Nhiều người có thói quen dùng các loại trà thảo mộc tự nhiên để thư giãn, thanh lọc cơ thể hoặc giảm bớt cảm giác khó chịu hàng ngày. Tuy nhiên, với phụ nữ mang thai, không phải loại cây cỏ nào mang mác tự nhiên cũng an toàn lành tính. Một thắc mắc phổ biến thời gian gần đây là liệu việc uống nước hãm hoặc trà từ lá cây vân hương có tốt cho thai kỳ hay không.
Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng khoa học là phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên dùng trà lá vân hương. Loại thảo dược này tiềm ẩn độc tính cao đối với phôi thai, có khả năng kích thích co bóp tử cung mạnh mẽ và trực tiếp dẫn tới sảy thai hoặc thai chết lưu [1], [2].
Thói quen dùng thảo dược và ngộ nhận tai hại
Trong cộng đồng, nhiều người lầm tưởng rằng các phương thuốc hay trà từ thảo mộc thiên nhiên hoàn toàn không có độc tính và không gây ra tác dụng phụ [2]. Quan niệm này đặc biệt nguy hiểm đối với những đối tượng nhạy cảm như thai phụ, khi mọi chất mẹ hấp thu đều có thể tác động trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi [2].
Tình trạng thiếu quy chuẩn quản lý và tiếp thị tràn lan các sản phẩm thảo dược chưa qua kiểm định y tế làm gia tăng nguy cơ ngộ độc cho người tiêu dùng [2]. Cây vân hương (tên khoa học là Ruta graveolens), dù được trồng làm cảnh hoặc làm thuốc dân gian ở nhiều nơi, lại là một trong những loại cây có độc tính sinh sản đáng lo ngại nhất [1], [3].
Tại nhiều vùng văn hóa khác nhau trong lịch sử, từ y học thời cổ đại Địa Trung Hải cho đến Bắc Mỹ, vân hương từng được sử dụng có chủ đích nhằm thúc đẩy kinh nguyệt hoặc gây sảy thai [4], [3], [5]. Việc tự ý uống loại trà thảo dược này khi đang có thai vô tình đặt người mẹ vào tình thế nguy hiểm đến tính mạng [4], [5].
Cơ chế tác động của hoạt chất trong cây vân hương
Các nghiên cứu độc chất học chỉ ra rằng các hoạt chất thực vật và chất chuyển hóa từ thảo dược có thể vượt qua hàng rào nhau thai để tiếp cận trực tiếp cơ thể thai nhi [2]. Khi vào tuần hoàn, các hợp chất này có thể phá vỡ cân bằng nội tiết tố của thai phụ [2].
Sự mất cân bằng hormone thai kỳ kết hợp với các độc chất gây hại có thể kích thích các cơn co bóp tử cung bất thường [2]. Những cơn co thắt này tạo áp lực tống xuất phôi ra ngoài hoặc cản trở quá trình làm tổ, dẫn đến sảy thai tự nhiên ngoài ý muốn [2].
Bên cạnh tác động lên cơ trơn tử cung, các hợp chất trong vân hương còn thể hiện độc tính phôi thai trực tiếp [6], [2]. Chúng có thể làm sai lệch quá trình phân chia tế bào, làm chậm quá trình di chuyển của phôi từ ống dẫn trứng vào buồng tử cung và gây dị tật hoặc chết phôi [6], [2].
Bằng chứng nghiên cứu về nguy cơ sảy thai và chết phôi
Độc tính sinh sản của cây vân hương đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm tiền lâm sàng trên động vật. Trong một nghiên cứu công bố năm 2005 trên chuột cống trắng mang thai, các nhà khoa học đã dùng dịch chiết cồn-nước đông khô phần trên mặt đất của Ruta graveolens qua đường uống với liều 1000 mg/kg mỗi ngày ở các giai đoạn thai kỳ khác nhau [1].
Kết quả nghiên cứu năm 2005 này ghi nhận hiện tượng thai chết lưu ở chuột tiếp xúc với dịch chiết, dù không thấy hiện tượng mất phôi trước làm tổ hay hoạt tính giống estrogen [1]. Điều này cho thấy hoạt chất của cây gây hại trực tiếp tới sự sống còn của thai nhi [1].
Một nghiên cứu khác vào năm 2003 đã kiểm tra độc tính phôi trước khi làm tổ của dịch chiết nước Ruta graveolens trên chuột cái được kích thích rụng trứng [6]. Động vật thí nghiệm được uống dịch chiết ở các nồng độ 5%, 10% và 20% (khối lượng/thể tích) hoặc nước tinh khiết trong 4 ngày liên tục [6].
Đến thời điểm 98 giờ sau khi tiêm hCG, các nhà nghiên cứu lấy phôi từ ống dẫn trứng và sừng tử cung để đánh giá [6]. Kết quả cho thấy tỷ lệ phôi bất thường tăng rất cao ở nhóm dùng nồng độ 10% và 20%, lần lượt là 36,7% và 63,6% [6].
Nghiên cứu năm 2003 này cũng chỉ ra số lượng tế bào trong phôi bị suy giảm đáng kể và sự vận chuyển phôi bị trì hoãn ở nhóm dùng liều cao nhất [6]. Những dữ liệu này chứng minh dịch chiết vân hương đường uống trực tiếp can thiệp và cản trở sự phát triển của phôi trước khi làm tổ [6].
Bên cạnh đó, một tài liệu tổng hợp năm 2018 về thảo dược cổ truyền chỉ ra rằng các thử nghiệm trên chuột cho thấy Ruta graveolens gây ra những tác động tiêu cực rõ rệt ở các giai đoạn sau của thai kỳ [4]. Lịch sử y học cũng ghi nhận nhiều báo cáo về việc dùng loại cây này dẫn đến hậu quả sức khỏe nghiêm trọng cho người sử dụng [4].
Bằng chứng lịch sử về độc tính của cây vân hương
Cây vân hương từ lâu đã có tên trong các y văn cổ xưa với tư cách là một loại độc thảo đường uống. Một nghiên cứu năm 2008 về y học Hippocrates ở vùng Địa Trung Hải nhấn mạnh rằng chi Ruta chủ yếu được các thầy thuốc cổ đại dùng làm chất gây sảy thai và điều kinh [3].
Nghiên cứu năm 2008 cũng khẳng định trong thực hành y học dân gian hiện nay, việc sử dụng ngoài da được ưu tiên hơn do độc tính khi uống của cây vân hương đã được y khoa thừa nhận rộng rãi [3].
Tương tự, khảo sát năm 1979 về các cộng đồng gốc Tây Ban Nha và Mexico ở New Mexico cho thấy cây vân hương (Ruta graveolens) từng được dùng để điều kinh và gây sảy thai [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng lưu ý rằng vân hương có thể biểu hiện các tác dụng phụ độc hại nghiêm trọng khi bị lạm dụng [5].
Độc tính toàn diện đối với hệ thống sinh sản
Không chỉ gây nguy hiểm cho nữ giới trong giai đoạn mang thai, cây vân hương còn tác động tiêu cực đến chức năng sinh sản nói chung. Một nghiên cứu công bố năm 2005 trên chuột đực Albino đã cho chuột uống dung dịch chiết nước của Ruta graveolens với liều 500 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong 60 ngày [7].
Kết quả cho thấy liều dùng này làm giảm đáng kể trọng lượng cơ quan sinh sản và làm giảm mật độ cũng như khả năng di động của tinh trùng [7]. Hoạt động tạo tinh trùng trong ống sinh tinh bị ức chế mạnh, số lượng tế bào sinh tinh và tinh tử sụt giảm [7].
Đồng thời, nồng độ hormone testosterone và FSH trong huyết thanh của chuột đực dùng dịch chiết vân hương đều bị hạ thấp [7]. Hậu quả là số lượng chuột cái thụ thai thành công từ các con đực này giảm rõ rệt, thể hiện qua sự suy giảm vị trí làm tổ và số lượng thai sống [7].
Những hiểu lầm nguy hiểm cần xóa bỏ
Nhiều người vẫn truyền tai nhau kinh nghiệm rằng uống nước đun từ lá vân hương giúp giải cảm, giảm co thắt đường ruột hoặc thanh nhiệt mà không hay biết rủi ro tiềm tàng [7], [2]. Việc xem nhẹ tác động dược lý của thảo dược tự nhiên có thể dẫn đến hậu quả đau lòng cho các bà mẹ mang thai [2].
Một số người tin rằng độc tính chỉ xảy ra khi dùng liều lượng quá lớn, còn uống vài ngụm trà loãng thì vô hại. Tuy nhiên, các nghiên cứu cho thấy ngay cả khi dùng trong thời gian ngắn, thảo dược này vẫn có thể gây chết phôi thai và biến dạng tế bào phôi từ rất sớm [1], [6].
Ngoài ra, độc tính của thực vật nói chung có thể thay đổi tùy thuộc vào giai đoạn thai kỳ, có loại an toàn ở tam cá nguyệt này nhưng lại cực kỳ độc hại ở tam cá nguyệt khác [2]. Đối với vân hương, bằng chứng thực nghiệm đều đồng thuận về nguy cơ thai chết lưu và độc tính phôi [1], [4], [6].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào là đối tượng hàng đầu phải tránh xa cây vân hương dưới mọi hình thức uống [1], [4], [6], [2]. Việc vô tình tiêu thụ loại thảo mộc này có thể kích thích tử cung co bóp bất thường dẫn đến dọa sảy thai hoặc sảy thai [2].
Phụ nữ đang có kế hoạch sinh con hoặc đang trong quá trình chuẩn bị thụ thai cũng cần loại bỏ loại trà này khỏi thực đơn thường nhật. Các nghiên cứu đã chứng minh dịch chiết vân hương làm gián đoạn quá trình vận chuyển phôi và ức chế sự phát triển của phôi trước khi kịp làm tổ vào tử cung [6].
Nam giới mong muốn có con cũng nên thận trọng, bởi dịch chiết từ cây vân hương đã được ghi nhận làm suy giảm chất lượng tinh trùng, hạ hormone testosterone và giảm tỷ lệ thụ tinh thành công ở động vật thực nghiệm [7].
Người có cơ địa nhạy cảm, người có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi tiếp xúc với bất kỳ bài thuốc dân gian nào có thành phần từ cây vân hương [3].
Lời khuyên an toàn trong đời sống
Để đảm bảo an toàn tối đa cho mẹ và bé, phụ nữ mang thai tuyệt đối không tự ý hái lá vân hương tươi hoặc mua lá khô về đun trà uống. Khi mua các gói trà túi lọc hoặc trà thảo mộc hỗn hợp đóng gói sẵn, người tiêu dùng cần đọc kỹ bảng thành phần để đảm bảo không có sự hiện diện của Ruta graveolens [1], [4].
Nếu gia đình có trồng cây vân hương làm cảnh hoặc xua đuổi côn trùng, thai phụ cần chú ý rửa tay sạch sau khi chăm sóc cây và không dùng lá cây vào mục đích nấu nướng, pha nước uống.
Trong trường hợp vô tình uống phải trà lá vân hương và xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau bụng dưới quặn thắt, co cứng tử cung, ra máu âm đạo hoặc tiết dịch bất thường, thai phụ cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa sản phụ khoa để được thăm khám và xử trí kịp thời. Mọi việc dùng thảo dược trong thai kỳ đều cần được thảo luận kỹ lưỡng với bác sĩ sản khoa phụ trách để phòng ngừa rủi ro [2].
