) thường được truyền miệng là thức uống thơm ngon, hỗ trợ tiêu hóa và thanh lọc cơ thể. Khi bước vào giai đoạn thai kỳ hoặc nuôi con nhỏ, các thai phụ thường băn khoăn liệu thói quen uống chè dung có còn an toàn cho con hay không.
Câu trả lời ngắn gọn và trực diện từ các nguyên tắc an toàn y học: Phụ nữ mang thai và mẹ đang cho con bú không nên tự ý uống chè dung. Hiện tại, y văn khoa học hoàn toàn thiếu vắng các nghiên cứu về độ an toàn cũng như độc tính sinh sản của chiết xuất cây dung (Symplocos laurina) trên thai nhi và trẻ sơ sinh. Mang thai là giai đoạn các loại thảo mộc nói chung thường nằm trong diện chống chỉ định [1].
Nguy cơ tiềm ẩn từ góc độ sinh học
Nhiều người tin rằng "thảo mộc tự nhiên thì vô hại", nhưng góc nhìn dược lý học hoàn toàn trái ngược [2]. Để một dược liệu hay sản phẩm thảo mộc tạo ra bất kỳ tác dụng nào trong cơ thể, các hợp chất trong đó bắt buộc phải tương tác với các thành phần của cơ thể ở cấp độ phân tử [2].
Thảo mộc thô chứa hỗn hợp nhiều hoạt chất biến thiên phức tạp, mang lại nguy cơ tương tác khó lường [2]. Khi phụ nữ mang thai tiêu thụ thảo mộc, các chất này có thể đi qua nhau thai. Trong khi đó, thai nhi đang phát triển có quá trình phân chia và phát triển tế bào diễn ra liên tục, khiến phôi thai cực kỳ nhạy cảm trước mọi tác động bất lợi [2]. Nguy cơ phơi nhiễm hoạt chất lạ có thể cản trở sự hình thành hoàn chỉnh của các cơ quan nội tạng non nớt [2].
Bằng chứng khoa học về thảo mộc trong thai kỳ
Hiện tại, chưa có nghiên cứu độc chất sinh sản hay thử nghiệm lâm sàng nào được công bố nhằm đánh giá cụ thể độ an toàn của chiết xuất lá dung (Symplocos laurina) đối với phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú. Tuy nhiên, các khảo sát và thử nghiệm trên các nhóm trà thảo mộc khác gióng lên hồi chuông cảnh báo về tính an toàn trong thai kỳ.
Một tổng quan công bố năm 2022 cho thấy việc dùng thảo mộc bừa bãi trong thai kỳ từng ghi nhận hàng loạt biến cố bất lợi nghiêm trọng ở người [1]. Những biến chứng này bao gồm dị tật đường tiết niệu - sinh dục, rò khí - thực quản, tật nứt đốt sống và dị tật không có hậu môn ở thai nhi người [1]. Khi thử nghiệm trên chuột cống, các chế phẩm thảo mộc chưa qua sàng lọc độc tính phát triển trước sinh có thể gây sảy thai, thai chết lưu, thai chậm tăng trưởng và dị tật cấu trúc [1].
Năm 2023, một nghiên cứu trên ấu trùng cá ngựa vằn đã tiến hành đánh giá độc tính thần kinh phát triển của ba loại dược liệu thông dụng bằng thử nghiệm hành vi cảm ứng chạm và thử nghiệm chuyển tiếp sáng/tối [3]. Kết quả cho thấy tian ma (Gastrodia elata) không bộc lộ độc tính thần kinh phát triển [3]. Ngược lại, dược liệu lei gong teng (Tripterygium wilfordii) cùng các hoạt chất chính của nó (triptolide, celastrol) và hợp chất EGCG (catechin chính trong lá trà xanh Camellia sinensis) đã gây ra những biến đổi hành vi rõ rệt trên ấu trùng sau giai đoạn phơi nhiễm phát triển [3]. Điều này chứng minh rằng ngay cả những thảo dược quen thuộc cũng có khả năng can thiệp tiêu cực vào quá trình phát triển thần kinh non nớt [3].
Bên cạnh nguy cơ dị tật, một nghiên cứu bệnh chứng thực hiện trên cơ sở dữ liệu thai kỳ Quebec với 3.183 phụ nữ (trong đó có 424 ca sinh con nhẹ cân dưới 2.500g) đã theo dõi việc dùng thảo mộc trong 2 quý cuối thai kỳ (từ tuần thai thứ 15 trở đi) [4]. Nghiên cứu này đánh giá các loại cụ thể gồm cúc La Mã (Anthemis nobilis), hạt lanh (Linum usitatissimum), bạc hà (M. balsamea) và trà xanh (Camellia sinensis) [4]. Kết quả phân tích hồi quy đa biến cho thấy việc dùng các thảo mộc riêng lẻ hay kết hợp này không làm gia tăng có ý nghĩa thống kê nguy cơ sinh con nhẹ cân [4]. Dù vậy, các tác giả khẳng định bằng chứng tổng thể về độ an toàn của sản phẩm thảo mộc lên kết cục thai kỳ vẫn còn rất thiếu thốn [4].
Đối với giai đoạn cho con bú, độ an toàn của từng loại thảo mộc hoàn toàn khác biệt và phụ thuộc chặt chẽ vào thành phần công thức. Một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi năm 2019 theo dõi 60 phụ nữ nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ dùng trà thảo mộc chứa thì là đắng, tiểu hồi, rau mùi, cỏ cà ri đối chứng với lá cỏ roi ngựa chanh trong 30 ngày [5]. Nghiên cứu ghi nhận không có biến cố bất lợi nào ở cả mẹ và trẻ sơ sinh trong suốt thời gian can thiệp cũng như qua theo dõi đến khi trẻ 12 tháng tuổi [5].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng khác năm 2022 đánh giá trà thảo mộc Wang Nam Yen nhằm hỗ trợ tiết sữa sau sinh [6]. Kết quả ghi nhận trà làm tăng lượng sữa ở mốc 72 giờ sau sinh nhưng cũng ghi nhận trường hợp mẹ bị tiêu chảy trong 24 giờ đầu sau sinh và kéo dài đến 72 giờ, đồng thời trong nhóm nghiên cứu có trẻ sơ sinh gặp tình trạng vàng da hoặc suy hô hấp cần chăm sóc đặc biệt (dù tỷ lệ biến chứng chung không khác biệt có ý nghĩa giữa các nhóm) [6].
Ngoài các hợp chất có sẵn trong cây, thảo dược còn đối mặt với nguy cơ tích tụ tạp chất kim loại nặng từ môi trường [7]. Nghiên cứu MIREC tại Canada trên 1.954 phụ nữ mang thai từ tuần thứ 20 trở đi cho thấy nồng độ chì trung bình hình học trong máu thai phụ quý 1 là 0,62 mcg/dl [7]. Đáng chú ý, nhóm uống trà thảo mộc và trà xanh có nồng độ chì máu quý 1 hiệu chỉnh cao hơn người không uống (0,65 mcg/dl so với 0,61 mcg/dl) và thể hiện mối liên quan theo liều lượng [7]. Thai phụ uống trà thảo mộc vào quý 3 thai kỳ cũng có nồng độ chì trong máu mẹ và máu dây rốn cao hơn rõ rệt so với người không dùng [7]. Dù các nồng độ này vẫn dưới ngưỡng 1 mcg/dl và nằm trong khoảng bình thường của cộng đồng, sự tích lũy kim loại nặng qua các loại trà lá vẫn là lời cảnh tỉnh lớn cho thai phụ [7].
Hiểu lầm phổ biến về chè dung
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là tin rằng chè dung có nguồn gốc từ thiên nhiên hoang dã nên tuyệt đối lành tính, ai cũng uống được. Dược liệu chứa nhiều hợp chất tự nhiên nhưng chưa qua chiết xuất tinh khiết có thể mang lại độc tính chưa được nhận diện [2]. Thói quen dùng thảo mộc theo kinh nghiệm dân gian không đồng nghĩa với việc vị thuốc đó an toàn cho phôi thai [3].
Một hiểu lầm khác là cho rằng nước hãm hay nước sắc thảo mộc rất loãng nên không thể gây hại [2]. Dù dạng nước pha thường có nồng độ thấp và chứa ít hoạt chất hơn so với các dạng chiết xuất cô đặc, các phân tử hoạt tính sinh học vẫn xâm nhập vào vòng tuần hoàn của người mẹ và hoàn toàn có khả năng tương tác ở mức tế bào [2].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Phụ nữ mang thai ở bất kỳ tam cá nguyệt nào đều cần thận trọng tối đa, đặc biệt trong 3 tháng đầu thai kỳ – giai đoạn phân chia tế bào và biệt hóa cơ quan thai nhi diễn ra mạnh mẽ nhất [2]. Mọi can thiệp dùng thảo dược chưa rõ hồ sơ độc tính phôi thai đều tiềm ẩn rủi ro khôn lường [1, 4].
Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú cũng không nên sử dụng chiết xuất Symplocos laurina. Hiện chưa có dữ liệu nào xác định hoạt chất của cây dung có bài tiết qua sữa mẹ hay gây rối loạn tiêu hóa, kích ứng ở trẻ bú mẹ hay không [4, 6].
Những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác cũng không được tùy tiện dùng chè dung mà chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị.
Hướng dẫn thực hành an toàn
Đối với phụ nữ mang thai và cho con bú, giải pháp an toàn nhất là ngưng hoàn toàn việc uống chè dung. Nếu bạn đã lỡ uống một vài lần với lượng vừa phải, không nên quá hoảng loạn; hãy ngừng sử dụng ngay lập tức và theo dõi sát các phản ứng của cơ thể.
Trong các lần thăm khám thai định kỳ, hãy thông báo cởi mở với bác sĩ sản khoa về bất kỳ loại trà lá, thảo mộc khô nào bạn từng dùng. Khi muốn tìm kiếm thức uống hỗ trợ tiêu hóa hay thanh nhiệt, thai phụ chỉ nên ưu tiên bổ sung nước lọc ấm, nước canh rau củ nấu chín hoặc tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi chọn bất kỳ loại trà nào.
Thận trọng với thảo mộc không bao giờ là thừa thãi trong hành trình mang thai và nuôi con nhỏ. Một lối sống cân bằng, ăn chín uống sôi và tuân thủ chặt chẽ chỉ định của nhân viên y tế chính là tấm lá chắn bảo vệ tốt nhất cho sức khỏe của cả mẹ và bé.
