Người bệnh gout thường truyền tai nhau kinh nghiệm ăn quả anh đào (cherry) hoặc uống nước ép cherry để ngăn chặn các đợt sưng đau khớp. Nhiều người thắc mắc liệu loại quả đắt đỏ này có thực sự giảm tần suất cơn đau gout, hay chỉ là lời đồn thổi vô căn cứ.
Các nghiên cứu khoa học cho thấy quả anh đào, nước ép cô đặc và chiết xuất từ loại quả này thực sự có khả năng hỗ trợ giảm nguy cơ tái phát cơn gout cấp [1]. Tuy nhiên, hiệu quả hạ axit uric máu của cherry không đồng nhất giữa các thử nghiệm và hoàn toàn không thể thay thế thuốc điều trị đặc hiệu [2].
Hoạt chất trong quả cherry tác động thế nào đến bệnh gout?
Gout là dạng viêm khớp gây đau đớn, đi kèm nhiều bệnh lý nền như tim mạch [3]. Quả anh đào giàu các hợp chất sinh học có đặc tính kháng viêm và chống oxy hóa mạnh [3]. Nổi bật trong số đó là nhóm polyphenol bao gồm hoạt chất anthocyanin, cùng với lượng vitamin C tự nhiên có trong thịt quả [4].
Các hợp chất này được ghi nhận có khả năng làm giảm nồng độ urate trong huyết thanh và ức chế phản ứng viêm tại khớp [3]. Riêng đối với vitamin C, các nhà khoa học giải thích cơ chế hạ axit uric máu là nhờ khả năng tăng đào thải axit uric qua thận [4]. Hoạt chất này cạnh tranh tái hấp thu với axit uric tại ống lượn gần của thận thông qua kênh vận chuyển URAT1 và kênh đồng vận chuyển anion phụ thuộc natri [4].
Ngoài ra, hiệu quả giảm đau và giảm sưng khớp của các hợp chất sinh học từ quả anh đào còn được ghi nhận khi kết hợp cùng các dưỡng chất thực vật khác hoặc vi chất như axit folic, kali citrat [5]. Đáng chú ý, một số thử nghiệm chỉ ra rằng ngay cả khi nồng độ urate trong máu không giảm, cherry vẫn có thể giúp giảm các đợt bùng phát đau thông qua cơ chế kháng viêm [5].
Nghiên cứu quan sát về khả năng cắt giảm cơn đau cấp tính
Sự quan tâm của y học đối với lợi ích của quả anh đào trong kiểm soát bệnh gout đã bắt đầu từ những năm 1950 [6]. Một báo cáo thời điểm đó trên 12 bệnh nhân ghi nhận việc ăn 0,5 pound (khoảng 227 gram) quả anh đào mỗi ngày giúp đưa nồng độ urate huyết thanh về mức nền và chấm dứt các đợt gout tái phát [6]. Tiếp nối phát hiện này, một nghiên cứu khác đã kiểm chứng và thấy việc ăn quả anh đào giúp hạ nhanh axit uric huyết thanh ở phụ nữ khỏe mạnh từ 22 đến 40 tuổi [4].
Để làm rõ hơn, một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2019 đã rà soát các tài liệu và xác định được 6 nghiên cứu đánh giá mối liên hệ giữa việc tiêu thụ cherry và bệnh gout, gồm 5 nghiên cứu tại Mỹ và 1 nghiên cứu tại Anh [1]. Trong đó, một nghiên cứu bệnh - đối chứng bắt chéo (case-crossover) công bố năm 2013 đã đánh giá tác động tức thời của việc ăn cherry đối với nguy cơ tái phát cơn đau [7]. Kết quả cho thấy việc ăn quả anh đào trong vòng 2 ngày làm giảm đáng kể nguy cơ bùng phát cơn gout cấp [1].Một nghiên cứu thử nghiệm khác cũng nhắc lại dữ liệu quan sát này với mức giảm nguy cơ đạt 45% khi dùng chiết xuất cherry trong 2 ngày so với không dùng [8].
Tác dụng bảo vệ của nước ép và chiết xuất cherry duy trì nhất quán ở mọi phân nhóm bất kể giới tính, tình trạng béo phì, lượng purin tiêu thụ, thói quen uống rượu, việc dùng thuốc lợi tiểu hay thuốc điều trị gout [1]. Đặc biệt, khi phân tích riêng nhóm 184 người bệnh đang dùng thuốc hạ axit uric allopurinol, việc ăn thêm cherry vẫn giúp giảm tiếp nguy cơ tái phát cơn đau [7]. Lợi ích kháng gout đạt đỉnh ở mức tiêu thụ khoảng 3 khẩu phần trong 2 ngày, sau đó có xu hướng chững lại ở các mức tiêu thụ cao hơn nhưng vẫn giữ được tác dụng bảo vệ [7].
Dù vậy, nghiên cứu năm 2013 có giới hạn là thiết kế quan sát dựa trên bảng hỏi tự báo cáo nên có thể xảy ra sai số khi người bệnh nhớ lại lượng ăn, không đo trực tiếp nồng độ axit uric máu và không đánh giá được tác động lâu dài của thói quen ăn cherry hàng ngày [7]. Một khảo sát khác thu thập lịch sử bệnh qua trình duyệt web cũng ghi nhận người dùng thực phẩm bổ sung từ cherry giảm đáng kể số đợt gout cấp so với tháng trước đó [1].
Thử nghiệm lâm sàng với nước ép cô đặc và viên chiết xuất
Bên cạnh quả tươi, dạng nước ép cô đặc và chiết xuất cũng được đưa vào các thử nghiệm lâm sàng. Một báo cáo năm 2019 đã tổng hợp chuỗi 3 nghiên cứu nhỏ dùng nước ép anh đào cô đặc để dự phòng cơn gout [6]. Thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) đầu tiên theo dõi 14 bệnh nhân trong 4 tháng: 9 người dùng nước ép cherry cô đặc liều 1 muỗng canh (tablespoon) ngày 2 lần và 5 người nhóm đối chứng uống nước ép lựu [6]. Kết quả, số cơn đau trung bình ở nhóm dùng cherry giảm từ khoảng 5 cơn xuống còn 1,5 cơn trong 4 tháng [6]. Có tới 55% bệnh nhân nhóm cherry không bị cơn đau nào sau 4 tháng, vượt trội so với tỷ lệ 20% ở nhóm uống nước ép lựu [6]. Hơn nữa, 55% số người đang phải dùng thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) dài ngày trong nhóm uống cherry đã ngừng được thuốc giảm đau này trong vòng 2 tháng [6].
Nghiên cứu thứ hai theo dõi 24 bệnh nhân gout dùng nước ép cherry cô đặc từ 4 tháng trở lên để dự phòng mạn tính [6]. Số đợt đau trung bình mỗi năm đã giảm từ gần 7 cơn xuống còn 2 cơn, ghi nhận giảm ở cả nhóm có dùng và không dùng thuốc hạ urate máu (ULT) [6]. Sau 4 đến 6 tháng kiên trì uống nước ép cô đặc, 50% tổng số bệnh nhân hoàn toàn không còn cơn đau (bao gồm 62% ở nhóm có dùng kèm thuốc ULT và 36% ở nhóm không dùng thuốc ULT dù mức urate máu trung bình của nhóm không dùng thuốc vẫn ở mức cao 8,7 mg/dl) [6].
Năm 2021, một nghiên cứu thí điểm ngẫu nhiên qua internet kéo dài 9 tháng đã so sánh hiệu quả giữa việc dùng chiết xuất cherry và việc thay đổi chế độ ăn [8]. Nhóm dùng chiết xuất cherry giảm 39% số đợt bùng phát gout, mang lại ý nghĩa thống kê và lâm sàng rõ rệt so với ban đầu [8]. Tỷ lệ người không bị cơn đau nào trong suốt thời gian theo dõi là 44% ở nhóm dùng chiết xuất cherry và 35% ở nhóm điều chỉnh chế độ ăn [8]. Điểm số đánh giá chức năng vận động (HAQ) ở cả hai nhóm đều cải thiện 50% sau 9 tháng (tăng 0,27 điểm ở nhóm cherry và 0,24 điểm ở nhóm ăn kiêng, vượt mức cải thiện tối thiểu có ý nghĩa lâm sàng là 0,22) [8]. Giới hạn của nghiên cứu này là cỡ mẫu nhỏ nên có nguy cơ sai số loại II khi so sánh trực tiếp hai nhóm [8].
Ngoài ra, một nghiên cứu thí điểm nhãn mở, một nhánh khác cho bệnh nhân gout uống hỗn hợp chiết xuất trái cây có chứa cherry mỗi ngày [5]. Sau 45 ngày điều trị, người bệnh giảm nồng độ axit uric máu, đồng thời cải thiện mức độ đau và tần suất sưng khớp [5].
Hiệu quả hạ axit uric đến đâu và những giới hạn bằng chứng
Mặc dù hiệu quả giảm tần suất đau khá rõ, khả năng hạ axit uric máu trực tiếp của cherry khi dùng đơn lẻ lại cho kết quả trái chiều. Trong nghiên cứu 24 bệnh nhân uống nước ép cô đặc nói trên, những người dùng kết hợp nước ép cherry với thuốc allopurinol có mức urate máu trung bình giảm mạnh từ 8,4 mg/dl xuống 6,2 mg/dl sau 4-6 tháng [6]. Ngược lại, ở nhóm chỉ uống nước ép cherry mà không dùng thuốc hạ axit uric, chỉ số này gần như không đổi (từ 9,0 mg/dl xuống 8,7 mg/dl) [6].
Tương tự, một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) khác thực hiện trên 50 bệnh nhân gout kết luận rằng việc dùng cherry cô đặc trong 8 tuần không tạo ra bất kỳ tác động nào lên nồng độ urate huyết thanh [5]. Các tác giả nhận định tác dụng giảm cơn đau của cherry nếu dùng dài ngày có thể không đi qua cơ chế hạ urate máu [5]. Một báo cáo năm 2015 cũng lưu ý rằng chưa có nghiên cứu nào chứng minh ăn cherry giúp ngăn ngừa nguy cơ mắc mới bệnh gout từ đầu [4].
Do các nghiên cứu trước đây thường có cỡ mẫu nhỏ hoặc thiếu nhóm đối chứng chuẩn xác [5], một phác đồ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược kéo dài 12 tháng đã được thiết lập vào năm 2020 tại Anh [3]. Thử nghiệm này tuyển chọn 120 người bệnh gout từ 18 đến 80 tuổi, chia làm hai nhóm uống nước ép anh đào chua ( giống Montmorency) hàng ngày hoặc đồ uống giả dược hương cherry trong suốt 1 năm để đánh giá chính xác tần suất đau, mức urate máu và các chỉ số tim mạch [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cherry và chế độ ăn trị gout
Hiểu lầm lớn nhất của người bệnh là coi quả anh đào hay chế độ ăn kiêng như một phương pháp thay thế hoàn toàn thuốc điều trị. Thực tế, việc điều chỉnh chế độ ăn thông thường chỉ mang lại hiệu quả hạ axit uric rất khiêm tốn, trung bình giảm chưa tới 1 đơn vị (mg/dl) urate huyết thanh [2]. Mức giảm này không đủ để đưa axit uric về ngưỡng an toàn ở đại đa số người bệnh, do đó không thể thay thế thuốc allopurinol hay các thuốc hạ axit uric khác [2].
Hiểu lầm thứ hai là ăn càng nhiều cherry càng tốt. Nghiên cứu năm 2013 chỉ ra rằng lợi ích giảm cơn đau đạt đỉnh ở khoảng 3 khẩu phần trong 2 ngày và có dấu hiệu giảm dần tác dụng ở mức tiêu thụ cao hơn [7]. Các nhà nghiên cứu đặt giả thuyết rằng lượng đường fructose tự nhiên có trong quả anh đào ngọt (tương tự như trong cam hoặc táo) khi nạp vào quá nhiều có thể tạo ra cơ chế đối kháng làm tăng axit uric, dù vẫn cần thêm nghiên cứu để khẳng định chắc chắn [7].
Hiểu lầm thứ ba là tự ý bỏ thuốc allopurinol khi thấy không giảm đau ngay hoặc khi bị đau cấp tính. Thuốc allopurinol được dùng để dự phòng gout lâu dài chứ không có tác dụng cắt cơn đau cấp tính khi nó đã bùng phát [2]. Khi mới bắt đầu hạ axit uric bằng allopurinol, người bệnh rất dễ gặp các đợt đau cấp và thường mất nhiều tháng thuốc mới phát huy tối đa lợi ích [2]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc allopurinol khi đang có cơn đau hoặc khi thấy cơ thể đã khỏe mạnh, chỉ số axit uric đã đạt mục tiêu [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng quả anh đào?
Mặc dù các hợp chất sinh học từ cherry mang lại lợi ích bổ trợ tiềm năng cho thuốc điều trị gout và tăng axit uric máu, người bệnh cần lưu ý nguy cơ tương tác thuốc [5]. Báo cáo năm 2022 cảnh báo rằng do có chung một số con đường chuyển hóa trong cơ thể, việc dùng các hợp chất sinh học liều cao cùng với thuốc allopurinol (một chất ức chế men xanthine oxidase) cần được xem xét cẩn thận về mặt tương tác [5].
Những người đang điều trị bằng thuốc hạ axit uric, thuốc kháng viêm (NSAIDs, colchicine, steroid) hoặc người có bệnh lý nền đi kèm như bệnh tim mạch, tiểu đường, huyết áp cao cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các loại nước ép cô đặc hay viên uống chiết xuất cherry dài ngày [3][2]. Ngoài ra, do quả anh đào ngọt có chứa đường fructose [7], người cần kiểm soát đường huyết hoặc cân nặng nên tính toán lượng ăn hợp lý trong tổng khẩu phần hàng ngày.
Cách áp dụng thực tế trong đời sống hàng ngày
Để tận dụng lợi ích kháng viêm và hỗ trợ giảm cơn đau từ quả anh đào, người bệnh gout có thể tham khảo liều lượng đã được áp dụng thành công trong các nghiên cứu. Nếu dùng quả tươi, mức tiêu thụ mang lại hiệu quả tối ưu trong đợt cấp là khoảng 3 khẩu phần chia đều trong 2 ngày [7], hoặc duy trì lượng khoảng 227 gram (0,5 pound) mỗi ngày theo dữ liệu lịch sử [6]. Nếu sử dụng nước ép anh đào cô đặc, liều dùng gợi ý là 1 muỗng canh mỗi lần, uống 2 lần mỗi ngày và duy trì liên tục từ 4 đến 6 tháng [6].
Người bệnh nên kết hợp việc dùng cherry cùng phác đồ thuốc allopurinol do bác sĩ kê đơn, vì sự kết hợp này đã được chứng minh giúp giảm sâu nồng độ urate máu (từ 8,4 xuống 6,2 mg/dl) và giảm tỷ lệ tái phát cơn đau tốt hơn nhiều so với chỉ dùng cherry đơn độc [6]. Trong giai đoạn đầu mới uống allopurinol, bác sĩ có thể chỉ định bắt đầu ở liều thấp (100 mg/ngày hoặc thấp hơn) kèm theo thuốc kháng viêm liều thấp hàng ngày để ngăn ngừa cơn đau bùng phát [2].
Bên cạnh cherry, người bệnh nên xây dựng chế độ ăn tổng thể lành mạnh để kiểm soát cân nặng và bảo vệ tim mạch [2]. Nên ưu tiên các thực phẩm giúp hạ axit uric như sữa tách béo, sữa chua ít béo, các loại trái cây giàu vitamin C và hướng tới thực phẩm có nguồn gốc thực vật giàu chất chống oxy hóa [2][8]. Một số nghiên cứu cũng cho thấy việc ăn sữa chua chứa lợi khuẩn Lactobacillus gasseri PA-3 trong 8 tuần giúp hỗ trợ giảm axit uric máu ở người bệnh gout [5]. Ngược lại, cần cắt giảm đường tinh luyện, thịt đỏ, hải sản, đặc biệt là nội tạng động vật như gan và các loại động vật có vỏ [2][8].
Tóm lại, quả anh đào và các chế phẩm chiết xuất từ cherry có bằng chứng khoa học giúp giảm tần suất cơn đau gout nhờ đặc tính kháng viêm và hỗ trợ đào thải urate. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp bổ trợ bên cạnh lối sống lành mạnh, không thể thay thế thuốc hạ axit uric theo chỉ định. Người bệnh cần tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ và dùng cherry với lượng vừa phải để đạt hiệu quả an toàn nhất.
