Rau khúc nếp trị ho, viêm phế quản: Bằng chứng y học nói gì?

Bối cảnh và thắc mắc phổ biến quanh bài thuốc dân gian

Mỗi khi thời tiết thay đổi, ho khan, ho có đờm và cảm giác đau rát cổ họng do viêm phế quản là phiền toái thường gặp ở rất nhiều người. Trong dân gian, nhiều nơi truyền tai nhau mẹo hái rau khúc nếp (loại rau quen thuộc dùng làm bánh khúc) để đun nước uống nhằm làm dịu cơn ho và tiêu đờm. Cách làm mộc mạc này khiến nhiều người băn khoăn: liệu đây chỉ là cảm giác tâm lý hay rau khúc thực sự chứa hoạt chất y học có khả năng trị bệnh?

Câu trả lời ngắn gọn: Rau khúc nếp có cơ sở sinh học ban đầu về khả năng kháng viêm và kháng khuẩn đường hô hấp, nhưng hiện tại bằng chứng chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên động vật thực nghiệm [1, 5, 6]. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người khẳng định việc ăn rau khúc hay uống nước sắc loại rau này có thể "chữa khỏi" ho và viêm phế quản.

Cơ chế tác động sinh học: Kháng viêm và ức chế phản ứng tế bào

Để hiểu lý do rau khúc nếp được chú ý trong việc hỗ trợ các bệnh đường hô hấp, cần nhìn vào các phản ứng hóa sinh diễn ra trong cơ thể khi niêm mạc phế quản bị tổn thương. Viêm phế quản xảy ra khi đường thở bị kích ứng hoặc nhiễm khuẩn, kích hoạt các phản ứng viêm giải phóng chất trung gian gây sưng đỏ, xuất tiết dịch đờm và kích thích phản xạ ho.

Các thành phần tự nhiên trong chi họ rau khúc (chi Gnaphalium), đặc biệt là nhóm polyphenol và flavonoid, hoạt động như những chất dập tắt tín hiệu viêm tế bào [2, 4]. Khi tế bào nhận diện kích thích viêm, con đường truyền tín hiệu NF-kappaB và MAPKs sẽ được khởi động, thúc đẩy sản sinh các chất gây viêm như oxit nitric (NO) và prostaglandin E2 ^[1]. Chiết xuất từ rau khúc nếp giúp can thiệp, ức chế chính các con đường truyền tin này, qua đó làm giảm sản xuất các chất hóa học gây viêm ở mức độ tế bào ^[1]. Bên cạnh đó, các hợp chất flavonoid còn hỗ trợ chống lại gốc oxy hóa tự do (ROS), giảm tổn thương tế bào ^[2].

Bằng chứng khoa học: Những gì nghiên cứu đã chỉ ra

Trong y học thực nghiệm, cây rau khúc nếp (danh pháp khoa học: Gnaphalium affine D. Don) cùng các loài cùng chi Gnaphalium đã được phân tích qua nhiều mô hình nghiên cứu:

Một nghiên cứu công bố năm 2013 tổng hợp thông tin về chi Gnaphalium cho biết, các nhà khoa học đã phân lập được hơn 125 thành phần hóa học từ chi này, bao gồm flavonoid, sesquiterpene, diterpene, triterpene, phytosterol, anthraquinone và các dẫn xuất của axit caffeoylquinic ^[3]. Các chiết xuất và hợp chất tinh khiết này thể hiện nhiều hoạt tính sinh học đa dạng như chống oxy hóa, kháng khuẩn, kháng nấm, giảm ho, long đờm và chống viêm ^[3].

Về tác dụng chống viêm trực tiếp của loài rau khúc nếp (Gnaphalium affine), một nghiên cứu công bố năm 2016 đã khảo sát chiết xuất methanol của cây trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 được kích thích bởi LPS ^[1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành phân đoạn chiết xuất thành các dung môi khác nhau như hexane, chloroform, ethyl acetate, butyl alcohol và nước cất ^[1]. Kết quả ghi nhận chiết xuất Gnaphalium affine ức chế sản sinh oxit nitric (NO) và prostaglandin E2, trong đó phân đoạn chloroform thể hiện hiệu quả ức chế mạnh nhất ^[1]. Phân tích Western blotting và RT-PCR xác nhận dịch chiết làm giảm biểu hiện gen và protein của các chất tiền viêm gồm iNOS, COX-2, ức chế tín hiệu MAPKs và NF-kappaB mà không gây độc tế bào trên các dòng RAW264.7, HEK293 và HaCaT ^[1]. Phân tích GC-MS cũng xác định được 19 hợp chất trong phân đoạn chiết xuất này ^[1].

Năm 2021, một nghiên cứu trên mô hình tế bào cơ tim H9c2 bị tổn thương bởi H2O2 đã xác định sơ bộ 17 hợp chất polyphenol và flavonoid trong chiết xuất Gnaphalium affine ^[2]. Nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết có khả năng chống oxy hóa, giảm ROS, giảm chất chỉ thị peroxy hóa lipid (malondialdehyde - MDA), và tăng cường hoạt tính của enzyme chống oxy hóa nội bào superoxide dismutase (SOD) ^[2].

Một nghiên cứu công bố năm 2017 trên chuột bị tăng axit uric máu và mô hình chuột bị sưng bàn chân do tinh thể urat (MSU) đã chứng minh chiết xuất Gnaphalium affine có hoạt tính chống viêm đáng kể, giảm hiện tượng phù nề bàn chân ở động vật ^[4]. Dữ liệu từ bài tổng quan năm 2021 cũng nhắc lại rằng đặc tính chống viêm của Gnaphalium affine đã được ghi nhận trên hai mô hình đau do viêm ở động vật gồm mô hình phù bàn chân do carrageenan và viêm khớp do collagen ^[5].

Đối với tác nhân vi khuẩn gây nhiễm trùng đường hô hấp, các nghiên cứu trên các loài cùng chi Gnaphalium cũng ghi nhận nhiều kết quả đáng chú ý. Nghiên cứu năm 2001 trên 18 chiết xuất từ 6 loài thảo dược Mexico dùng cho bệnh hô hấp ghi nhận chiết xuất từ Gnaphalium oxyphyllum và Gnaphalium americanum có hoạt tính kháng khuẩn mạnh đối với các mầm bệnh thường gặp như Streptococcus pneumoniae, Streptococcus pyogenes và Staphylococcus aureus ở nồng độ từ 5 mg/ml trở xuống ^[6].

Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên loài Gnaphalium polycaulon (loài dùng trong dân gian Nam Mỹ trị viêm phế quản và cảm lạnh) đã phân lập được ba hợp chất tinh khiết có khả năng ức chế mạnh các vi khuẩn gây nhiễm trùng đường hô hấp gồm Haemophilus influenzae, Moraxella catarrhalis, Staphylococcus aureus và Streptococcus pneumoniae ^[7]. Trong đó, hợp chất mang số hiệu 3 thể hiện nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) từ 0,0077 đến 0,0079 micromol/L, và đường kính vòng kháng khuẩn đạt 11,36–11,67 mm ^[7]. Cả ba hợp chất này cũng đồng thời thể hiện hoạt tính ức chế NF-kappaB trên các tế bào nuôi cấy BEAS-2B và IMR-90 ^[7].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các dữ liệu phòng thí nghiệm cho thấy tiềm năng kháng viêm và kháng khuẩn rõ ràng, người dùng cần nhìn nhận đúng bản chất của các bằng chứng này:

Thứ nhất, mọi dữ liệu kiểm chứng trực tiếp cơ chế ức chế viêm của rau khúc nếp (Gnaphalium affine) hiện nay đều là nghiên cứu trên tế bào nuôi cấy hoặc trên động vật (chuột thí nghiệm) [1, 2, 6]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào được tiến hành trên bệnh nhân bị viêm phế quản hay viêm đường hô hấp.

Thứ hai, nồng độ hoạt chất dùng trong phòng thí nghiệm được chiết xuất tinh chế bằng các dung môi công nghiệp chuyên dụng (như methanol, chloroform) ^[1]. Nồng độ các hợp chất flavonoid tinh khiết này khác hoàn toàn với lượng rất nhỏ hoạt chất có thể hòa tan khi đun nấu rau khúc tươi hay khô trong nước thường tại nhà.

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi rau khúc nếp như một loại "kháng sinh tự nhiên" có thể thay thế thuốc điều trị ho, viêm phế quản. Viêm phế quản có thể do nhiều nguyên nhân: virus, vi khuẩn, hoặc dị ứng. Việc tự ý bỏ qua chỉ định của bác sĩ để chỉ uống nước lá có thể khiến tình trạng viêm nhiễm lan rộng, dẫn đến biến chứng nguy hiểm như viêm phổi hay suy hô hấp.

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Dù rau khúc nếp thường được dùng làm thực phẩm ăn uống hằng ngày, nhưng việc sử dụng đậm đặc nhằm mục đích trị liệu cần lưu ý:

Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học nào đánh giá mức độ an toàn cũng như độc tính khi dùng dịch chiết rau khúc nếp liều cao trên các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu thực nghiệm hiện chỉ có trên động vật và tế bào [1, 2, 6]. Thậm chí, bài tổng quan năm 2021 nhắc đến việc thử nghiệm Ames trên chi Gnaphalium từng cho thấy tiềm năng gây đột biến ở cấp độ kiểm tra ^[5].

Do đó, phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ sơ sinh không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc cô đặc từ rau khúc. Người đang có bệnh lý nền mãn tính hoặc đang sử dụng các thuốc điều trị khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh các tương tác hoạt chất không mong muốn.

Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Trong đời sống hằng ngày, rau khúc nếp vẫn là một loại rau ăn an toàn, mang giá trị dinh dưỡng và văn hóa ẩm thực truyền thống ^[3]. Để sử dụng rau khúc đúng cách:

• Dùng trong ẩm thực: Bạn có thể dùng rau khúc nếp chế biến các món ăn truyền thống như xôi khúc, bánh khúc, hoặc nấu canh với lượng vừa phải. Việc sử dụng như một loại rau xanh thông thường cung cấp một phần polyphenol tự nhiên hỗ trợ chống oxy hóa [2, 4].
• Hỗ trợ làm dịu họng: Nếu bị khàn giọng, ho nhẹ do kích ứng thời tiết, việc uống một cốc nước ấm hãm từ rau khúc sạch với lượng vừa phải có thể giúp làm dịu cảm giác khô rát hầu họng tức thì nhờ cơ chế giữ ấm và bổ sung dịch lỏng.
• Không tự ý ấn định liều lượng điều trị: Không nên tự ý đun sắc lượng quá lớn rau khúc khô uống thay nước lọc dài ngày khi chưa có sự tư vấn của chuyên gia y tế, bởi trích đoạn nghiên cứu hiện không cung cấp liều lượng y khoa cụ thể cho người.

Rau khúc nếp chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính kháng viêm và kháng khuẩn đầy triển vọng trong các mô hình thí nghiệm [4, 5, 6]. Tuy nhiên, từ đĩa rau khúc đến một phương thuốc điều trị bệnh đường hô hấp còn là một khoảng cách khoa học rất xa. Người bệnh khi xuất hiện triệu chứng ho kéo dài, sốt, đờm đặc hoặc khó thở cần đi khám tại cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác và điều trị đúng phác đồ.