Táo bón, phù nề hay nóng trong là những triệu chứng rất thường gặp ở phụ nữ mang thai. Nhiều thai phụ truyền tai nhau dùng các loại hạt thảo dược tự nhiên, trong đó có hạt bìm bìm tía, để thanh nhiệt và thông tiện vì nghĩ cây cỏ lành tính. Tuy nhiên, việc tự ý dùng loại hạt này trong thai kỳ có thực sự an toàn cho mẹ và bé?
Câu trả lời ngắn gọn là: Phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý dùng hạt bìm bìm tía hay các loại hạt dược liệu có tính tẩy xổ, kích thích co cơ trơn. Dược liệu này tiềm ẩn nguy cơ kích thích co bóp tử cung mạnh, dẫn đến dọa sảy thai, sảy thai hoặc sinh non. Trong các tài liệu nghiên cứu cung cấp cho bài viết này, hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp đánh giá độ an toàn của riêng hạt bìm bìm tía trên thai phụ, nhưng các dữ liệu khoa học về nhóm hạt thảo dược dùng đường uống trong thai kỳ đã chỉ ra mối liên hệ rõ rệt với hoạt động co thắt tử cung và độc tính trên phôi thai [1] [2].
Thói quen dùng hạt thảo dược truyền miệng khi mang thai
Tâm lý e ngại thuốc tây ảnh hưởng đến thai nhi khiến nhiều bà bầu tìm đến thảo dược tự nhiên khi gặp các vấn đề tiêu hóa hay mệt mỏi. Thực tế khảo sát tại bệnh viện cho thấy phần lớn thai phụ tiếp cận dược liệu không qua chỉ định y khoa mà dựa vào lời khuyên của người thân trong gia đình (chiếm 75,2%) [1]. Nguồn dược liệu cũng chủ yếu được mua tự do ngoài chợ (76,5%) hoặc do người nhà tự thu hái (68,3%) [1].
Trong các bộ phận của cây thuốc được sử dụng ở phụ nữ mang thai, hạt là bộ phận phổ biến nhất, chiếm tới 57,6% các trường hợp [1]. Dược liệu thường được dùng ở dạng khô (60,1%), pha thêm đường làm chất dẫn (27,8%) và uống trực tiếp (89,7%) [1]. Đáng lưu ý, cách đong liều lượng trong dân gian rất cảm tính, hơn một nửa số trường hợp (51,7%) đong bằng cốc uống nước thông thường với liều một cốc mỗi lần (47,5%), uống mỗi ngày một lần (54,8%) và kéo dài nhiều tháng tùy ý (32,9%) [1]. Chính sự thiếu chuẩn hóa về liều lượng và nguồn gốc này đặt thai phụ trước nhiều rủi ro sức khỏe không lường trước.
Cơ chế dược liệu kích thích co bóp tử cung gây hại thai nhi
Tử cung là một cơ quan cấu tạo bởi lớp cơ trơn dày, cần giữ trạng thái nghỉ ngơi ổn định trong suốt thai kỳ để nuôi dưỡng bào thai. Khi thai phụ uống các dịch chiết từ hạt thảo dược có hoạt tính sinh học mạnh, các hợp chất trong hạt có thể đi vào máu và tác động trực tiếp lên cơ trơn tử cung.
Dữ liệu thực nghiệm trên nhóm hạt dược liệu gây sảy thai (như hạt ý dĩ - Coix lachryma-jobi) cho thấy cơ chế kích thích tử cung diễn ra ở cấp độ phân tử rất rõ rệt [2]. Cụ thể, dịch chiết nước từ hạt làm tăng biểu hiện của protein cyclooxygenase-2 (COX-2) tại mô tử cung [2]. COX-2 là enzyme tham gia tạo ra các chất trung gian gây viêm và kích thích co thắt cơ trơn mạnh mẽ.
Đồng thời, dịch chiết hạt còn thúc đẩy quá trình phosphoryl hóa enzyme ERK 1/2 và làm dịch chuyển protein kinase C (PKC)-alpha từ dịch bào tương vào màng tế bào cơ tử cung [2]. Sự kích hoạt đồng loạt bộ ba tín hiệu PKC-alpha, ERK 1/2 và COX-2 làm tăng tính nhạy cảm và biên độ co bóp tự phát của cơ tử cung [2]. Khi tử cung co thắt liên tục và mạnh bất thường ở giai đoạn sớm, túi thai dễ bị bong tách, dẫn đến độc tính trên phôi, tiêu thai hoặc đẩy thai ra ngoài gây sảy thai [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về rủi ro dược liệu và cơn gò tử cung?
Do lý do đạo đức y học, không thể thực hiện các thử nghiệm cho phụ nữ mang thai uống hạt bìm bìm tía để xem có sảy thai hay không. Tuy nhiên, y văn đã ghi nhận nhiều dữ liệu quan sát lâm sàng và thực nghiệm động vật về rủi ro của việc dùng thảo dược kích thích tử cung cũng như hậu quả của các cơn gò sớm.
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 thực hiện trên 125 phụ nữ nhập khoa phụ sản tại một bệnh viện đại học ở Jimma, Ethiopia đã khảo sát thực trạng dùng thảo dược trong thai kỳ [1]. Trong số này, có 106 người (84,8%) nhập viện vì sảy thai hoặc đình chỉ thai kỳ, và 19 người (15,2%) nhập viện vì các bệnh lý thai kỳ khác [1]. Kết quả cho thấy trong nhóm 106 phụ nữ bị sảy thai hoặc đình chỉ thai, có 19 người (17,9%) đã sử dụng từ 1 đến 3 loại thảo dược khi mang thai [1]. Phân tích độ an toàn cho thấy có 9 trường hợp dùng thảo dược cần thận trọng, 11 trường hợp dùng loại chưa rõ độ an toàn và 5 trường hợp dùng các cây thuốc có nguy cơ gây hại trực tiếp như kích thích co bóp tử cung, điều kinh, gây độc tế bào hoặc dị tật thai [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế cắt ngang tại một bệnh viện với cỡ mẫu 125 người nên chỉ phản ánh mối liên hệ thực trạng chứ chưa tách biệt được tỷ lệ phần trăm nguyên nhân trực tiếp từ từng loại hạt [1].
Ở góc độ thực nghiệm, một nghiên cứu năm 2005 đã đánh giá trực tiếp tác dụng gây sảy thai của dịch chiết hạt ý dĩ trên mô hình chuột mang thai [2]. Chuột mang thai được cho uống dịch chiết hạt vào ngày thứ 6 của thai kỳ với liều 1 g/kg trọng lượng cơ thể, sau đó kiểm tra bào thai và tử cung vào ngày thứ 20 [2]. Kết quả ghi nhận nhóm chuột uống dịch chiết nước có tỷ lệ tiêu thai (fetal resorption) và tỷ lệ chết phôi sau làm tổ tăng lên đáng kể so với nhóm chứng [2]. Khi tách tử cung chuột ở ngày thứ 20 để đo đạc, các nhà khoa học nhận thấy hoạt động co bóp tự phát của tử cung tăng vọt ở nhóm dùng dịch chiết nước liều 1 g/kg [2]. Giới hạn của nghiên cứu là thực hiện trên động vật (chuột) và dùng hạt ý dĩ, nhưng nó cung cấp bằng chứng sinh học rõ ràng về cách một dịch chiết nước từ hạt thảo dược có thể gây độc phôi thai và kích hoạt cơn gò tử cung [2].
Khi cơn gò tử cung bị kích hoạt sớm trên thực tế lâm sàng, rủi ro sinh non tăng lên rõ rệt. Một nghiên cứu hồi cứu năm 2003 trên 87 thai phụ bị nhau tiền đạo cho thấy có 48 ca (55,2%) xuất hiện cơn co tử cung trong thai kỳ, trong đó 36 ca (41,4%) có cơn co là triệu chứng khởi phát đầu tiên [3]. Phân tích hồi quy chỉ ra rằng nếu cơn co tử cung đầu tiên xuất hiện trước tuần thứ 29, thai phụ đối mặt với nguy cơ cao phải sinh non trước tuần 34 [3]. Ngoài ra, trên những thai phụ từng có vết mổ lấy thai hoặc tiền sử thai ngoài tử cung, các cơn co thắt tử cung kèm chảy máu âm đạo ở tuần 24 có thể dẫn đến biến chứng nứt vết mổ tử cung không hoàn toàn, làm màng ối thoát vị vào bàng quang rất nguy hiểm cho cả mẹ và con [4].
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên trong thai kỳ
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều thai phụ và gia đình là đồng nhất khái niệm "tự nhiên" với "an toàn tuyệt đối". Khảo sát thực tế cho thấy gần một phần ba số thai phụ dùng thảo dược đã uống lặp lại nhiều đợt trong suốt thai kỳ, và 32,9% duy trì uống kéo dài bao nhiêu tháng tùy thích vì nghĩ thảo dược chỉ bồi bổ hoặc giải quyết triệu chứng tạm thời [1].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chỉ cần sắc lấy nước loãng uống thì không độc. Nghiên cứu năm 2005 trên chuột mang thai chỉ ra một chi tiết rất đáng chú ý: nhóm dùng dịch chiết bằng cồn (methanol) không ghi nhận hiện tượng tiêu thai, nhưng nhóm dùng dịch chiết bằng nước (tương tự cách sắc nước, hãm trà trong dân gian) ở liều 1 g/kg lại làm tăng mạnh tỷ lệ tiêu thai, chết phôi và co bóp tử cung [2]. Điều này chứng tỏ các hoạt chất gây kích thích cơ tử cung hoàn toàn có thể hòa tan tốt trong nước uống hàng ngày [2].
Hiểu lầm thứ ba là chủ quan tự theo dõi cơn gò tại nhà. Một nghiên cứu năm 1991 trên 10 phụ nữ chuyển dạ từ tuần 20 đến 35 so sánh thiết bị đo cơn gò ngoài thành bụng và đo áp lực bên trong buồng tử cung [5]. Dù máy đo ngoài phát hiện được 90,8% số cơn co với thời gian kéo dài tương đương (khoảng 62,2 đến 63,7 giây), nhưng cường độ cơn co đo bên ngoài lại thấp hơn thực tế bên trong buồng tử cung trung bình tới 19,7 mmHg [5]. Như vậy, ngay cả thiết bị y tế đặt ngoài bụng đôi khi còn đánh giá thấp áp lực co thắt thực sự bên trong, nên việc thai phụ tự cảm nhận bằng tay rồi chủ quan uống tiếp thảo dược là rất rủi ro [5].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Tất cả phụ nữ đang mang thai hoặc đang chuẩn bị mang thai đều nằm trong nhóm không nên tự ý sử dụng hạt bìm bìm tía cũng như các loại hạt thảo dược chưa rõ độ an toàn [1]. Đặc biệt, giai đoạn tam cá nguyệt thứ nhất (khi phôi thai mới làm tổ) là thời điểm vô cùng nhạy cảm với độc tính phôi của dịch chiết hạt dược liệu [2].
Nhóm thai phụ có bệnh lý sản khoa kèm theo càng phải tuyệt đối tránh các tác nhân gây co bóp tử cung. Cụ thể, phụ nữ mang thai bị nhau tiền đạo nếu xuất hiện cơn gò tử cung trước tuần 29 hoặc chảy máu âm đạo trước tuần 29 đến 31 sẽ có nguy cơ rất cao phải sinh non trước tuần 34 đến 37 [3].
Phụ nữ mang thai có vết mổ lấy thai cũ (đặc biệt là vết mổ dọc thân tử cung hoặc vết sẹo mổ cũ bị mỏng trên siêu âm) và người có tiền sử thai ngoài tử cung cũng cần hết sức cảnh giác [4]. Bất kỳ sự kích thích nào làm tăng cơn co tử cung ở nhóm này đều có thể làm tăng áp lực lên vết sẹo mỏng, dẫn đến nứt vỡ tử cung đe dọa tính mạng [4].
Áp dụng thực tế để bảo vệ thai kỳ an toàn
Thay vì tìm đến hạt bìm bìm tía hay các bài thuốc truyền miệng từ người thân để trị táo bón, phù nề, thai phụ nên điều chỉnh bằng lối sống an toàn. Việc chia nhỏ bữa ăn, bổ sung chất xơ từ rau xanh, trái cây tươi và uống đủ nước lọc mỗi ngày là biện pháp đầu tay giúp cải thiện tiêu hóa mà không gây kích thích tử cung.
Khi có bất kỳ triệu chứng khó chịu nào trong thai kỳ, nguyên tắc bắt buộc là tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa trước khi đưa bất kỳ dược liệu nào vào cơ thể. Thai phụ không mua các loại hạt khô không rõ nguồn gốc ngoài chợ và không đong thuốc ước lượng bằng cốc uống nước theo kinh nghiệm dân gian [1].
Nếu lỡ sử dụng thảo dược và nhận thấy các dấu hiệu bất thường như đau trằn bụng dưới, bụng gò cứng từng cơn hoặc ra máu âm đạo (dù chỉ là máu báo lốm đốm), thai phụ cần đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra bằng siêu âm và theo dõi cơn gò chuyên sâu [3] [4]. Cần lưu ý thêm, ngay cả các thuốc nội tiết như progesterone đặt âm đạo trong một thử nghiệm năm 2016 trên 336 phụ nữ mang song thai cũng không làm giảm được tần suất cơn co tử cung khi so với giả dược [6]. Do đó, việc phòng ngừa không để tử cung bị kích thích ngay từ đầu luôn dễ dàng và an toàn hơn nhiều so với việc tìm cách dập tắt cơn gò khi nó đã xảy ra.
Giữ cho tử cung êm dịu là điều kiện tiên quyết để thai nhi phát triển khỏe mạnh đủ tháng. Tỉnh táo trước các lời khuyên truyền miệng và nói không với những dược liệu gây co thắt tử cung như hạt bìm bìm tía chính là cách thiết thực nhất để người mẹ bảo vệ con mình.