Rau diếp cá là loại rau gia vị quen thuộc, thường được truyền miệng với công dụng giảm viêm và hỗ trợ điều trị bệnh trĩ. Nhiều người có thói quen ăn sống hoặc uống nước ép diếp cá với hy vọng kiểm soát các đợt sưng đau khó chịu. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện có mới chỉ ghi nhận tiềm năng kháng viêm của loài cây này ở mức thử nghiệm tế bào và động vật, chưa có đủ bằng chứng lâm sàng chứng minh hiệu quả chữa bệnh trĩ trên cơ thể người.

Bằng chứng kháng viêm trên mô hình tế bào

Nghiên cứu tổng quan cho thấy rau diếp cá (Houttuynia cordata) chứa các hợp chất như tinh dầu, flavonoid và alkaloid [1]. Một số hoạt chất được xác định là chất đánh giá chất lượng tiềm năng gồm houttuynia sodium, methyl nonyl ketone, quercetin và quercitrin [1].

Trong thí nghiệm trên tế bào đại thực bào RAW 264.7, phân đoạn ethyl acetate từ chiết xuất rau diếp cá đã ức chế sự sản sinh các chất trung gian gây viêm như oxit nitric (NO), prostaglandin E2 (PGE2), TNF-alpha và interleukin-6 (IL-6) [2]. Phân đoạn này đồng thời làm giảm biểu hiện enzym iNOS và COX-2 thông qua việc ngăn chặn các con đường tín hiệu NF-kB và MAPK [2].

Một nghiên cứu khác trên tế bào biểu mô nướu người ghi nhận chiết xuất diếp cá làm giảm biểu hiện mRNA và nồng độ protein của TNF-alpha, IL-8 cùng phân tử bám dính ICAM-1 khi tế bào bị kích thích viêm [3].

Kết quả thử nghiệm trên động vật

Hoạt tính kháng viêm của các thành phần trong diếp cá cũng được đánh giá qua nhiều mô hình bệnh trên động vật. Nghiên cứu trên chuột bị viêm loét đại tràng cho thấy polysaccharide chiết xuất từ diếp cá ở liều 100 mg/kg và 300 mg/kg giúp giảm đáp ứng viêm thông qua điều hòa các con đường chuyển hóa lipid và axit béo [4].

Đối với mô hình viêm bàng quang kẽ trên 30 chuột cống cái, việc bơm chiết xuất diếp cá trực tiếp vào bàng quang với liều 1 ml nồng độ 2 g/ml mỗi ngày trong 1 tuần giúp cải thiện sức chứa bàng quang, giảm số lượng tế bào mast hoạt hóa và hạ nồng độ các cytokine IL-6, IL-8, TNF-alpha [5].

Chế phẩm lên men từ diếp cá khi thử nghiệm trên chuột cống ở liều 3,08 mL/kg và 6,16 mL/kg cũng thể hiện tác dụng làm giảm phù nề bàn chân [6]. Dạng khí dung chứa tinh dầu diếp cá được ghi nhận có khả năng hạ sốt và chống viêm trên mô hình động vật với liều dung nạp tối đa ở chuột cống trên 2,5 mL/kg [7]. Ngoài ra, tinh dầu diếp cá và hoạt chất houttuynin còn hỗ trợ giảm co thắt đường thở ở mô hình chuột hen suyễn thông qua tác động lên thụ thể IP3R [8].

Rau diếp cá và bệnh trĩ: Thực tế bằng chứng

Dù được đồn thổi rộng rãi về khả năng làm teo búi trĩ hay chữa dứt điểm trĩ, không có dữ liệu khoa học nào trong các nghiên cứu thực nghiệm xác nhận công dụng này. Các thử nghiệm mới chỉ hướng vào tình trạng viêm loét đại tràng, tổn thương bàng quang, hen suyễn hoặc viêm nướu [3, 4, 5, 8].

Do đó, việc xem rau diếp cá như một phương thuốc đặc trị trĩ là quan niệm truyền miệng chưa có kiểm chứng y khoa. Tác dụng kháng viêm trong ống nghiệm không đồng nghĩa với việc ăn rau sống sẽ làm lành các tĩnh mạch hậu môn bị giãn.

Điều nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ

Các công trình khoa học hiện có chưa trả lời được tác động thực tế của việc ăn rau diếp cá tươi đối với cơ thể người. Đa số các thử nghiệm sử dụng phân đoạn chiết xuất dung môi công nghiệp, polysaccharide tinh sạch hoặc tinh dầu cô đặc, vốn có nồng độ chất khác xa rau ăn hàng ngày [2, 3, 7].

Bên cạnh đó, liều dùng an toàn, độc tính tích lũy dài hạn và mức độ hấp thu các hoạt chất qua đường tiêu hóa của người vẫn là khoảng trống nghiên cứu. Hiện tại cũng chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên bệnh nhân trĩ.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người có tiền sử dị ứng với các loại thảo mộc hoặc gặp vấn đề nhạy cảm về tiêu hóa nên cẩn trọng khi dùng nhiều rau diếp cá. Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú không nên tự ý dùng các loại tinh dầu hay chiết xuất diếp cá đậm đặc do chưa có dữ liệu an toàn rõ ràng.

Những người đang mắc bệnh trĩ nặng, búi trĩ bị nghẹt hoặc chảy máu nhiều không nên tự ý đắp lá hay uống nước ép để thay thế thuốc. Người bệnh cần đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị đúng cách.

Cách áp dụng an toàn trong đời sống

Rau diếp cá có thể dùng như một loại rau ăn kèm bình thường nhằm cung cấp thêm chất xơ cho bữa ăn hàng ngày. Trước khi ăn sống, người dùng cần rửa kỹ dưới vòi nước sạch để loại bỏ bụi bẩn và nguy cơ nhiễm khuẩn.

Không nên tự chế các bài thuốc đắp lá tươi trực tiếp lên vùng hậu môn vì có thể gây kích ứng hoặc nhiễm trùng tại chỗ. Để hỗ trợ kiểm soát bệnh trĩ, người bệnh nên duy trì chế độ ăn giàu chất xơ, uống đủ nước, vận động nhẹ nhàng và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ.