Thời tiết giao mùa hoặc môi trường nhiều khói bụi khiến nhiều người khổ sở vì hắt hơi, sổ mũi, ngứa ngáy do viêm mũi dị ứng. Trong dân gian, không ít người truyền tai nhau mẹo ăn sống hoặc uống nước ép rau diếp cá để làm mát cơ thể và cắt nhanh các cơn dị ứng này.
Dưới góc độ khoa học, chiết xuất rau diếp cá thực sự có khả năng hỗ trợ làm dịu phản ứng dị ứng và phản ứng viêm thông qua việc ức chế giải phóng histamin từ dưỡng bào [1]. Tuy nhiên, toàn bộ bằng chứng hiện tại mới chỉ dừng lại ở mức độ thử nghiệm trên tế bào và động vật trong phòng thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người bệnh viêm mũi dị ứng [1].
Dưỡng bào và histamin gây ra cơn dị ứng như thế nào?
Viêm là phản ứng bảo vệ tự nhiên của cơ thể trước các tác nhân gây hại như vi rút, vi khuẩn, hóa chất độc hại hoặc tế bào bị tổn thương [2]. Tuy nhiên, phản ứng dị ứng lại là kết quả của sự đáp ứng miễn dịch không phù hợp, từ đó kích hoạt quá trình viêm quá mức [3].
Trong cơ chế này, dưỡng bào (tế bào mast) và tế bào ưa kiềm đóng vai trò trung tâm [2]. Khi dị nguyên xâm nhập vào cơ thể, hệ miễn dịch sản xuất ra kháng thể tên là immunoglobulin E (IgE) [3]. Kháng thể IgE này sẽ gắn vào các thụ thể có ái lực cao mang tên FcepsilonRI nằm trên bề mặt dưỡng bào và tế bào ưa kiềm [4].
Sự kết hợp trên kích hoạt quá trình giải phóng hạt từ dưỡng bào, tung ra hàng loạt chất trung gian hóa học, đặc biệt là histamin và các chất gây viêm gọi là cytokine [1]. Chính sự bùng phát histamin và cytokine này là thủ phạm trực tiếp dẫn đến các bệnh lý dị ứng qua trung gian dưỡng bào như viêm mũi dị ứng và hen suyễn [5].
Cơ chế rau diếp cá khóa chặt kho chứa histamin
Rau diếp cá (tên khoa học Houttuynia cordata) rất giàu hợp chất polyphenol mang đặc tính chống oxy hóa, kháng vi rút, chống viêm và chống dị ứng [4]. Các hoạt chất sinh học trong loại rau này can thiệp vào nhiều chốt chặn khác nhau của dưỡng bào để ngăn chặn cơn bão histamin.
Cơ chế đầu tiên là làm giảm số lượng thụ thể FcepsilonRI trên bề mặt tế bào miễn dịch [2]. Chiết xuất rau diếp cá ức chế hoạt động của các chuỗi thông tin di truyền (mRNA) tạo nên thụ thể FcepsilonRI, khiến kháng thể IgE không có chỗ bám vào tế bào, từ đó khóa chặt bước khởi đầu của việc tiết histamin [4].
Cơ chế thứ hai là ổn định màng dưỡng bào thông qua việc kiểm soát dòng canxi và phân tử cAMP [5]. Để dưỡng bào vỡ ra và giải phóng histamin, tế bào cần thu nhận một lượng lớn canxi từ bên ngoài vào trong [5]. Chiết xuất nước rau diếp cá vừa chặn đứng sự hấp thu canxi này, vừa làm tăng nồng độ phân tử cAMP nội bào, giúp dưỡng bào giữ nguyên hình dạng và tốc độ hồi phục sau phản ứng dị ứng diễn ra nhanh hơn [2].
Cơ chế thứ ba là cắt đứt chuỗi tín hiệu gây viêm bên trong tế bào [1]. Khi dị nguyên tấn công, rau diếp cá ngăn cản sự kích hoạt của yếu tố phiên mã NF-kappaB và chuỗi tín hiệu protein nội bào (như Syk, Lyn, LAT, Gab2, PLC gamma2, Akt và MAP kinase) [1]. Nhờ đó, dưỡng bào giảm sản xuất các chất gây viêm mạnh như TNF-alpha, IL-4, IL-6, IL-8 và các gốc tự do (ROS) [1].
Các nghiên cứu khoa học nói gì?
Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã khảo sát tác dụng của chiết xuất nước rau diếp cá trên mô hình chuột nhắt, chuột cống và dưỡng bào màng bụng chuột cống [5]. Kết quả cho thấy việc cho chuột uống chiết xuất này giúp ức chế phản ứng phản vệ toàn thân do hợp chất 48/80 gây ra, đồng thời giảm phản ứng phản vệ da thụ động do kháng thể anti-DNP IgE kích hoạt [5]. Trên tế bào, chiết xuất ức chế sự giải phóng histamin và sự hấp thu canxi theo cách phụ thuộc vào liều lượng, nghĩa là liều dùng càng phù hợp thì hiệu quả ức chế càng rõ [5]. Giới hạn của nghiên cứu là chỉ mới thực hiện trên mô hình động vật gặm nhấm và tế bào tách rời [5].
Hai nghiên cứu công bố năm 2009 tiếp tục làm rõ cơ chế ở cấp độ phân tử [1]. Nghiên cứu thứ nhất thử nghiệm cho chuột uống chiết xuất nước rau diếp cá và phân tích trên dòng dưỡng bào chuột RBL-2H3 nhạy cảm với IgE [1]. Kết quả ghi nhận chiết xuất làm giảm giải phóng beta-hexosaminidase, histamin, gốc tự do và ức chế sản xuất IL-4, TNF-alpha thông qua việc khóa các bước tín hiệu của thụ thể FcepsilonRI [1].
Nghiên cứu thứ hai trong năm 2009 chuyển sang thử nghiệm trên dòng tế bào ưa kiềm của người tên là KU812F được nuôi cấy trong môi trường có chiết xuất rau diếp cá [4]. Phân tích cho thấy mức độ biểu hiện của thụ thể FcepsilonRI, khả năng gắn kết của kháng thể IgE và lượng mRNA của các chuỗi alpha, gamma đều sụt giảm, kéo theo sự sụt giảm lượng histamin phóng thích ra ngoài [4]. Dù đã tiến lên thử nghiệm ở tế bào người, hai nghiên cứu này vẫn giới hạn trong môi trường ống nghiệm (in vitro) và chuột (in vivo), chưa có dữ liệu trên cơ thể người sống [1].
Đến năm 2013, một nghiên cứu khác tập trung vào dòng dưỡng bào người HMC-1 bị kích thích viêm bằng hóa chất PMA và A23187 [3]. Các nhà khoa học ủ tế bào này với các nồng độ tinh chất rau diếp cá khác nhau [3]. Kết quả đo lường xác nhận tinh chất đã chặn đứng sự phân hủy protein IkappaBalpha, ngăn cản NF-kappaB di chuyển vào nhân tế bào, từ đó làm giảm cả lượng protein tiết ra lẫn mức mRNA của ba chất gây viêm gồm TNF-alpha, IL-6 và IL-8 [3]. Giới hạn của công trình này vẫn là mô hình tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm [3].
Một bài tổng quan toàn diện công bố năm 2022 đã tổng hợp lại các dữ liệu dược lý của rau diếp cá [2]. Báo cáo này chỉ ra rằng các dạng chiết xuất bằng nước, n-butanol và ethanol đều có tác dụng chống viêm tốt trên chuột, trong đó chiết xuất bằng nước cho hiệu quả chống viêm tốt hơn chiết xuất bằng cồn (ethanol) [2]. Đáng chú ý, chiết xuất từ rau diếp cá tươi thể hiện hoạt tính dược lý tốt hơn so với rau diếp cá khô [2]. Ngoài ra, hợp chất polysaccharide HCP-2 chiết xuất từ rau diếp cá ở liều lượng 0,1-25 mug/mL còn giúp điều hòa biểu hiện của tế bào miễn dịch T và tăng cường miễn dịch cơ thể [2].
Gần đây hơn, một nghiên cứu năm 2023 đã khám phá cơ chế chống hen suyễn của tinh dầu rau diếp cá trên tế bào cơ trơn phế quản người và mô hình chuột nhạy cảm với mạt bụi nhà [6]. Tinh dầu rau diếp cá (với hoạt chất sinh học là houttuynin/2-undecanone) giúp điều chỉnh sự rối loạn tín hiệu canxi nội bào thông qua việc ức chế thụ thể IP3R, từ đó giảm nhẹ sự phát triển của hen suyễn và ngăn ngừa hẹp đường thở [6]. Dù mở ra hướng đi mới cho bệnh lý đường hô hấp dị ứng, nghiên cứu vẫn dừng ở mức độ tiền lâm sàng và phân tích mô phỏng trên máy tính (in silico) [6].
Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng
Từ chuỗi nghiên cứu trên, lợi ích rõ ràng nhất của rau diếp cá là khả năng tác động kép: vừa đóng vai trò ổn định dưỡng bào để ngăn tiết histamin, vừa ức chế con đường tín hiệu NF-kappaB để dập tắt các chất gây viêm muộn [1]. Các hợp chất tự nhiên trong rau như polyphenol, polysaccharide và tinh dầu đều góp phần điều hòa phản ứng miễn dịch quá mức [2].
Tuy nhiên, độc giả cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng này. Toàn bộ kết quả tích cực đều thu được từ việc sử dụng các dạng dịch chiết cô đặc (chiết xuất nước, chiết xuất cồn, tinh dầu) trên chuột hoặc đổ trực tiếp vào đĩa nuôi cấy tế bào [2]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào trong số này thử nghiệm cho người bệnh viêm mũi dị ứng ăn rau diếp cá rồi đo lường mức độ giảm hắt hơi hay nghẹt mũi. Do đó, ăn rau diếp cá chỉ nên xem là giải pháp dinh dưỡng hỗ trợ, không thể thay thế thuốc kháng histamin hay thuốc ổn định dưỡng bào do bác sĩ kê đơn [7].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng uống nước rau diếp cá có thể chữa khỏi hoàn toàn bệnh viêm mũi dị ứng hoặc hen suyễn. Các nghiên cứu chỉ kết luận rau diếp cá có tiềm năng ứng dụng hỗ trợ điều trị thông qua việc ức chế tín hiệu tế bào, hoàn toàn không khẳng định khả năng chữa khỏi dứt điểm bệnh lý mãn tính [1].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng rau diếp cá phơi khô sắc nước uống hoặc ngâm rượu sẽ tốt hơn rau tươi. Thực tế nghiên cứu tổng quan năm 2022 đã chứng minh chiết xuất từ rau diếp cá tươi có hoạt tính dược lý tốt hơn rau khô, và chiết xuất bằng nước đạt hiệu quả chống viêm vượt trội hơn chiết xuất bằng cồn [2].
Hiểu lầm thứ ba là nhầm lẫn giữa tác dụng chống viêm và tác dụng kích thích miễn dịch. Ở một số điều kiện, hoạt chất HCP-2 trong rau diếp cá ở liều 0,1-25 mug/mL lại làm tăng TNF-alpha và interleukin-1beta từ đại thực bào để tăng cường miễn dịch chống tác nhân xâm nhập, trong khi ở dưỡng bào bị dị ứng, dịch chiết lại ức chế TNF-alpha để giảm viêm [1]. Tác động của dược liệu trong cơ thể sống phức tạp hơn rất nhiều so với suy nghĩ đơn giản của người dùng.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có cơ địa dị ứng nặng, từng có tiền sử sốc phản vệ hoặc đang lên cơn hen suyễn cấp tính tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang dùng rau diếp cá. Tình trạng rối loạn chức năng miễn dịch bất thường có thể dẫn đến rối loạn vi tuần hoàn, sốc phản vệ và tổn thương hệ thần kinh trung ương nếu không được kiểm soát y tế đúng cách [2].
Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh lý khác cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng rau diếp cá với lượng lớn mỗi ngày. Việc ăn rau sống không đảm bảo vệ sinh cũng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm vi khuẩn, vi rút gây hại cho đường tiêu hóa [2].
Cách áp dụng thực tế trong đời sống
Để tận dụng tốt nhất các hoạt chất sinh học theo gợi ý từ nghiên cứu, người dùng nên ưu tiên sử dụng rau diếp cá tươi thay vì dạng phơi khô [2]. Bạn có thể rửa sạch rau tươi, ngâm nước muối loãng, sau đó ăn sống kèm trong các bữa ăn chính hoặc xay cùng nước lọc để uống, vì dung môi nước giúp chiết xuất các chất chống viêm hiệu quả [2].
Do các thử nghiệm hiện tại chưa xác định liều lượng ăn cụ thể cho người, bạn chỉ nên dùng ở mức độ thực phẩm thông thường, kết hợp trong một chế độ ăn cân bằng và uống đủ nước. Khi thời tiết thay đổi hoặc tiếp xúc với môi trường có mạt bụi nhà, bên cạnh việc bổ sung thực phẩm giàu polyphenol như rau diếp cá, người bệnh cần giữ ấm đường thở và vệ sinh mũi họng sạch sẽ [6].
Tóm lại, rau diếp cá chứa nhiều hợp chất quý có khả năng khóa thụ thể dị ứng và ngăn dưỡng bào phóng thích histamin trên mô hình thực nghiệm [4]. Dù vậy, đây vẫn là món ăn hỗ trợ sức khỏe chứ không phải thuốc đặc trị viêm mũi dị ứng. Người bệnh nên duy trì lối sống lành mạnh và tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa để kiểm soát triệu chứng an toàn nhất.