Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ có nên dùng keo ong?

Nhiều gia đình hiện nay xem keo ong như một giải pháp tự nhiên để tăng sức đề kháng, xịt họng mỗi khi chuyển mùa hay hỗ trợ các bệnh đường hô hấp. Tuy nhiên, khi đối tượng sử dụng là phụ nữ mang thai hoặc trẻ nhỏ, câu hỏi liệu sản phẩm này có thực sự an toàn hay không lại khiến nhiều người băn khoăn. Việc sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc từ tự nhiên không đồng nghĩa với việc chúng luôn an toàn tuyệt đối cho những đối tượng nhạy cảm.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được thực hiện trực tiếp trên phụ nữ mang thai để xác định tính an toàn và hiệu quả của keo ong đối với thai kỳ ở người. Các dữ liệu về việc sử dụng keo ong trong giai đoạn mang thai hiện mới chỉ dừng lại ở các mô hình nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật. Trong khi đó, ở nhóm trẻ nhỏ, các bằng chứng lâm sàng chỉ mới ghi nhận ở độ tuổi từ 1 đến 5 tuổi với một dạng chế phẩm phối hợp cụ thể, và hoàn toàn thiếu vắng bằng chứng an toàn cho trẻ dưới 1 tuổi.

Keo ong là gì và cơ chế tác động được ghi nhận ra sao?

Keo ong là một hợp chất tự nhiên do ong mật thu thập từ chồi cây, nhựa cây của nhiều loài thực vật khác nhau, sau đó trộn với sáp ong và các enzym tiêu hóa có trong tuyến nước bọt của ong ^[1]. Do được tạo thành từ nhiều nguồn thực vật, thành phần hóa học của keo ong có sự biến thiên rất lớn tùy thuộc vào vị trí địa lý, điều kiện khí hậu, nguồn gốc thực vật xung quanh tổ và cả loài ong thu thập ^[2]. Chính sự đa dạng này khiến cho hoạt tính sinh học cũng như đặc tính chống dị ứng của từng mẻ keo ong khó có thể đồng nhất ^[2].

Về mặt cơ chế, các nghiên cứu trên mô hình động vật trước đây từng chỉ ra rằng keo ong có khả năng ức chế các phản ứng dị ứng qua trung gian kháng thể IgE ^[1]. Ngoài ra, trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, keo ong còn thể hiện đặc tính chống oxy hóa thông qua việc điều hòa các enzym nội sinh và bảo vệ tế bào trước các tác nhân độc hại ^[3], ^[4]. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng cơ chế sinh học diễn ra trong phòng thí nghiệm hoặc trên động vật không thể suy diễn nguyên vẹn lên cơ thể người, đặc biệt là ở phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh ^[1], ^[2].

Dữ liệu về keo ong trong thai kỳ: Chưa có thử nghiệm trên người

Đối với phụ nữ mang thai, y văn hiện nay hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá tác động trực tiếp của keo ong lên sức khỏe của mẹ bầu hoặc sự phát triển của thai nhi. Các bằng chứng hiện có chỉ giới hạn ở các thử nghiệm trên động vật như chuột cống hoặc cừu ^[3], ^[4]. Do đó, phụ nữ mang thai không nên tự ý áp dụng các kết quả này cho bản thân.

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã tiến hành đánh giá khả năng bảo vệ của keo ong trên tuyến thượng thận của thai và chuột con bị phơi nhiễm thuốc trừ sâu methomyl ^[4]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học chia chuột cống mang thai thành 4 nhóm: nhóm đối chứng nhận 1 mL nước cất, nhóm keo ong uống 1 mL với liều 300 mg/kg thể trọng, nhóm nhiễm độc nhận 1 mL methomyl với liều 2 mg/kg, và nhóm kết hợp nhận 1 mL methomyl rồi uống tiếp 1 mL keo ong sau đó một giờ ^[4]. Kết quả ghi nhận việc tiếp xúc với methomyl trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú gây biến đổi cấu trúc mô học, tổn thương DNA và làm giảm biểu hiện của các gen StAR và CYP11B2 ở tuyến thượng thận của cả thai và chuột con ^[4]. Việc bổ sung keo ong đã giúp giảm thiểu các tác động có hại, phục hồi cấu trúc mô học và siêu cấu trúc của tuyến thượng thận, giảm tổn thương DNA và làm tăng biểu hiện của gen StAR và CYP11B2 ^[4].

Ở một nghiên cứu động vật khác công bố năm 2019, các nhà khoa học đã khảo sát việc bổ sung keo ong thô của Trung Quốc trên 25 con cừu giống Barki trong điều kiện khô hạn ^[3]. Đàn cừu được chia thành nhóm đối chứng ăn khẩu phần cơ sở gồm 12 con và nhóm can thiệp gồm 13 con được bổ sung keo ong với liều 5 g/kg thức ăn, bắt đầu từ 1 tháng trước khi sinh và kéo dài 2 tháng sau khi sinh ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm cừu ăn keo ong có lượng bạch cầu tăng đáng kể, trong khi lượng huyết sắc tố trung bình hồng cầu (MCH) và nồng độ huyết sắc tố trung bình hồng cầu (MCHC) giảm có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng (p<0.05) ^[3]. Bổ sung keo ong cũng làm tăng sản lượng sữa, tỷ lệ mỡ sữa, tổng chất rắn trong sữa và nồng độ kháng thể IgA trong huyết tương (p<0.05), đồng thời làm giảm mức superoxide dismutase, hydrogen peroxide và nitric oxide (p<0.01) ^[3]. Cừu con sinh ra từ những cừu mẹ ăn keo ong có trọng lượng cai sữa ở tuần thứ 8 cao hơn, đồng thời chỉ số malondialdehyde và hoạt tính hydrogen peroxide giảm rõ rệt (p<0.01) ^[3].

Mặc dù các nghiên cứu trên chuột và cừu cho thấy một số tác động cải thiện oxy hóa hay bảo vệ mô, giới hạn lớn nhất là sự khác biệt hoàn toàn về mặt sinh lý học giữa động vật nhai lại, loài gặm nhấm và con người ^[3], ^[4]. Do thiếu dữ liệu lâm sàng trên người, mức độ an toàn của keo ong đối với thai phụ vẫn là một dấu hỏi lớn chưa có lời giải đáp.

Nghiên cứu trên phụ nữ cho con bú: Có phòng ngừa được dị ứng cho con?

Nếu như dữ liệu trên phụ nữ mang thai còn bỏ ngỏ, thì đối với phụ nữ đang cho con bú, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược đã được tiến hành tại Nhật Bản và công bố năm 2019 ^[1]. Nghiên cứu này nhằm kiểm tra giả thuyết liệu mẹ uống keo ong trong thời gian cho con bú có giúp ngăn ngừa nguy cơ mẫn cảm dị ứng (atopic sensitization) ở trẻ khi tròn 1 tuổi hay không ^[1].

Thử nghiệm đã tuyển chọn 80 cặp mẹ và con, phân ngẫu nhiên thành 2 nhóm: 40 bà mẹ uống chất bổ sung keo ong Brazil và 40 bà mẹ dùng giả dược ^[1]. Các đối tượng được theo dõi định kỳ hàng tháng, và đến khi trẻ tròn 1 tuổi, có 31 trẻ (chiếm 78%) ở nhóm keo ong và 23 trẻ (chiếm 58%) ở nhóm giả dược hoàn thành việc lấy mẫu xét nghiệm máu ^[1]. Kết quả phân tích cho thấy tỷ lệ trẻ có nồng độ kháng thể IgE toàn phần từ 10 UA/ml trở lên ở nhóm mẹ dùng keo ong là 84% (26 trẻ), không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê so với tỷ lệ 86% (19 trẻ) ở nhóm dùng giả dược với chỉ số P=0.80 ^[1]. Khi đánh giá IgE toàn phần dưới dạng biến số liên tục, sự khác biệt giữa hai nhóm cũng không có ý nghĩa thống kê (P=0.70) ^[1].

Bên cạnh đó, nồng độ kháng thể IgE đặc hiệu với các dị nguyên phổ biến bao gồm mạt bụi, lòng trắng trứng, sữa bò và lúa mì ở hai nhóm trẻ cũng tương đương nhau ^[1]. Các triệu chứng không đặc hiệu như bệnh chàm ở cả người mẹ lẫn con nhỏ cũng không có sự cải thiện hay xấu đi giữa hai nhóm ^[1]. Đánh giá tổng quan năm 2021 cũng tái khẳng định phát hiện này, chỉ ra rằng việc mẹ dùng chiết xuất keo ong xanh Brazil không làm thay đổi nguy cơ mẫn cảm dị ứng hay cải thiện bệnh chàm ở trẻ ^[2]. Một số hạn chế của thử nghiệm này được chỉ ra là cỡ mẫu nghiên cứu bị giảm sút do 26 trường hợp bỏ cuộc, đồng thời nghiên cứu không thu thập nồng độ IgE ban đầu của trẻ sơ sinh để đối chiếu sự thay đổi theo thời gian ^[2]. Điểm tích cực duy nhất về mặt an toàn là ngoại trừ 1 trường hợp người mẹ bị buồn nôn nhẹ và thoáng qua, không ghi nhận bất kỳ biến cố bất lợi nghiêm trọng nào ở các bà mẹ và trẻ nhỏ trong suốt quá trình theo dõi ^[1], ^[2].

Keo ong đối với trẻ nhỏ: Hiệu quả ở độ tuổi nào?

Vấn đề sử dụng keo ong cho trẻ em cần phải được phân định rõ ràng theo từng mốc lứa tuổi. Hiện tại, không có bất kỳ dữ liệu khoa học nào ủng hộ việc sử dụng keo ong cho trẻ dưới 1 tuổi. Sự non nớt của hệ tiêu hóa và hệ miễn dịch ở trẻ sơ sinh khiến việc tiếp xúc với các chế phẩm từ ong tiềm ẩn nhiều rủi ro dị ứng khó lường.

Đối với nhóm trẻ lớn hơn, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên được công bố vào năm 2010 đã đánh giá hiệu quả của hỗn dịch keo ong kết hợp kẽm trên 122 trẻ em từ 1 đến 5 tuổi có tiền sử viêm tai giữa cấp tái phát ^[5]. Trẻ tham gia nghiên cứu được phân ngẫu nhiên theo tỷ lệ 1:1 vào hai nhóm: một nhóm dùng hỗn dịch keo ong phối hợp với kẽm kèm theo việc loại bỏ các yếu tố nguy cơ từ môi trường, nhóm còn lại chỉ áp dụng biện pháp loại bỏ yếu tố nguy cơ môi trường ^[5]. Tình trạng bệnh lý tai giữa và đường hô hấp của trẻ được theo dõi và đánh giá định kỳ mỗi 4 tuần trong vòng 3 tháng ^[5].

Kết thúc thời gian theo dõi 3 tháng, có 31 trẻ (tương đương 50.8%) ở nhóm dùng keo ong kết hợp kẽm được chẩn đoán mắc viêm tai giữa cấp, thấp hơn rõ rệt so với 43 trẻ (tương đương 70.5%) ở nhóm đối chứng (p=0.04) ^[5]. Số đợt viêm tai giữa cấp trung bình mỗi tháng trên một trẻ ở nhóm can thiệp là 0.23 ± 0.26 đợt, giảm 32.0% so với con số 0.34 ± 0.29 đợt ở nhóm chứng (p=0.03) ^[5]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng chế phẩm keo ong kết hợp kẽm giúp giảm đáng kể nguy cơ tái phát viêm tai giữa cấp và giảm các đợt phải dùng kháng sinh, đồng thời có độ an toàn và dung nạp tốt ở nhóm trẻ từ 1 đến 5 tuổi ^[5]. Dẫu vậy, các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh rõ giới hạn là chế phẩm này không mang lại hiệu quả phòng ngừa đối với các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp khác ngoài viêm tai giữa cấp ^[5]. Hơn nữa, do thử nghiệm sử dụng hỗn dịch kết hợp cả keo ong lẫn kẽm, hiệu quả ghi nhận được là của cả công thức phối hợp chứ không thể khẳng định là do riêng một mình keo ong tạo ra ^[5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng chế phẩm từ ong

Một sai lầm rất phổ biến là nhiều bậc phụ huynh mặc định các sản phẩm thiên nhiên như keo ong luôn lành tính và có thể dùng tùy tiện cho trẻ nhỏ ở mọi độ tuổi. Thực tế, phấn hoa, nhựa cây và enzym của ong có trong keo ong là những nguồn dị nguyên phức tạp ^[1]. Trẻ nhỏ dưới 1 tuổi có cơ địa nhạy cảm rất dễ gặp phải phản ứng dị ứng khi tiếp xúc với các thành phần này.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cho rằng mẹ bầu hoặc mẹ cho con bú sử dụng keo ong sẽ giúp con sau này miễn nhiễm với các bệnh dị ứng cơ địa. Bằng chứng khoa học từ thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra rõ ràng rằng việc người mẹ bổ sung keo ong trong giai đoạn cho con bú không làm giảm nồng độ IgE và không giúp trẻ phòng ngừa nguy cơ mẫn cảm với mạt bụi, sữa bò, trứng hay lúa mì ^[1], ^[2]. Việc dùng keo ong cũng không giúp làm giảm các triệu chứng chàm da ở trẻ ^[1], ^[2].

Ngoài ra, nhiều người còn tin rằng keo ong có thể chữa bách bệnh hô hấp cho trẻ nhỏ. Nghiên cứu thực tế cho thấy hỗn dịch keo ong và kẽm chỉ ghi nhận hiệu quả giảm đợt tái phát đối với bệnh viêm tai giữa cấp, chứ không có tác dụng phòng ngừa các bệnh nhiễm trùng hô hấp thông thường khác ^[5]. Việc xem keo ong như một loại "kháng sinh tự nhiên" thay thế hoàn toàn thuốc điều trị khi trẻ bị ốm là một suy nghĩ sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ làm bệnh trở nặng.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Phụ nữ mang thai là đối tượng đầu tiên cần hết sức thận trọng. Do hoàn toàn chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn trên cơ thể phụ nữ mang thai, việc sử dụng các sản phẩm keo ong đường uống hay xịt họng nồng độ cao đều tiềm ẩn rủi ro chưa được biết trước đối với thai nhi ^[4]. Thai phụ chỉ nên dùng bất kỳ sản phẩm bổ trợ nào khi có chỉ định rõ ràng từ bác sĩ sản khoa.

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 1 tuổi tuyệt đối không nên tự ý cho tiếp xúc với các chế phẩm từ ong, bao gồm cả mật ong và keo ong. Nguy cơ kích ứng đường thở, rối loạn tiêu hóa và khởi phát các phản ứng dị ứng nghiêm trọng trên đối tượng này là rất đáng lo ngại.

Người có tiền sử dị ứng với vết ong đốt, phấn hoa, mật ong hoặc có cơ địa dị ứng nặng cũng cần tránh xa keo ong. Bất kỳ ai khi sử dụng keo ong mà xuất hiện các dấu hiệu như buồn nôn, ngứa ngáy, nổi mẩn đỏ, khó thở cần lập tức ngừng sử dụng ^[1], ^[2]. Đối với phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ, dù nghiên cứu bước đầu cho thấy keo ong xanh Brazil dung nạp tương đối tốt và không gây biến cố nặng ngoài một ca buồn nôn nhẹ, các mẹ vẫn cần tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi bổ sung kéo dài ^[1], ^[2].

Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn

Trong đời sống hàng ngày, việc sử dụng keo ong cần tuân theo nguyên tắc thận trọng và dựa trên bằng chứng khoa học cụ thể. Không nên tự ý chia sẻ hoặc áp dụng liều dùng của người lớn cho trẻ nhỏ.

Đối với trẻ em từ 1 đến 5 tuổi, nếu gia đình muốn sử dụng keo ong để hỗ trợ giảm nguy cơ tái phát viêm tai giữa cấp, nên lựa chọn các sản phẩm phối hợp cùng kẽm đã được kiểm định chất lượng, có dạng bào chế dành riêng cho trẻ em và dùng theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa nhi ^[5]. Không được tự ý cho trẻ dùng các loại keo ong thô, keo ong ngâm cồn hay sản phẩm trôi nổi không rõ hàm lượng và nguồn gốc xuất xứ ^[3], ^[2].

Nếu bạn đang mang thai, giải pháp an toàn nhất là tạm ngừng sử dụng keo ong và tập trung vào chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và thăm khám định kỳ. Đối với các triệu chứng ho, đau họng thông thường, thai phụ nên ưu tiên các biện pháp lành tính như súc miệng nước muối sinh lý ấm hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ để được kê đơn các loại thuốc an toàn cho thai kỳ. Khi có bất kỳ bệnh lý nền nào hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị khác, việc trao đổi trực tiếp với nhân viên y tế trước khi dùng thêm thực phẩm chức năng là nguyên tắc an toàn hàng đầu.

Keo ong là một chế phẩm tự nhiên sở hữu nhiều hoạt tính sinh học thú vị, nhưng không phải là thần dược phù hợp cho mọi lứa tuổi. Phụ nữ mang thai và phụ nữ nuôi con nhỏ cần giữ cái nhìn tỉnh táo, hiểu rõ giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại để đưa ra quyết định chăm sóc sức khỏe an toàn nhất cho bản thân và con trẻ.