Trong y học dân gian, cỏ bấc đèn (còn gọi là đăng tâm thảo, tên khoa học là Juncus effusus L.) thường được nhắc đến trong các bài thuốc thanh nhiệt, lợi tiểu và xoa dịu tình trạng sưng tấy. Nhiều người truyền tai nhau dùng loại thảo mộc này để nấu nước uống với niềm tin giúp kháng viêm tức thì. Liệu tác dụng kháng viêm, giảm sưng của cỏ bấc đèn có thực sự được khoa học chứng minh hay chỉ dừng lại ở kinh nghiệm dân gian?
Các bằng chứng nghiên cứu hiện đại cho thấy cỏ bấc đèn thực sự chứa nhiều hoạt chất có đặc tính kháng viêm, nổi bật nhất là nhóm hợp chất phenanthrene [1]. Tuy nhiên, các phát hiện này chủ yếu được ghi nhận trong phòng thí nghiệm trên mô hình tế bào và dịch chiết phân lập, chưa có thử nghiệm lâm sàng điều trị trực tiếp trên người.
Cơ chế tác động kháng viêm của hợp chất phenanthrene
Họ Bấc (Juncaceae) được biết đến là nguồn chứa phong phú các phenanthrenoid sở hữu nhiều đặc tính sinh học, đặc biệt là kháng viêm và gây độc tế bào [2]. Trong cỏ bấc đèn, phenanthrene là nhóm thành phần hoạt tính sinh học quan trọng, được chiết xuất từ thân, lá, ruột bấc hoặc rễ cây [1].
Ở góc độ tế bào học, phản ứng viêm thường đi kèm với sự giải phóng ồ ạt các gốc oxy hóa tự do và enzyme phá hủy cấu trúc mô. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng các phenanthrene từ cỏ bấc đèn có khả năng ức chế đáng kể quá trình sản sinh anion superoxide và ức chế giải phóng elastase trong mô hình viêm bạch cầu trung tính ở người gây ra bởi fMLP/CB [1, 2]. Bạch cầu trung tính là một trong những tuyến phòng thủ đầu tiên khi có tổn thương mô, và việc kiểm soát quá trình giải phóng elastase giúp hạn chế tình trạng phù nề, phá hủy mô lân cận.
Bên cạnh đó, các phân đoạn chiết xuất từ ruột bấc và vỏ rễ cỏ bấc đèn, chẳng hạn như dehydroeffusol, cũng cho thấy hoạt tính chống viêm, chống ung thư và bảo vệ tế bào khỏi apoptosis [1].
Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu nói gì?
Để đánh giá chính xác tác dụng kháng viêm của cỏ bấc đèn, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm phân lập hóa thực vật kết hợp thử nghiệm hoạt tính sinh học trong ống nghiệm:
Năm 2022, một nghiên cứu đánh giá tác dụng của dịch chiết nước từ cỏ bấc đèn (Juncus effusus L.) đối với tế bào sừng niêm mạc miệng (oral keratinocytes) [1]. Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề viêm khoang miệng do nhiễm vi khuẩn mà không cần dùng dung môi cồn, vốn tiềm ẩn nguy cơ tăng tỷ lệ ung thư miệng khi dùng trong nước súc miệng kéo dài [1]. Kết quả cho thấy dịch chiết bằng nước từ cỏ bấc đèn thể hiện hoạt tính kháng viêm ngang bằng hoặc thậm chí cao hơn chất chống oxy hóa nổi tiếng EGCG trong việc ngăn ngừa phản ứng viêm niêm mạc miệng [1].
Cũng trong năm 2022, một nghiên cứu hóa thực vật đã phân lập thành công hợp chất phenanthrene mới là Junfusol B cùng 17 hợp chất đã biết khác từ cỏ bấc đèn [3]. Nghiên cứu này đánh giá hoạt tính trên thụ thể estrogen và mô hình viêm bạch cầu trung tính ở người [3]. Kết quả ghi nhận nhóm phenanthrene được đánh số từ 3 đến 7 thể hiện khả năng ức chế rõ rệt sự tạo thành superoxide anion và giải phóng elastase trong mô hình viêm do fMLP/CB kích thích [3]. Ngoài ra, phần lớn các hợp chất phenanthrene này còn thể hiện tác động chủ vận lên thụ thể estrogen, mở ra tiềm năng ứng dụng hỗ trợ trong các hội chứng tiền mãn kinh [3].
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành phân lập 2 phenanthrene mới cùng 15 hợp chất phenanthrenoid đã biết từ dịch chiết cồn của ruột cỏ bấc đèn (Juncus effusus) [4]. Đề tài này đã đánh giá hoạt tính kháng viêm của các hợp chất phân lập thông qua việc đo lường khả năng ức chế sản sinh oxit nitric (NO) trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 được kích hoạt bởi LPS [4]. Oxit nitric là một chất trung gian hóa học quan trọng kích hoạt phản ứng viêm và sưng đỏ trong cơ thể.
Ngoài ra, ở các loài cùng chi hoặc cùng họ Juncaceae, nhóm phenanthrene cũng liên tục được khẳng định vai trò sinh học. Điển hình, phenanthrene từ chiết xuất methanol rễ loài Juncus inflexus cho thấy hoạt tính kháng khuẩn đối với tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA), đồng thời có tác dụng chống viêm và chống oxy hóa [1]. Nghiên cứu năm 2020 trên loài Luzula sylvatica thuộc họ Juncaceae cũng phân lập các dẫn xuất phenanthrene có hoạt tính chống viêm thông qua việc giảm sản sinh các gốc oxy hóa tự do (ROS) [2].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện nay
Những phát hiện trên là cơ sở lý giải vì sao trong y học cổ truyền Trung Quốc, cỏ bấc đèn từ lâu đã được sử dụng nhằm mục đích lợi tiểu giảm phù thũng, trị mất ngủ, ù tai và giải quyết các rối loạn phụ khoa [3]. Khả năng ức chế các chất gây viêm như elastase hay NO giúp thảo mộc này trở thành ứng viên tiềm năng trong phát triển các sản phẩm chăm sóc răng miệng không cồn hoặc thảo dược hỗ trợ giảm sưng viêm [1, 2].
Tuy nhiên, khoảng cách từ ống nghiệm đến thực tế điều trị vẫn còn rất lớn. Mọi bằng chứng kháng viêm mạnh mẽ hiện có đều là thử nghiệm in vitro trên tế bào đơn lẻ hoặc dòng tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm [1, 2, 3]. Y học hiện đại vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng mù đôi có đối chứng trên cơ thể người để xác định hiệu quả thực tế, sinh khả dụng sau khi uống, cũng như mức độ hấp thu của phenanthrene vào máu.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cỏ bấc đèn
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem cỏ bấc đèn như một loại "kháng sinh tự nhiên" hay thuốc kháng viêm mạnh có thể thay thế thuốc tân dược để chữa các ổ viêm nhiễm cấp tính, áp-xe hay viêm khớp nặng. Cỏ bấc đèn ở dạng thô không thể mang lại nồng độ hoạt chất tinh khiết tương đương với các phân đoạn chiết xuất trong nghiên cứu hóa thực vật [1, 2].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược hoàn toàn vô hại nên có thể nấu uống tùy tiện thay nước lọc hằng ngày. Mặc dù là cây thuốc truyền thống, các chất chuyển hóa trong cỏ bấc đèn bao gồm nhiều nhóm hóa thực vật phức tạp cần thời gian để gan và thận chuyển hóa, đào thải [1, 2]. Việc lạm dụng thảo dược đậm đặc kéo dài có thể gây mất cân bằng điện giải do tác dụng lợi tiểu vốn có của cây [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc từ cỏ bấc đèn khi chưa có chỉ định chuyên môn từ bác sĩ y học cổ truyền. Các nghiên cứu đã chỉ ra một số phenanthrene trong cây có tác động chủ vận lên thụ thể estrogen, có thể gây xáo trộn nội tiết tố [3].
Người có bệnh lý nền về thận, huyết áp thấp, hoặc đang sử dụng thuốc lợi tiểu theo đơn cần hết sức thận trọng. Do cỏ bấc đèn có đặc tính lợi tiểu truyền thống, việc kết hợp không đúng có thể làm tăng nguy cơ hạ huyết áp tư thế hoặc mất nước nghiêm trọng [3]. Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ thảo dược này.
Cách áp dụng thực tế và lưu ý sử dụng
Cỏ bấc đèn có thể được sử dụng như một biện pháp hỗ trợ thanh nhiệt, xoa dịu cơ thể theo hướng dẫn của thầy thuốc đông y có chứng chỉ hành nghề:
- Dạng dùng: Thông thường, bộ phận dùng phổ biến là ruột bấc phơi khô (đăng tâm thảo), có màu trắng nhẹ, xốp mềm [1, 3].
- Cách chế biến: Thường được kết hợp cùng các vị thảo mộc khác sắc lấy nước uống trong ngày, hoặc hãm như trà thảo mộc nhẹ.
- Liều lượng: Tuân thủ chặt chẽ liều lượng do bác sĩ y học cổ truyền khuyến nghị, tuyệt đối không tự ý tăng liều để "mau khỏi sưng".
- Theo dõi: Nếu xuất hiện các triệu chứng viêm cấp tính, sưng đau dữ dội, sốt cao hoặc nhiễm trùng lan rộng, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị bằng phác đồ chuẩn y khoa.
Kết luận
Cỏ bấc đèn thực sự chứa các hợp chất phenanthrene có hoạt tính kháng viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ trên các mô hình tế bào phòng thí nghiệm [1, 2]. Tuy nhiên, dược liệu này không thể thay thế cho thuốc điều trị viêm nhiễm do bác sĩ chỉ định. Việc hiểu đúng bằng chứng khoa học và sử dụng thận trọng dưới sự hướng dẫn chuyên môn sẽ giúp phát huy tối đa lợi ích mà không gây hại cho sức khỏe.